भाग ६ — उत्क्रांती
मूळ लेखक : अच्युत गोडबोले, अमृता देशपांडे,मूळ पुस्तक सजीव,प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन
भाग २ : उत्क्रांतीचा सिद्धान्त आकार घेतो
परत येऊन डार्विननं आपण गोळा केलेलं साहित्य तपासायला सुरुवात केली, तर त्याला फिंच पक्ष्यांचे १३ नमुने सापडले. त्यांच्या चोचींचे आकार वेगवेगळे होते. मग हे असं का झालं असावं याविषयी तो विचार करायला लागला.
पण त्याच्या हातून एक घोडचूक झाली होती. कुठले पक्षी कुठल्या बेटावरचे आहेत याची त्यानं नोंदच ठेवली नव्हती. कासवांच्या बाबतीत त्यानं असाच निष्काळजीपणा दाखवला होता.
मग त्यानं तडक फिटझॉयला गाठलं. त्यानं त्यांच्या सफरींच्या वेळच्या मदतनिसांना विचारलं. नशिबानं त्यांनी कुठल्या बेटावर कुठले पक्षी मिळाले होते याची नोंद ठेवली होती.
मग त्यांचं निरीक्षण करताना एक गोष्ट त्याच्या लक्षात आली. प्रत्येक बेटावरच्या फिंच पक्ष्याच्या चोची ठरावीक आकाराच्या होत्या. आणि त्या इतर बेटावरच्या पक्ष्यांच्या चोचींपेक्षा वेगळ्या होत्या.
मग त्यानं त्या बेटांवरची परिस्थिती काय होती याच्या नोंदी बघितल्या तेव्हा त्याला सगळा उलगडा झाला. एका बेटावर त्या चोची आखूड पण दणकट होत्या. त्या बेटावर मिळणारे ‘नट्स’ फोडायला अशा चोची उपयोगी पडत. दुसऱ्या बेटावर चोची लांब आणि बारीक होत्या. तिथं असणाऱ्या दगडांच्या फटीत अडकलेलं ‘अन्न’ बरोबर उचलून घेण्यासाठी अशा चोची उपयोगी पडत.
थोडक्यात त्या त्या बेटांवरच्या ‘नैसर्गिक परिस्थिती’प्रमाणे त्याच पक्ष्याच्या चोची वेगळ्या तऱ्हेनं बदलत होत्या.
यावरून डार्विनला वाटायला लागलं, की त्यांच्या चोची पहिल्यापासून तशा नसाव्यात. पण पूर्वी, एकाच तऱ्हेच्या चोचीचे पक्षी जेव्हा वेगवेगळ्या बेटांवर आले, तेव्हा प्रत्येक बेटावरच्या त्या पक्ष्यांच्या चोचीत हे बदल घडत गेले असले पाहिजेत आणि हजारो, लाखो वर्षांनी त्यातल्या प्रत्येक बेटावर अनेक वेगवेगळ्या चोचींचे पक्षी हळूहळू तयार होत गेले असले पाहिजेत.
आणि त्यातले त्या त्या बेटावरच्या नैसर्गिक परिस्थितीप्रमाणे जे सगळ्यात योग्य असतील, जगायला लायक ठरतील, तशाच चोचींचे पक्षी त्या त्या बेटांवर तग धरून राहिले असले पाहिजेत आणि बाकीचे सगळे नष्ट झाले असले पाहिजेत.
मग एका बेटावर जगायला योग्य असा एक पक्षी असेल तर दुसऱ्या बेटावर आणखी दुसरा असेल. या सगळ्या प्रक्रियेला अर्थातच लाखो वर्षे लागली असणार असंही त्याला वाटे.
आणि याच्या पुढची पायरी म्हणजे सिक्सरच होती. जर परिस्थितीप्रमाणे प्राण्यांचे अवयव हळूहळू बदलत असतील तर ते माणसाच्या बाबतीतही खरं असलं पाहिजे. माणूस त्याला अपवाद कसा असेल? माणूसही असाच प्राण्यांपासून उत्क्रांती होऊन निर्माण झाला असला पाहिजे. आणि पुढेही त्यात बदल होत राहतीलच.
या विचारानं त्याला एकदम भीती आणि आनंद एकाच वेळी वाटायला लागले. यानंतर डार्विनला कित्येकदा रात्र रात्र झोप यायची नाही. कित्येकदा छातीत धडधडायचं. ‘आपण बरोबर आहोत की नाही?’ याबद्दल त्याला खूप काळजी वाटायची.
याच वेळी माल्थसचं ‘एसे ऑन पॉप्युलेशन’ हे पुस्तक त्याच्या हातात पडलं. त्यात अन्नधान्याची वाढ ही लोकसंख्येच्या वाढीपेक्षा कमी झाल्यानं त्यासाठी स्पर्धा कशी निर्माण होते याविषयी लिहिलं होतं.
डार्विनला वाटलं की जगण्याच्या धडपडीत किंवा स्पर्धेत काही प्राणी नष्ट होत असतील, आणि जे या निसर्गाबरोबर आणि इतर प्राणिजगताबरोबर झुंज देऊन तग धरू शकतात तेच मग जगत असले पाहिजेत. उत्क्रांतीचं हेच खरं तत्त्व होतं.
खरं तर प्राण्याच्या पुनरुत्पादनातून बहुतांशी पूर्वीच्याच पिढीप्रमाणे, तशाच तऱ्हेचे प्राणी पुढच्या पिढीत निर्माण होतात. पण हे होताना त्यात काही बदल जर झालाच किंवा ‘चूक’ झालीच तर थोड्याफार नवीन गुणधर्माचे प्राणी तयार होतात. यालाच ‘म्युटेशन’ असं म्हणतात.
आणि असे थोडेफार बदल सतत होतच असतात. हे डार्विननंतर अनेक वर्षांनी माणसाला कळलं.
फक्त गंमत ही की एकाच प्राण्यापासून अशा अनेक थोड्याफार फरकानं वेगळे प्राणी तयार झाले तरीही त्यातले जे या निसर्गात टिकून राहू शकतात तेच पुढे शिल्लक राहतात.
आणि मग हे तग धरून राहिलेले थोड्याफार फरकाचे नवीन प्राणी अनेक पिढ्या पुनरुत्पादन करतात तेव्हा त्यात हा पूर्वी झालेला फरक नवीन पिढीतही येतो.
पण मग अनेक — हजारो, लाखो — वर्षांनी क्वचित पुन्हा पुनरुत्पादनाच्या वेळी त्यांच्यातही नवीन जीव बनताना काहीतरी बदल किंवा चूक (म्युटेशन) होते आणि मग त्यातून पुन्हा नवीन प्रकार तयार होतात.
आणि अशा अनेक म्युटेशन्समुळे अनेक वेगवेगळे सजीव थोड्या थोड्या फरकानं निर्माण होतात. पण मग त्यातले जे या परिस्थितीत तग धरू शकतात तेवढेच वाचतात आणि मग त्यांच्यापासून पुढच्या पिढ्या तयार होतात. हाच तो उत्क्रांतिवाद होता.
उदाहरणार्थ, उद्या थंडी वाढत गेली तर अनेक वर्षांनी कुठल्याही प्राण्यामध्ये म्युटेशनमुळे बदल घडत हळूहळू नवीन नवीन प्राणी दिसायला लागतील, पण त्यातले कालांतरानं अंगावर थोडेफार केस असलेले प्राणीच टिकून राहतील.
त्यांच्यापासून पुन्हा जे वेगवेगळ्या तऱ्हेचे प्राणी निर्माण होतील त्यातले आणखी जास्त केस असलेले टिकतील वगैरे. उद्या जर प्रचंड गर्मी आली तर हेच सगळे प्राणी मरून जातील आणि वेगळेच प्राणी जगायला लागतील असं सगळं.
अजून एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीत गुणधर्म कसे जातात याचं आणि त्यामुळे म्युटेशन कसं होतं याविषयी ज्ञान झालेलं नव्हतं. पण उत्क्रांतीचं तत्त्व कळलं होतं.
एक मात्र यात महत्त्वाचं होतं. यात ‘सजीवांची शिडी’ मानलेलीच नव्हती. म्हणजे ‘माणूस हा सर्वश्रेष्ठ प्राणी आहे’ असं उत्क्रांतीमुळे सिद्ध होत नव्हतं.
म्हणजे उद्या जर प्रचंड थंडी आणि बर्फ पडला तर माणसं मरून जातील आणि या शिडीतल्या खालच्या पायरीवरचेही काही प्राणी जिवंत राहू शकतील! याचा अर्थ ते मोठे ठरत नाहीत.
डार्विननं खरं तर उत्क्रांती हा शब्दही वापरला नव्हता.
त्या त्या परिस्थितीमध्ये जे जे टिकतात ते जगतात आणि मग कितीही हळूहळू का होईना बदलत राहतात हेच ते तत्त्व होतं आणि यामुळेच हे सगळे जीव एकदम देवानं निर्माण केले आहेत वगैरे कल्पना पूर्णपणे कोलमडून पडत होत्या. अर्थातच चर्चला डार्विनचे विचार पटले नाहीत.
इंग्लंडला परतल्यावर डार्विननं लग्नाविषयी विचार सुरू केला. त्यानं लग्न करायचं का नाही यासाठी चक्क जमाखर्च मांडतो तसा एक तक्ता तयार केला. डावीकडे लग्नाचे फायदे लिहिले आणि उजवीकडे लग्नाचे तोटे लिहिले.
‘विज्ञानासाठी जास्त वेळ देता येणार नाही’ वगैरे तोटे होते, तर ‘बडबड आणि करमणूक यांच्यासाठी एक साथीदार’ असे फायदेही होते.
त्यानं सगळ्या फायद्यातोट्यांची बेरीज-वजाबाकी करून शेवटी लग्नाचा निर्णय घेतला आणि त्याच्या नात्यातल्याच एमा वेजवूड या दूरच्या बहिणीला (कझिन) मागणी घातली. त्यांचं लग्न झालं.
पण पुढच्या पाच वर्षांत चार्ल्स कशावर काम करतोय हे लक्षात आल्यावर ती बेचैन झाली. ती बरीच धार्मिक असल्यानं चार्ल्सनं धर्माविरुद्ध काहीही करू नये असं तिला वाटत असे.
१८३७ ते १८४२ या वर्षांत डार्विननं आपली उत्क्रांतिवादाची तत्त्वं पक्की केली आणि ती २३० पानांत लिहून ठेवली.
यानंतर त्यानं एक गंमतच केली. ती पानं त्यानं बाजूलाच ठेवली आणि पुढची चक्क १५ वर्षं त्याकडे ढुंकूनही बघितलं नाही.
या काळात त्याला १० मुलं झाली. त्याची लाडकी मुलगी ‘अॅन’ ही दहा वर्षांची असताना ‘फ्लू’मुळे १८५१ साली मरण पावली.
कदाचित त्या दुःखामुळे असेल, पण डार्विननं आपलं लक्ष उत्क्रांतिवादातून काढूनच घेतलं.
जहाजांच्या तळांना आणि समुद्रावरच्या खडकांना चिकटून बसणाऱ्या अगदी लहान जिवांना ‘बार्नेकल्स’ असं म्हणतात. त्यांच्यावरच त्यानं पूर्ण आठ वर्षं संशोधन केलं!
या काळात त्याला विचित्र दुखण्यांनी ग्रासायला सुरुवात झाली. त्याला छातीत एकदम धडधड व्हायची. एकदम कशाची तरी ‘शिसारी’ यायची. एकदम दम लागायचा, थकायला व्हायचं आणि या सगळ्यानं खूप डिप्रेशनही यायचं. त्याला एका वेळी वीस मिनिटांच्या वर कामही करता येईनासं झालं होतं.
यावरचे त्यानं केलेले उपायही अघोरीच होते. एकदम ‘बर्फातली अंघोळ’ घेणं, विजेचे झटके घेणं, व्हिनेगरमध्ये डुबकी मारणं आणि इतरही बरेच विक्षिप्त प्रकार त्यात होते.
पण त्यांनी त्याला बरं काही वाटेना, मग तो त्याच्या कॅटमधल्या घरातच बसून राही. आता तो एकलकोंडाही झाला होता आणि कुणाही पाहुण्यांना तो टाळे.
घरी कोण येतंय हे कळावं म्हणून त्यानं घराबाहेर एक आरसा लावला होता. घरातूनच मग कोण येतंय हे बघून घर उघडायचं की नाही ते तो ठरवे.
हे सगळं चाललेलं असतानाच एका विचित्र अनपेक्षित गोष्टीमुळे डार्विनला इतकी वर्षं लपवून ठेवलेले स्वतःचे सिद्धान्त जगासमोर आणावे लागले.
आणि ही तर एका मोठ्या वादळाची सुरुवातच होती!
भाग २ समाप्त —
नक्की मित्रा. खाली भाग ६ — उत्क्रांती तुमच्या ठरलेल्या पद्धतीने दोन स्वतंत्र भागांत मांडला आहे.
“अॅन” हा शब्द जाणीवपूर्वक ठेवला आहे. भाग २ ला स्वतंत्र मराठी शीर्षक आणि त्याखाली English Title दिले आहे. पडताळणी आणि संदर्भ मूळ लेखापासून पूर्णपणे वेगळे ठेवले आहेत.
संपादकीय तथ्यपडताळणी
खालील पडताळणी मूळ लेखात मिसळलेली नाही. ही स्वतंत्र संपादकीय नोंद आहे.
१. डार्विनची बीगल सफर — निश्चित
एच.एम.एस. Beagle ची सफर २७ डिसेंबर १८३१ ते २ ऑक्टोबर १८३६ अशी जवळपास पाच वर्षांची होती. डार्विन या सफरीत नैसर्गिक इतिहासाचा अभ्यास करणारा तरुण म्हणून सहभागी झाला.
२. वडिलांचा विरोध आणि जोसाया वेजवूडची भूमिका — निश्चित
डार्विनच्या वडिलांना सुरुवातीला या सफरीला विरोध होता. त्यानंतर त्याचे काका Josiah Wedgwood यांनी त्याला वडिलांची संमती मिळवून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
३. गॅलापॅगॉस आणि फिंच पक्षी — अंशतः बरोबर
गॅलापॅगॉस बेटांवरील जीवसृष्टीतील भौगोलिक फरकांनी डार्विनच्या प्रजातींबद्दलच्या विचारांच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. मात्र “गॅलापॅगॉसला गेल्यावर लगेचच उत्क्रांतिवादाची पूर्ण थिअरी जन्माला आली” असे सरळ म्हणणे अचूक नाही. डार्विनने स्वतःच्या आत्मचरित्रात दक्षिण अमेरिकेतील जीवाश्म, भौगोलिक वितरण आणि गॅलापॅगॉसच्या बेटांमधील फरक यांचा एकत्रित परिणाम सांगितला आहे.
डार्विनच्या फिंच नमुन्यांचे नंतर पक्षितज्ज्ञ John Gould यांनी परीक्षण केले आणि १८३७ मध्ये त्यांपैकी अनेकांना स्वतंत्र प्रजाती म्हणून ओळखले.
४. “म्युटेशन” आणि डार्विन — महत्त्वाची दुरुस्ती
मूळ लेखात म्युटेशनची आधुनिक आनुवंशिक संकल्पना डार्विनच्या नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धान्ताशी थेट जोडली आहे. येथे ऐतिहासिक काळाचा फरक लक्षात घ्यावा.
डार्विनला आनुवंशिकतेचे आधुनिक जनुकीय शास्त्र, DNA किंवा mutation यांचे आजचे स्वरूप माहीत नव्हते. आधुनिक आनुवंशिकीचा विकास नंतर झाला. त्यामुळे हा भाग आधुनिक उत्क्रांतीशास्त्र समजावून सांगण्यासाठी केलेला स्पष्टीकरणात्मक विस्तार म्हणून पाहावा.
स्थिती : अंशतः बरोबर / आधुनिक वैज्ञानिक स्पष्टीकरण मिसळलेले.
५. माल्थसचा प्रभाव — निश्चित
डार्विनने स्वतः लिहिलं आहे की ऑक्टोबर १८३८ मध्ये Thomas Malthus यांचे Population वरील पुस्तक वाचल्यानंतर “struggle for existence” आणि नैसर्गिक निवडीबद्दल त्याच्या विचारांना निर्णायक दिशा मिळाली.
६. १८४२ आणि १८४४ चे सिद्धान्ताचे मसुदे — निश्चित
डार्विनने १८४२ मध्ये ३५ पानी प्राथमिक मसुदा लिहिला आणि त्याचा विस्तार करून १८४४ मध्ये २३० पानी लेखन तयार केले. हे दस्तऐवज आज उपलब्ध आहेत.
म्हणून मूळ लेखातील “२३० पानांत लिहून ठेवली” हा भाग मूलतः बरोबर आहे; मात्र १८३७–१८४२ मध्येच २३० पाने लिहिली असे म्हणण्यापेक्षा १८४२ चा ३५ पानी मसुदा आणि १८४४ चा २३० पानी विस्तार अशी अचूक विभागणी करणे योग्य आहे.
७. अॅन — निश्चित
चार्ल्स आणि एमा डार्विन यांची मुलगी Anne Elizabeth Darwin, घरात “Annie” म्हणून ओळखली जात असे. तिचा जन्म २ मार्च १८४१ रोजी झाला आणि २३ एप्रिल १८५१ रोजी वयाच्या दहाव्या वर्षी तिचा मृत्यू झाला.
म्हणून लेखातला “अॅन” हा उल्लेख कायम ठेवला आहे.
८. बार्नेकल्सवरील आठ वर्षांचे संशोधन — निश्चित
डार्विनने Cirripedia अर्थात बार्नेकल्सवर जवळपास आठ वर्षे काम केले. या अभ्यासातून दोन महत्त्वपूर्ण मोनोग्राफ प्रसिद्ध झाले.
९. “डार्विननं उत्क्रांती हा शब्द वापरला नव्हता” — संदर्भ आवश्यक
डार्विनच्या १८५९ च्या On the Origin of Species मध्ये “evolution” हा आधुनिक अर्थाने मुख्य संज्ञा म्हणून वापरलेला नाही; त्याने descent with modification, variation आणि natural selection यांसारख्या संकल्पनांवर भर दिला. त्यामुळे मूळ वाक्याचा आशय योग्य दिशेचा असला तरी त्याला ऐतिहासिक भाषिक संदर्भ आवश्यक आहे.
ऐतिहासिक संदर्भभूमी
डार्विनचा सिद्धान्त एका दिवसात किंवा केवळ गॅलापॅगॉस बेटांवर तयार झाला नाही. Beagle सफरीतील निरीक्षणे, भूशास्त्राचा अभ्यास, जीवाश्म, भौगोलिक वितरण, प्रजातींमधील फरक, कृत्रिम निवड आणि नंतर माल्थसच्या लोकसंख्या-विषयक विचारांचा प्रभाव — या सर्वांचा दीर्घकाळ एकत्रित विचार करून त्याचा सिद्धान्त आकाराला आला.
१८४२ आणि १८४४ मध्ये त्याने आपले विचार लेखी स्वरूपात नोंदवले; तरीही त्याने ते त्वरित प्रकाशित केले नाहीत. नंतर Alfred Russel Wallace यांच्याकडून स्वतंत्रपणे समान प्रकारचे निष्कर्ष समोर आल्यानंतर १८५८ मध्ये डार्विन आणि वॉलेस यांच्या विचारांचे संयुक्त सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर १८५९ मध्ये On the Origin of Species प्रकाशित झाले.
संदर्भ व स्रोत
१. अच्युत गोडबोले आणि अमृता देशपांडे — सजीव
प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन
— मूळ लेखासाठी दिलेला प्राथमिक पुस्तक-स्रोत.
२. Charles Darwin — On the Origin of Species, 1859
— डार्विनचा मूळ प्रकाशित उत्क्रांतीविषयक ग्रंथ.
३. Darwin Online — Charles Darwin चे आत्मचरित्र आणि हस्तलिखिते
— १८४२ चा मसुदा, १८४४ चा २३० पानी निबंध आणि नैसर्गिक निवडीच्या विचारांचा विकास.
४. Darwin Correspondence Project
— डार्विनचे पत्रव्यवहार, कुटुंब, Beagle सफर, अॅनचा मृत्यू आणि वैज्ञानिक कामाचा कालक्रम.
५. F. J. Sulloway — Darwin’s Beagle Collections / Darwin’s Finches
— गॅलापॅगॉस फिंच आणि डार्विनच्या नमुन्यांचा ऐतिहासिक अभ्यास.
शेवटची संपादकीय नोंद
निश्चित
Beagle सफर : १८३१–१८३६.
गॅलापॅगॉस निरीक्षणांचा डार्विनच्या विचारांवर मोठा प्रभाव.
माल्थसच्या विचारांचा नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धान्ताच्या विकासावर प्रभाव.
१८४२ चा ३५ पानी मसुदा आणि १८४४ चा २३० पानी विस्तृत मसुदा.
अॅनचा १८५१ मधील मृत्यू.
बार्नेकल्सवरील सुमारे आठ वर्षांचे संशोधन.
अंशतः बरोबर
फिंच पक्ष्यांच्या निरीक्षणातूनच संपूर्ण उत्क्रांतीचा सिद्धान्त तयार झाला, असे म्हणणे अतिसुलभीकरण आहे.
“म्युटेशन”चे स्पष्टीकरण आधुनिक आनुवंशिकीच्या ज्ञानातून आलेले आहे; ते डार्विनच्या काळातील ज्ञानाशी तंतोतंत समान नाही.
इतिहासकार/वैज्ञानिक संदर्भ आवश्यक
डार्विन आणि फिटझॉय यांच्या वैयक्तिक संबंधांचे नाट्यमय वर्णन.
फिटझॉयच्या मानसिक अवस्थेबाबतचे विशिष्ट दावे.
काही वैयक्तिक प्रसंग आणि संवाद, ज्यांना स्वतंत्र प्राथमिक स्रोताची आवश्यकता आहे.
संपादकीय निष्कर्ष
मूळ लेखाचा आशय जतन करून त्याला स्वतंत्र तथ्यपडताळणी जोडणे हीच या ब्लॉगसाठी योग्य पद्धत आहे. मूळ लेखकाचा आवाज आणि वाचनीयता कायम ठेवताना जिथे ऐतिहासिक किंवा वैज्ञानिक संदर्भ आवश्यक आहेत, तिथे पडताळणी स्पष्टपणे वेगळी ठेवली आहे.
संदर्भांचे ऑनलाइन मूळ स्रोत:
हो मित्रा. समजलं. “ऑनलाइन मूळ स्रोत:” ही ओळ अगदी स्पष्टपणे स्वतंत्र शीर्षक म्हणून दिसली पाहिजे. पुढे अशीच मांडणी ठेवू:
संदर्भ व स्रोत
ऑनलाइन मूळ स्रोत:
१. Charles Darwin — The Voyage of the Beagle
२. Charles Darwin — On the Origin of Species (1859)
३. Charles Darwin — The Autobiography of Charles Darwin
४. Darwin’s work on the Galápagos finches
संपादकीय टीप: तुमच्या मूळ मजकुरातील उत्क्रांतिवादाच्या मसुद्याबाबतचा कालक्रम स्वतंत्र संदर्भांच्या आधारे पडताळला आहे. १८४२ मध्ये डार्विनने ३५ पानी प्राथमिक मसुदा तयार केला आणि १८४४ मध्ये त्याचा सुमारे २३० पानी विस्तृत मसुदा तयार केला. त्यामुळे या दोन टप्प्यांचा फरक स्पष्ट ठेवणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक अचूक ठरेल.