मूळ ग्रंथ : मानवजातीची कथा — हेन्री थॉमस
अनुवाद : साने गुरुजी
प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन
भाग २ : टॉर्कीमीडा आणि इन्क्विझिशन
जे कॅथॉलिक पंथी ख्रिश्चन नसत, त्यांचाच छळ इन्क्विझिशनपुढे केला जात असे, असे नाही; तर मुसलमान, ज्यू, सर्वांनाच या न्यायासनापुढे उभे करण्यात येई.
ख्रिश्चन युरोपात जे मुसलमान व ज्यू राहत, विशेषतः स्पेनमध्ये जे राहत, ते तर या पवित्र होमासाठी चांगले जिवंत जळणच होते. त्यांची हृदये पापमय होती म्हणून नव्हे; तर त्यांच्या तिजोऱ्या भरलेल्या होत्या, म्हणून त्यांचा बळी घेण्यात येई.
प्रथम, त्यांनी ख्रिश्चन व्हावे म्हणून त्यांना छळण्यात येई आणि ते ख्रिश्चन झाल्यानंतर ते चांगले ख्रिश्चन नाहीत म्हणून त्यांना जिवंत भाजण्यात येई.
मुसलमान व ज्यू यांच्या होळ्या करण्यात परमानंद मानून पुढाकार घेणारा थॉमस ऑफ टॉर्कीमीडा हा होय. तो दुसऱ्या नावानेच अधिक माहीत आहे.
नववा ग्रेगरी हा इन्क्विझिशन या संस्थेचा जनक होता. पण या संस्थेच्या ध्येयाप्रमाणे जर कोणी निष्ठेने वागला असेल तर तो टॉर्कीमीडाच होय. टॉर्कीमीडा ‘इन्क्विझिशन’चा सत्पुत्र होता.
प्रार्थना, पैसा व खून या तीन गोष्टींचे त्याला वेड होते. तो प्रामाणिक धर्मवेडा होता. मानवप्राण्यांतील अत्यंत भयानक अशी ही व्यक्ती होती.
आपल्या बांधवांना मारण्यात खरोखरच आपण देवाची इच्छा पुरी करीत आहोत, असे त्याला वाटे. पोप त्याच्यावर पूर्णपणे खुश होता. आपल्या वेडेपणाच्या लहरीनुसार वागण्याची सत्ता पोपने त्याला दिली होती.
तो ‘इन्क्विझिशन’चा अध्यक्ष होता.
आपल्या कारकिर्दीत त्याने दोन हजार लोक जिवंत जाळले. कोणी हा आकडा आठ-नऊ हजार असा सांगतात आणि छळाच्या यंत्रावर घालून हजारोंची, लाखोंची हाडे मोडून काढली!
तो स्वतःच आरोप लादी, स्वतःच साक्षीदार होई, स्वतःच न्यायाधीश होई; एवढेच नव्हे तर जेथे छळ केला जाई तिथेही तो भाग घेई.
त्याने ‘इन्क्विझिशन’ ही एक अत्यंत अमानुष अशी संस्था बनविली. मानवी बुद्धीने आजवर निर्मिलेल्या छळाच्या साधनांत व यंत्रांत ‘इन्क्विझिशन’ केवळ अद्वितीय होय!
टॉर्कीमीडा याच्या नेतृत्वाखाली या ‘इन्क्विझिशन’चे काम कसे चाले, ते आपण पाहू या.
आरोपींची चौकशी
पहिली गोष्ट म्हणजे या संस्थेचा अधिकारी कॅथॉलिक नसणाऱ्या सर्व शहरवासीयांना तीस दिवसांच्या आत हजर होऊन क्षमा मागण्याचे फर्मान काढी.
तीस दिवसांच्या आत येऊन ‘आम्ही चुकलो’ असे म्हणणे जरूर असे. पण फारच थोडे आपण होऊन येत व कबुली देत.
तीस दिवस संपले म्हणजे सर्व कॅथॉलिकांस ‘तुम्हाला ज्यांची ज्यांची शंका असेल त्यांची त्यांची नावे जाहीर करा’ असे सांगण्यात येई.
एखाद्यावर खटला चालून त्याला सजा देण्यासाठी दोन साक्षीदार बस्स होत असत. हे साक्षीदार खुनी, डाकू असले तरी चालत; फक्त ते नावाने ख्रिश्चन असले म्हणजे पुरे असे!
आरोपीला वकील देण्याची किंवा साक्षीदार बोलावण्याची मुभा नसे. आरोपीच्या विरुद्ध जे साक्षीदार असत, ज्यांनी त्याचे नाव सांगितलेले असे, त्या सर्वांची नावे आरोपीपासून लपवून ठेवण्यात येत असत.
अशा रीतीने सारेच स्वतःच्या विरुद्ध उभे केलेले असल्यामुळे आरोपीला स्वतःचा बचाव करणे अवघड जाई—नव्हे, अशक्यच असे.
त्याने आरोप कबूल केला तर त्याला तुरुंगात टाकण्यात येई. ‘मी निरपराध आहे’ असेच तो म्हणत राहिल्यास त्याला छळ-भवनात नेण्यात येई.
छळयंत्रणा
प्रभूच्या सेवेसाठी म्हणून शोधून काढण्यात आलेल्या या छळयंत्रावर एक ग्रंथच लिहिता येईल; पण ते माणूसघाणे काम आहे. तरीही दोन-तीन प्रकार सांगतोच.
एक म्हणजे दोरी-कप्पीचा.
इन्क्विझिशनचे समर्थन करणारा अर्वाचीन इतिहासकार व्हॅकॅन्दार्ड लिहितो—
“अपराध्याला त्याचे हात पाठीमागे बांधून उभा करीत, नंतर त्याला कप्पीने वर उंच नेत व थोडेथोडे खाली सोडीत सोडीत एकदम खाली सोडून देत. हा प्रकार पुन्हापुन्हा करण्यात येई. पडण्याचा धक्का जोरात बसावा म्हणून निर्दय छळक अपराध्यांच्या पायांना पुष्कळदा वजने बांधीत.”
दुसरा, विस्तवाने छळण्याचा.
अपराध्याचे पाय निखाऱ्यावर ठेवीत. आगीला आणखी जळण मिळावे आणि पायही चांगले भाजावे यासाठी पायांना मेण वगैरे फाशीत.
‘इन्क्विझिटर्स’ शेजारी उभे राहून हे भाजणे बघत व पुन्हापुन्हा अपराध्याला विचारीत—
“ज्या ख्रिस्ताच्या नावाने तुला आम्ही इतक्या सौम्यतेने व दयेने वागवीत आहोत, त्या ख्रिस्ताची शिकवण—कॅथॉलिक शिकवण मान्य कर.”
विस्तवांत जाळण्याच्या शिक्षेप्रमाणेच पाण्यात बुडविण्याचीही शिक्षा असे.
पीळ असलेल्या दोरीने अपराध्याचे हातपाय इतके करकचून बांधीत की, ती दोरी शरीरात घुसे; नंतर त्याचे तोंड खूप उघडवून त्यात माणसे भराभर पाणी ओतीत.
हे प्रकार आरोपी कबूल होईपर्यंत अगर गुदमरून मरेपर्यंत चालत.
डान्टेने आपल्या कल्पनाशक्तीने वर्णिलेल्या नरकातल्या साऱ्या शिक्षा इन्क्विझिशनवाल्यांनी या पृथ्वीतलावर प्रत्यक्ष अमलात आणल्या.
इन्क्विझिटरांच्या कोमल करुणेवर विश्वास नसणाऱ्या सर्वांची शरीरे भाजण्यात वा शीर्णविदीर्ण करण्यात आली, त्यांची हाडे भरडण्यात आली!
छळ आणि कबुलीजबाब
एम्. व्हॅकॅन्दार्डचाही एक उतारा वाचू या—
“कायद्याप्रमाणे छळ एकदाच करायचा असे; हा कायदा सहज मोडण्यात येत असे. पुन्हा छळ करावा असे जेव्हा त्यांना वाटे, तेव्हा मध्यंतरी काही दिवस गेलेले असले तरी इन्क्विझिटर्स म्हणत, ‘आम्ही नव्याने छळ करीत नसून पूर्वी अर्धवट राहिलेले छळण्याचे काम पूर्ण करीत आहोत. छळ पुढे चालू आहे.’
असा शब्दच्छल करून ते निर्दयपणे अपराध्याचा पुरा पुरा छळ करीत व आपली रानटी हौस पुरवून घेत.
आणि छळाला कंटाळून एखाद्या अपराध्याने ‘अतःपर मी भला कॅथॉलिक होईन’ असे कबूल केल्यास त्याला जन्मभर तुरुंगात ठेवण्यात येई.
पण इतका छळ झाला तरीही ख्रिस्ताच्या बाहुपाशात जाण्याचे हट्टाने नाकारणाऱ्यास अग्निज्वाळांच्या स्वाधीन करण्यात येई.”
तात्त्विकदृष्ट्या चर्च म्हणे—
“आम्ही केवळ शिक्षा फर्मावतो. प्रत्यक्ष शिक्षा देण्याचे काम स्टेटचे आहे. आम्हाला हत्येचा दोष नाही.”
चर्च त्या अपराध्यांना असलेले संरक्षण काढून घेई व त्या अनाथांना स्टेटच्या स्वाधीन करी. अशा रीतीने चर्चचे हात वरवर पाहणाऱ्यांस निर्दोष दिसत.
अर्वाचीन इतिहासकारही शब्दांचा खेळ करून चर्चला निर्दोषी ठरवू पाहत असतात.
एकोणिसाव्या शतकातील इतिहासलेखक जोसेफ डी मेस्ट्री लिहितो—
“आपण इन्क्विझिशनची चर्चा करीत असतो तेव्हा स्टेटच्या व चर्चच्या कामातील फरक आपण लक्षात घेतला पाहिजे. या न्यायसंस्थेत जे जे भयंकर व भीषण असे, ते स्टेटचे असे. विशेषतः मरणाची शिक्षा स्टेटच अंमलात आणी व जी जी न्याय्यता वा सदयता असे तिचे श्रेय मात्र चर्चकडे जाई.”
पण खरे पाहिले तर चर्चच देहान्त शिक्षा देई, एवढेच नव्हे तर तदर्थ आग्रह धरी—‘यांना ठार मारलेच पाहिजे’, असे चर्चचे निक्षून सांगणे असे.
पोप चौथा इनोसंट याचे एक शासनपत्र आहे. त्यात असे म्हटले आहे की, “चर्च जे जे अपराधी स्टेटच्या ताब्यात देईल, त्यांना त्यांना स्टेटने पाच दिवसांच्या आत जाळलेच पाहिजे.”
चर्चने गुन्हेगार ठरविलेल्यांस न जाळणाऱ्या राजांना चर्च धर्मबाह्य, बहिष्कृत व नरकास योग्य ठरवी.
मुलांनाही वडिलांविरुद्ध उभे करणे
पण सर्वात अधम कृष्णकृत्य म्हणजे मारल्या वा जाळल्या जाणाऱ्यांच्या मुलांना वागविताना दाखविण्यात येणारी निर्दयता.
मनुष्य खांबाला बांधून जाळला गेल्यावर चर्च त्याची सारी मालमत्ता जप्त करी; त्याच्या मुलाबाळांना एक पैही मिळत नसे.
एकाच अटीवर नास्तिक बापाच्या मुलाबाळांना वडिलांच्या इस्टेटीतला थोडासा भाग मिळू शकत असे.
ही अट कोणती?
मुलांनी बापावर हेरगिरी करावी ही!
आपला बाप नास्तिक आहे अशी बातमी देणाऱ्या मुलास थोडी इस्टेट मिळे. ही अट तर अधिकच नीचतेची व क्रूरतेची द्योतक आहे.
मुलांना बापाचे जणू मारेकरी बनविण्यात येई! आणि तेही कशासाठी? तर दोन दमड्यांसाठी!
अशी अट असेल असे मानवतही नाही! पण दुसऱ्या फ्रेडरिकने खरोखरच असा एक कायदा केला होता व बऱ्याच इन्क्विझिटरांनी, विशेषतः टॉर्कीमीडा याने, या कायद्याच्या अक्षराबरहुकूम अंमलबजावणी केली.
चर्चचे पिते हा कायदा मानीत; एवढेच नव्हे, तर त्यांना या कायद्याचा अभिमान वाटे.
‘ईश्वराच्या प्रेमाने प्रेरित होऊन मुले आपल्या पित्याच्या आईबापांच्याविरुद्ध जात आहेत, हे पाहून माझे हृदय उचंबळून येते’ असे नववा ग्रेगरी म्हणे.
ख्रिस्त म्हणे, “लहान मुले मजकडे येऊ देत.”
इन्क्विझिशन संस्थेचे भ्रातृमंडळ म्हणे—
“होय, प्रभो! मुले तुमच्याकडे येतील; पण आम्ही त्यांना छळू, तेव्हाच ती येतील. तुझ्याकडे त्यांनी जावे, यासाठी त्यांना छळावे लागेल.”