प्रस्तावना
काही प्रवास पावलांनी मोजले जातात, काही मैलांनी. पण काही प्रवास असे असतात की ते शब्दांनी घडतात.
माझ्या आयुष्यातील पहिला मोठा प्रवास पुस्तकांपर्यंत पोहोचण्याचा होता. त्या प्रवासाने मला विचार दिले, प्रश्न दिले आणि स्वतःकडे नव्याने पाहण्याची दृष्टी दिली. पण एक दिवस मला जाणवलं—विचार केवळ स्वतःपुरते जपण्यासाठी नसतात; ते वाटले की अधिक समृद्ध होतात.
मी कधी लेखक होण्याचं स्वप्न पाहिलं नव्हतं. व्यासपीठावर उभं राहून बोलण्याचीही कल्पना केली नव्हती. एका सामान्य फौंड्री कामगाराचं आयुष्य पुस्तकांच्या सहवासात शांतपणे पुढे जात होतं. पण पुस्तकांनी माझ्या हातात दिलेले शब्द हळूहळू माझ्या आयुष्याचा मार्ग बनू लागले.
लेखन सुरू झालं.
व्याख्यानं सुरू झाली.
नवीन माणसं भेटू लागली.
वाचक जोडले गेले.
आणि मला समजू लागलं की, शब्दांची खरी ताकद टाळ्यांमध्ये नसते; ती एखाद्या माणसाच्या मनात निर्माण झालेल्या एका नव्या विचारात असते.
या भागात माझ्या प्रसिद्धीची कथा नाही.
ही आहे शब्दांमुळे जुळलेल्या नात्यांची कथा.
एका ब्लॉगची कथा.
पहिल्या व्याख्यानाची कथा.
वाचकांनी दिलेल्या प्रेमाची कथा.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे—पुस्तकांनी एका सामान्य माणसाला इतर माणसांपर्यंत पोहोचवलेल्या प्रवासाची कथा.
आजही माझा विश्वास पूर्वीइतकाच दृढ आहे—
शब्द माणसाला मोठं करत नाहीत; ते माणसाला अधिक माणूस बनवतात.
"मॅट्रिक फेल" विजय : पुस्तकांच्या विश्वात.”
प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात असा एक दिवस येतो, जेव्हा त्याचा संघर्ष पहिल्यांदा समाजाच्या नजरेस पडतो. त्या दिवशी मिळणारा सन्मान हा व्यक्तीचा नसतो; तो त्याच्या प्रवासाचा असतो. अनेक वर्षे शांतपणे चाललेल्या वाटेला त्या दिवशी शब्द मिळतात आणि त्या शब्दांतून अनेकांना स्वतःचा चेहरा दिसू लागतो.
माझ्या आयुष्यात असा दिवस २१ जानेवारी २०२४ रोजी आला.
त्या दिवसामागे दोन माणसं शांतपणे उभी होती—डॉ. दीपक शेटे आणि भरत बुटाले.
डॉ. दीपक शेटे यांनी माझी ओळख लोकमतचे वरिष्ठ उपसंपादक भरत बुटाले यांच्याशी करून दिली. त्यांनी मला लोकमतच्या कार्यालयात बोलावलं. मी तेव्हा स्वतःला कोणताही विशेष माणूस समजत नव्हतो. मी फक्त फौंड्रीत काम करणारा, पुस्तकांवर प्रेम करणारा एक सामान्य वाचक होतो.
बुटाले सरांनी माझ्याशी संवाद सुरू केला. त्यांनी माझ्या नोकरीबद्दल विचारलं. पुस्तकांबद्दल विचारलं. पहाटे चार वाजता उठण्याच्या सवयीबद्दल विचारलं. माझ्या संघर्षाबद्दल विचारलं. त्या संवादात मी कोणताही अभिनय केला नाही. माझं आयुष्य जसं होतं, तसं त्यांच्या समोर मांडलं.
काही दिवसांनी रविवारच्या लोकमतमध्ये माझ्यावर मोठा लेख प्रसिद्ध झाला.
शीर्षक होतं—
"मॅट्रिक फेल" विजय : पुस्तकांच्या विश्वात
हे शीर्षक पाहताच माझे डोळे पाणावले.
एकेकाळी "मॅट्रिक फेल" हा शब्द माझ्या मनात वेदना निर्माण करायचा. समाजाच्या नजरेत तो अपयशाचा शिक्का होता. पण त्या दिवशी त्याच शब्दांच्या पुढे "पुस्तकांच्या विश्वात" हे शब्द उभे होते.
त्या क्षणी मला जाणवलं—
अपयश बदललं नव्हतं; त्याचा अर्थ बदलला होता.
त्या लेखात माझ्या घराचा उल्लेख होता. फौंड्रीतील श्रमांचा उल्लेख होता. महिन्याच्या पगारातून पुस्तकांसाठी पैसे बाजूला ठेवणाऱ्या माझ्या वेडेपणाचा उल्लेख होता. पहाटे चार वाजता सुरू होणाऱ्या माझ्या वाचन, चिंतन आणि लेखनाच्या दिनक्रमाचाही उल्लेख होता.
पण या लेखातील सर्वात सुंदर गोष्ट वेगळीच होती.
भरत बुटाले यांनी माझी स्तुती केली नव्हती.
त्यांनी पुस्तकांवर प्रेम करणाऱ्या एका सामान्य माणसाची कथा समाजासमोर ठेवली होती.
लेख प्रसिद्ध झाल्यानंतर फोन सतत वाजत राहिला. संदेशांचा वर्षाव झाला. मित्र, शिक्षक, लेखक, डॉक्टर, कवी, विद्यार्थी, वाचक—अनेकांनी मनापासून शुभेच्छा दिल्या. त्या प्रत्येक संदेशात माझं कौतुक कमी आणि पुस्तकांविषयीचा आदर अधिक होता.
डॉ. दीपक शेटे यांनी मला "वाचनाचा दीपस्तंभ" म्हटलं. माधव गव्हाणे यांनी लिहिलं की, "हा सन्मान एका विजयचा नाही; तो हजारो पुस्तकप्रेमींचा आहे." अनेक मित्रांनी व्यक्त केलेल्या भावना वाचताना मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली—
लोक माझं अभिनंदन करत नव्हते; ते वाचनसंस्कृतीचा सन्मान करत होते.
या प्रवासात मला अनेक अभ्यासू वाचक भेटले. त्यापैकी एक नाव मी विशेष कृतज्ञतेने घेतो—लेखक संजय वारके.
ते स्वतः एक संवेदनशील लेखक, शिक्षक आणि नव्या पिढीला घडवणारे अभ्यासू व्यक्तिमत्त्व आहेत. पुस्तकांशी त्यांचं असलेलं नातं मला नेहमी प्रेरणा देतं. माझ्या ब्लॉगवरील लेख ते केवळ वाचत नाहीत, तर त्यावर मनापासून प्रतिक्रिया देतात.
"१४० लिटर पाणी लागते चहाला" हा माझा लेख वाचल्यानंतर त्यांनी लिहिलं—
"१४० लिटर पाणी लागते हे मला आजच समजलं. एवढा सूक्ष्म विचार कधीच केला नव्हता. पाण्याबाबत जागृती करणारे विचार. आवडलं."
ही प्रतिक्रिया माझ्यासाठी केवळ कौतुक नव्हतं; ती एका जागरूक वाचकाने दिलेली विचारांची दाद होती.
काही दिवसांनी ते स्वतः त्यांच्या नव्या पुस्तकाची भेट घेऊन माझ्या घरी आले.
तो क्षण मी कधी विसरणार नाही.
लेखकाने वाचकाला भेटणं महत्त्वाचं असतं; पण वाचकाने लेखकाकडे पुस्तक घेऊन येणं हा त्या लेखकासाठी सर्वात मोठा सन्मान असतो.
त्या दिवशी मला पुन्हा एकदा जाणवलं—
लेखनाचं खरं यश प्रसिद्धीत नसतं; ते माणसांशी जुळलेल्या नात्यात असतं.
आजही भरत बुटाले माझे जिवलग मित्र आहेत. पुस्तकं, समाज, विज्ञान, इतिहास, विचार आणि माणसं—या विषयांवर आमच्या चर्चा रंगतात. त्या चर्चांमधून मलाही नवं शिकायला मिळतं. विचारांची मैत्री ही कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठी असते, याची जाणीव त्यांनी मला करून दिली.
त्या दिवशी मी स्वतःशी एक वचन केलं.
लोकमतमध्ये माझ्यावर लेख छापला गेला म्हणून माझा प्रवास संपलेला नाही.
खरं तर त्या दिवसापासून माझी जबाबदारी वाढली आहे.
कारण आता लोक माझ्याकडे केवळ विजय गायकवाड म्हणून पाहत नव्हते.
ते माझ्याकडे पुस्तकांच्या विश्वात जगणारा एक माणूस म्हणून पाहू लागले होते.
आजही मी स्वतःला "मॅट्रिक फेल" म्हणायला लाजत नाही.
कारण मला आता कळलं आहे—
परीक्षेतील अपयश हे आयुष्याचं अंतिम प्रमाणपत्र नसतं.
पुस्तकांनी मला शिकवलं की, माणसाची खरी पदवी त्याच्या जिज्ञासेत, त्याच्या प्रामाणिकपणात आणि सतत शिकत राहण्याच्या वृत्तीत असते.
म्हणूनच आज मी अभिमानाने म्हणू शकतो—
"मी मॅट्रिकमध्ये अपयशी ठरलो; पण पुस्तकांनी मला जीवनाच्या विद्यापीठात प्रवेश दिला."
आणि हा प्रवेश कोणत्याही गुणपत्रिकेने नाही, तर वाचन, चिंतन आणि माणुसकीवरील प्रेमाने मिळाला.
पुस्तकातून व्यासपीठापर्यंत : माझा पहिला शब्द.
काही माणसं बोलायला शिकतात आणि मग पुस्तकांकडे वळतात.
माझा प्रवास याच्या नेमका उलटा होता.
मी आधी पुस्तकांशी बोलायला शिकलो आणि नंतर माणसांशी.
पुस्तकं माझे पहिले श्रोते होती. त्यांच्या पानांवर मी माझे प्रश्न ठेवले. त्यांच्या लेखकांशी मनातल्या मनात संवाद साधला. प्रत्येक पुस्तक संपलं की, मला वाटायचं—आणखी एक मित्र भेटला.
पण एक दिवस असाही आला, जेव्हा त्या शांत संवादाला आवाज मिळणार होता.
माझ्या आयुष्यातील पहिल्या व्याख्यानामागे उभे होते माझे जिवलग मित्र माधव गव्हाणे. त्यांनी माझ्यावर विश्वास ठेवला. माझ्यातला वक्ता मी ओळखण्यापूर्वी त्यांनी ओळखला. त्यांनीच मला सेलू येथे व्याख्यानासाठी उभं केलं.
सभागृह भरलेलं होतं.
समोर शिक्षक, विद्यार्थी, अभ्यासू वाचक आणि अनेक मान्यवर बसले होते.
मी व्यासपीठावर उभा राहिलो.
माझ्या हातात कोणतंही टिपण नव्हतं.
कोणतंही लिखित भाषण नव्हतं.
फक्त आयुष्यभर पुस्तकांतून साठवलेले विचार होते.
मी बोलण्यासाठी तोंड उघडलं...
पण शब्द बाहेर आले नाहीत.
कंठ दाटून आला.
डोळ्यांत पाणी आलं.
काही क्षण मी नुसता श्रोत्यांकडे पाहत उभा राहिलो.
त्या क्षणी माझ्या मनात एकच विचार होता—
"या जगात मला इतकी प्रेम करणारी माणसं कशी भेटली?"
मी बोलू शकलो नाही.
त्या दिवशी मी शब्दांनी नाही...
तर अश्रूंनी माझं पहिलं व्याख्यान दिलं.
आज मागे वळून पाहताना मला वाटतं—
ते अपयश नव्हतं.
तो माझ्या आयुष्यातील सर्वात प्रामाणिक क्षण होता.
कारण त्या दिवशी व्यासपीठावर वक्ता उभा नव्हता.
एक कृतज्ञ माणूस उभा होता.
कार्यक्रम संपल्यानंतर मी स्वतःशी एक निर्णय घेतला.
"आजचे हे अश्रू माझ्या कृतज्ञतेचे असतील; पण यानंतर व्यासपीठावर मी रडणार नाही. आता शब्दच माझ्या भावना व्यक्त करतील."
त्या दिवसानंतर मी पुन्हा कधी व्याख्यानासाठी पाठांतर केलं नाही.
मी कधी कागद घेऊन व्यासपीठावर गेलो नाही.
माझं टिपण आजही माझी पुस्तकं आहेत.
माझ्या व्याख्यानात मी पुस्तकांतील संदर्भ सांगतो.
संशोधन सांगतो.
जीवनातील अनुभव सांगतो.
पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे—
मी माणसांना पुस्तकांवर प्रेम करायला शिकवण्याचा प्रयत्न करतो.
माझा ठाम विश्वास आहे—
ज्ञान देण्यापेक्षा ज्ञानावर प्रेम निर्माण करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
व्याख्यानानंतर अनेक जण भेटायला येतात.
कोणी हात हातात घेतं.
कोणी पुस्तकावर सही मागतं.
कोणी डोळ्यांत पाणी आणून म्हणतं—
"साहेब, आम्ही शिक्षण घेतलं; पण पुस्तकांचा सहवास हरवला. तुमच्यामुळे पुन्हा पुस्तक हातात घ्यावंसं वाटलं."
या एका वाक्यासमोर कोणताही पुरस्कार लहान वाटतो.
एक प्रसंग माझ्या मनात कायमचा कोरला गेला आहे.
एका महाविद्यालयात व्याख्यानासाठी गेलो होतो.
नेहमीप्रमाणे साधे कपडे घातले होते.
गेटवरच्या शिपायाने मला थांबवलं.
"कुठे चाललात?"
मी शांतपणे उभा राहिलो.
थोड्याच वेळात प्राचार्य आले.
त्यांनी हसत त्या शिपायाला सांगितलं,
"हेच आजचे प्रमुख पाहुणे आहेत."
कार्यक्रमानंतर तो शिपाई माझ्याजवळ आला.
त्याच्या डोळ्यांत अपराधीपणा होता.
तो म्हणाला,
"साहेब, मला माफ करा."
मी त्याचा हात हातात घेतला आणि हसून म्हणालो,
"माफी मागू नका मित्रा. अजूनही जग कपड्यांवरून माणूस ओळखतं. एक दिवस कपड्यांच्या आतला माणूस ओळखायला शिकेल, एवढीच आशा आहे."
त्या दिवशी पुन्हा एकदा मला पुस्तकांचं ऋण जाणवलं.
कारण त्या उत्तरात माझा अहंकार नव्हता.
तो पुस्तकांनी दिलेला संयम होता.
आज हजारो श्रोत्यांसमोर उभं राहून मी सहज बोलतो.
पण प्रत्येक व्याख्यानापूर्वी मी स्वतःला एकच गोष्ट आठवण करून देतो—
मी इथे बोलण्यासाठी नाही, शिकण्यासाठी आलो आहे.
कारण प्रत्येक श्रोत्यात मला माझाच एखादा भाग दिसतो.
प्रत्येक प्रश्न मला अधिक नम्र बनवतो.
प्रत्येक संवाद मला नवीन विचार देतो.
आज माझ्यासाठी व्याख्यानाची व्याख्या खूप सोपी आहे—
"व्याख्यान म्हणजे स्वतःचे अनुभव दुसऱ्यांच्या आयुष्याशी जोडण्याची कला."
आणि वक्ता?
"वक्ता तो नाही जो सर्व काही जाणतो; वक्ता तो आहे जो सतत शिकत राहतो."
म्हणूनच प्रत्येक व्याख्यानाच्या शेवटी मी मनापासून एक वाक्य सांगतो—
"मी जुने कपडे घालतो; पण पुस्तकं नेहमी नवी विकत घेतो. या जगातील सर्वात श्रीमंत माणूस तो नाही ज्याच्याकडे सर्वाधिक पैसा आहे; सर्वात श्रीमंत तो आहे, ज्याच्याकडे विचारांची भूक आणि पुस्तकांवर प्रेम आहे."
माझ्यासाठी हे वाक्य केवळ भाषणाचा शेवट नाही.
ते माझ्या आयुष्याचा सार आहे.
माणसांमुळे समृद्ध झालेलं आयुष्य.
मी आयुष्यात हजारो पुस्तकं वाचली. प्रत्येक पुस्तकाने मला एक नवा विचार दिला. पण आज मागे वळून पाहताना मला एक गोष्ट स्पष्ट दिसते—पुस्तकांनी मला विचार दिले, पण त्या विचारांना जगण्याची ऊब माणसांनी दिली.
माणूस कधीच एकटा घडत नाही.
त्याच्या प्रवासात अनेक हात असतात. काही हात आधार देतात. काही हात दिशा दाखवतात. काही हात पडू देत नाहीत. आणि काही हात फक्त खांद्यावर ठेवून इतकंच सांगतात—
"मी तुझ्यासोबत आहे."
माझ्या आयुष्यात अशी अनेक माणसं आली. त्यांच्यापैकी प्रत्येकाने मला काही ना काही दिलं. कुणी विचार दिला. कुणी व्यासपीठ दिलं. कुणी आत्मविश्वास दिला. कुणी योग्य वेळी योग्य माणसांशी भेट घडवून दिली.
डॉ. दीपक शेटे यांनी माझ्यातील क्षमता माझ्याआधी ओळखली. त्यांनी मला अनेक माणसांशी जोडून दिलं. माझ्या आयुष्यातील अनेक सुंदर वळणांच्या मागे त्यांचा निःशब्द हात आहे.
माधव गव्हाणे यांनी माझ्यावर विश्वास ठेवला. त्यांनी मला पहिल्यांदा व्यासपीठ दिलं. त्यांनी माझ्यातील वक्त्याला ओळखलं, जेव्हा मी स्वतः अजूनही स्वतःला फक्त एक वाचक समजत होतो.
वरिष्ठ पत्रकार भरत बुटाले यांनी माझ्यासारख्या एका साध्या फौंड्री कामगाराचा प्रवास हजारो वाचकांपर्यंत पोहोचवला. त्यांनी माझ्यावर लेख लिहिला; पण प्रत्यक्षात त्यांनी एका पुस्तकवेड्या माणसाच्या जिद्दीचा सन्मान केला.
दादासाहेब ताजणे यांनी मला मैत्रीचा अर्थ शिकवला. मित्र म्हणजे फक्त आनंदात सोबत करणारा माणूस नसतो. गरज ओळखून, आपण मागण्याआधी मदतीसाठी उभा राहणारा माणूस म्हणजे मित्र.
माझा जिवलग मित्र विष्णू गाडेकर पाटील यांनी मला ब्लॉगची भेट दिली. त्या एका निर्णयामुळे माझे विचार जगभरातील वाचकांपर्यंत पोहोचले. अनेकदा एक छोटासा निर्णय आयुष्याची दिशा बदलतो, याचा तो जिवंत अनुभव आहे.
माझ्या आयुष्यातील आणखी एक सुंदर अनुभव म्हणजे लेखक आणि शिक्षक संजय वारके यांच्याशी जुळलेलं नातं.
आजच्या काळात पुस्तकं वाचणारे लोक कमी होत आहेत, आणि वाचलेल्या पुस्तकांवर मनापासून प्रतिक्रिया देणारे तर त्याहून कमी. संजय वारके हे त्या दुर्मिळ माणसांपैकी एक आहेत.
ते माझे ब्लॉग नियमित वाचतात. एवढंच नाही, तर प्रत्येक लेखाशी संवाद साधतात. त्यांच्या प्रतिक्रिया केवळ कौतुकाच्या नसतात; त्या विचारांना पुढे नेणाऱ्या असतात.
मी "एका कप चहामागे १४० लिटर पाणी खर्च होतं" हा लेख लिहिला होता. त्या लेखावर त्यांनी लिहिलं होतं—
"१४० लिटर पाणी मला ही आजच समजले. एवढा सूक्ष्म विचार कधीच केला नाही. पाण्याबाबत जागृती करणारे विचार. आवडलं."
ही प्रतिक्रिया माझ्यासाठी मोठी होती. कारण ती एका जागरूक वाचकाची होती. लेखकाला सर्वांत मोठा आनंद तेव्हाच मिळतो, जेव्हा त्याच्या शब्दांमुळे दुसऱ्या माणसाचा विचार विस्तारतो.
काही दिवसांनी ते स्वतः त्यांचं पुस्तक घेऊन मला भेटण्यासाठी घरी आले.
त्या क्षणी मला एक विलक्षण भावना आली.
लेखक स्वतः एका वाचकाच्या घरी पुस्तक घेऊन येतो—यापेक्षा त्या वाचकाचा मोठा सन्मान कोणता असू शकतो?
त्या दिवशी मला पुन्हा एकदा जाणवलं—
पुस्तकं केवळ वाचक घडवत नाहीत; ती माणसंही जोडतात.
आज माझ्या आयुष्यात अशी असंख्य माणसं आहेत, ज्यांची नावं एका प्रकरणात मावणार नाहीत. काहींनी एक फोन केला. काहींनी एक पुस्तक भेट दिलं. काहींनी एक वाक्य बोललं. काहींनी योग्य वेळी माझ्यावर विश्वास ठेवला.
या सगळ्यांनी मिळून माझा प्रवास समृद्ध केला.
आज लोक मला विचारतात, "तुमची सर्वात मोठी संपत्ती कोणती?"
मी क्षणाचाही विलंब न करता उत्तर देतो—
माझी माणसं.
पुस्तकांनी मला विचार दिले.
पण त्या विचारांना जगण्याचं कारण माणसांनी दिलं.
म्हणूनच आज मी मनापासून मानतो—
माणूस पैशाने श्रीमंत होत नाही.
तो नात्यांनी श्रीमंत होतो.
आणि ज्याच्या आयुष्यात चांगली माणसं आहेत, तो जगातील सर्वांत भाग्यवान माणूस आहे.
माझ्या आयुष्यात आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला—मित्र, गुरू, वाचक, लेखक, शिक्षक, सहकारी आणि कुटुंबीयांना—मी मनापासून प्रणाम करतो.
कारण माझ्या आयुष्याची कथा "मी"ने लिहिलेली नाही.
ती "आपण" या शब्दाने घडलेली आहे.
'हो' म्हणण्याचं धैर्य आणि माणुसकीची साथ.
आयुष्यात काही कथा आपण फक्त वाचत नाही, तर त्या आपल्या जगण्याचा भाग बनतात. अशीच एक कथा मी हॅमिल्टन यांच्याबद्दल वाचली होती. शिक्षणाचा आधार नसतानाही प्रामाणिकपणा, कामावरील निष्ठा आणि प्रत्येक संधीला दिलेल्या एका "हो" मुळे त्यांनी वैद्यकीय क्षेत्रात मानाचं स्थान मिळवलं. त्या कथेने मला एक गोष्ट शिकवली—काम कधीच लहान नसतं; माणसाची वृत्ती त्याला मोठं बनवते.
मयानच्या जन्माच्या काळात या विचाराचा अर्थ मला नव्याने उमगला.
माझी पत्नी सौ. मेघा हिने आई होण्याचा प्रवास अत्यंत धैर्याने पार पाडला. तिच्या चेहऱ्यावर आनंद होता; पण त्या आनंदामागे असंख्य काळज्या, वेदना, संयम आणि उद्याच्या सुंदर स्वप्नांची ओढ दडलेली होती. त्या दिवसांत तिच्या आई-वडिलांची आठवण वारंवार मनात यायची. आपल्या लेकीच्या कुशीत बाळ यावं, ही त्यांची मनापासून इच्छा होती; पण नियतीने त्यांना तो क्षण पाहू दिला नाही. आज ते या जगात नसले, तरी जिथे कुठे असतील तिथून त्यांनी आपल्या लेकीचा आनंद आणि मयानवरचा पहिला प्रेमळ कटाक्ष नक्कीच अनुभवला असेल, अशी माझी श्रद्धा आहे.
या संपूर्ण प्रवासात माझे जिवलग मित्र, आदरणीय डॉ. सुधीर सरवदे सर आमच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. त्यांनी केवळ वैद्यकीय मार्गदर्शन केले नाही, तर प्रत्येक क्षणी मानसिक आधार दिला. त्यांच्यासाठी आम्ही रुग्ण नव्हतो; आम्ही त्यांची माणसं होतो. मयानचा जन्म झाल्यानंतर सर आपल्या सहकुटुंब आमच्या घरी आले. त्यांनी मयानला प्रेमाने आशीर्वाद दिले. तो क्षण आजही माझ्या स्मरणात तितकाच जिवंत आहे.
त्या दिवशी मला जाणवलं की डॉक्टर हे फक्त औषधोपचार करणारे नसतात; ते अनेक कुटुंबांच्या आनंदाचे, आशेचे आणि विश्वासाचे रक्षक असतात. त्यांच्यासारख्या माणसांमुळेच संकटाचा प्रवास धीराने पार करता येतो.
मयानकडे पाहताना मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली—या छोट्याशा जीवाच्या जन्मामागे केवळ आमचा आनंद नव्हता; अनेकांच्या सदिच्छा, प्रार्थना, आशीर्वाद आणि निःस्वार्थ प्रेम उभं होतं.
आजही हॅमिल्टनची कथा आठवली की एकच विचार मनात येतो—मोठेपणा पदवीत नसतो; तो आपल्या कामात, आपल्या माणुसकीत आणि दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रकाश पेरण्याच्या वृत्तीत असतो. आणि म्हणूनच माझ्या आयुष्याच्या या सुंदर पर्वात मेघाचा धीर, डॉ. सुधीर सरवदे सरांचे मार्गदर्शन आणि आपल्या सर्व आप्तस्वकीयांचे प्रेम हीच माझी खरी संपत्ती आहे.
मामांच्या प्रेमाचा सोहळा.
मयानच्या जन्माने आमच्या आयुष्यात आनंदाचा नवा सूर उमटला. पण त्या आनंदाला एक हळवी किनारही होती.
माझी पत्नी सौ. मेघा हिचे आई-वडील आज या जगात नाहीत. आपल्या लेकीच्या कुशीत बाळ यावं, त्याचं बारसं करावं, त्याला मांडीवर घेऊन भरभरून आशीर्वाद द्यावेत, अशी प्रत्येक आई-वडिलांची स्वाभाविक इच्छा असते. पण नियतीने त्यांना तो आनंद अनुभवू दिला नाही. मयानचा जन्म त्यांच्या जाण्यानंतर झाला. आजही मला वाटतं, जिथे कुठे असतील तिथून त्यांनी आपल्या लेकीच्या संसारात फुललेला हा आनंद नक्कीच पाहिला असेल.
मात्र त्या रिकाम्या जागेची जाणीव मेघाच्या माहेरच्या माणसांनी होऊ दिली नाही.
तिचे भाऊ महेश भोसले आणि युवराज भोसले यांनी मयानच्या बारशाचा सोहळा ज्या प्रेमाने आणि उत्साहाने आयोजित केला, तो आयुष्यभर विसरणे अशक्य आहे. तो फक्त एक कौटुंबिक कार्यक्रम नव्हता; तो त्यांच्या बहिणीवरील प्रेमाचा, जबाबदारीचा आणि आई-वडिलांच्या जागी उभे राहण्याचा एक भावपूर्ण संकल्प होता.
मयानची मामी आणि संपूर्ण माहेरचे कुटुंब प्रत्येक क्षणी आनंदाने धावपळ करत होते. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं—जणू घरात आलेलं हे बाळ संपूर्ण कुटुंबाचंच होतं.
कार्यक्रमासाठी सुमारे दीडशे किलोमीटरचा प्रवास करून अनेक नातेवाईक प्रेमाने उपस्थित राहिले. माझे जिवलग मित्र संतोष पांचाळ आणि त्यांच्या पत्नी.डॉ.श्री व सौ.श्रावस्ती यांनीही वेळ काढून उपस्थिती लावली.त्यांच्या उपस्थितीने हा आनंद आणखी द्विगुणित झाला.
त्या दिवशी मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली—रक्ताच्या नात्यांइतकीच जपलेली नातीही माणसाला श्रीमंत बनवतात. आई-वडिलांची उणीव कोणीच भरून काढू शकत नाही; पण त्यांच्या प्रेमाचा वारसा जपणारी भावंडं आणि आप्तस्वकीय मात्र दुःखाचं रूपांतर आनंदात करू शकतात.
मयानच्या बारशाचा तो दिवस माझ्यासाठी केवळ नामकरणाचा सोहळा नव्हता; तो नात्यांच्या उबदारपणाचा, प्रेमाच्या श्रीमंतीचा आणि कुटुंबाच्या एकजुटीचा अविस्मरणीय उत्सव होता.
त्या दिवशी मनोमन मी मेघाच्या आई-वडिलांना एकच शब्द म्हटला—
"तुम्ही निश्चिंत रहा... तुमच्या लेकीचं माहेर आजही तितक्याच प्रेमाने तिच्या पाठीशी उभं आहे."
माझं घर – माझं पहिलं विद्यापीठ.
माणूस जगात येतो तेव्हा त्याच्याकडे कोणतीही पदवी नसते. नसतो कोणताही सन्मान, कोणतंही नाव किंवा ओळख. त्याच्याकडे असतं ते फक्त एक घर—आणि त्या घरातली माणसं.
माझ्या आयुष्यातलं पहिलं विद्यापीठ कोणतं, असा प्रश्न कोणी विचारला, तर मी कोणत्याही प्रसिद्ध संस्थेचं नाव घेणार नाही.
मी शांतपणे सांगेन—
माझं घर.
आमचं घर मोठं नव्हतं. दोन साध्या खोल्या. सिमेंटच्या पत्र्याचं छप्पर. मर्यादित साधनं. पण त्या घरात प्रेमाची कमतरता कधीच नव्हती. गरिबी होती; निराशा नव्हती. संघर्ष होता; पण स्वप्नंही होती.
माझे वडील मोठ्याने ग्रंथ वाचायचे. त्या वेळी त्या शब्दांचा अर्थ मला कळत नव्हता; पण त्या आवाजाने माझ्या मनात विचारांची बीजं पेरली. आज मला जाणवतं की, माझ्या वाचनाचा पहिला धडा कोणत्याही शाळेत नाही, तर घरात सुरू झाला होता.
आईने आयुष्यभर कष्ट केले. तिच्या हातची भाकरी मला केवळ अन्न देत नव्हती; ती संयम, श्रम आणि समाधानाचं शिक्षण देत होती. आई-वडिलांनी मोठमोठे उपदेश केले नाहीत; त्यांनी स्वतःचं आयुष्य जगून दाखवलं. मुलांना सर्वात मोठं शिक्षण शब्दांनी नाही, तर आचरणातून मिळतं, हे मी त्यांच्याकडून शिकलो.
जीवन पुढे सरकत गेलं. पुस्तकं आयुष्यात आली. मित्र भेटले. गुरू लाभले. व्याख्यानं सुरू झाली. लोक भेटू लागले. पण घराने दिलेले संस्कार माझ्या प्रत्येक निर्णयात सोबत राहिले.
माझ्या आयुष्यातील सर्वात मोठा आधार म्हणजे माझी पत्नी—मेघा.
लोकांना व्यासपीठावर बोलणारा विजय दिसतो; पण त्या विजयामागे शांतपणे उभी असलेली मेघा अनेकांना दिसत नाही.
माझ्या वाचनासाठी लागणारा वेळ, माझ्या आरोग्याची काळजी, माझ्या आहारातील शिस्त, माझ्या धावण्याची सातत्यपूर्ण साथ, माझ्या प्रत्येक स्वप्नावरचा तिचा विश्वास—या सगळ्यामुळेच मी माझा प्रवास अखंड सुरू ठेवू शकलो.
ती अनेकदा एकच वाक्य म्हणते—
"तुम्ही तुमचं काम करा. बाकीची काळजी मी घेते."
या एका वाक्यात मला संसाराचा संपूर्ण अर्थ सापडतो.
आमच्या आयुष्यात मयान आला आणि आयुष्याला एक नवा अर्थ मिळाला.
एकोणीस वर्षांच्या प्रतीक्षेनंतर त्याचा जन्म झाला. त्या दिवशी मी फक्त वडील झालो नाही; मी अधिक जबाबदार माणूस झालो.
त्याच्याकडे पाहताना मला रोज एकच विचार येतो—
मुलांना संपत्तीपेक्षा संस्कारांचा वारसा द्यायला हवा.
त्याच्यासाठी मोठं घर उभारणं शक्य होईल की नाही, हे मला माहीत नाही. पण त्याच्यासाठी मोठं विचारविश्व उभारण्याचा प्रयत्न मी नक्की करेन.
म्हणूनच आजही आमच्या घरात पुस्तकांना विशेष स्थान आहे.
माझा विश्वास आहे—
ज्या घरात पुस्तकं असतात, त्या घरात संवाद जिवंत राहतो.
ज्या घरात संवाद जिवंत राहतो, त्या घरात नाती टिकून राहतात.
आणि ज्या घरात प्रेम आणि विचार दोन्ही असतात, त्या घराला कोणत्याही वैभवाची गरज नसते.
आज माझ्या घराच्या भिंती साध्या आहेत.
पण त्या भिंतींनी माझे संघर्ष पाहिले आहेत.
माझ्या पहाटेच्या वाचनाचे साक्षीदार आहेत.
माझ्या लेखनातील असंख्य शब्द ऐकले आहेत.
माझ्या अपयशानंतरचं मौन आणि यशानंतरची नम्रताही त्यांनी अनुभवली आहे.
म्हणूनच माझ्यासाठी घर ही वास्तू नाही.
ते माझ्या आयुष्याचं पहिलं विद्यापीठ आहे.
आज मी जिथे उभा आहे, त्याचं श्रेय माझ्या पुस्तकांना आहे.
पण त्या पुस्तकांपर्यंत पोहोचण्याची वाट माझ्या घरातूनच गेली आहे.
म्हणून या प्रकरणाचा शेवट मी एका विश्वासाने करतो—
"जग जिंकण्याची सुरुवात घर जिंकण्यापासून होते. घरात प्रेम, विश्वास आणि विचार असतील, तर बाहेरच्या कोणत्याही संघर्षाची भीती राहत नाही."
माझं घर मोठं नाही.
पण माझ्या आयुष्यातलं सर्वात मोठं विद्यापीठ आहे.
आणि त्या विद्यापीठाची पदवी कागदावर मिळत नाही.
ती मिळते—
प्रेमाने, त्यागाने, कृतज्ञतेने आणि माणुसकीने जगताना.
"क्रमशः... पुढील भागात भेटूया."