मूळ लेखक : मारुती चितमपल्ली,मूळ स्रोत : जंगलाचं देणं प्रकाशक : मकरंद भास्कर कुलकर्णी, साहित्य प्रसार केंद्र, सीताबर्डी, नागपूर
हिमालयातील देवदार
हिमालय पर्वत, त्या पर्वतातील खोरी, अफगाणिस्तान, भूतान, ब्रह्मदेश व पिनांग येथे देवदाराचे वृक्ष होतात. हिमालयात ६,००० ते १२,००० फूट उंचीपर्यंत हे वृक्ष आढळून येतात. या वृक्षांना पाहिजे तशी जमीन मिळाली असता ते १६५–२४० फूट उंच वाढतात. जसजसे अतिउंचावर जाऊ तसतसे हिमवर्षावामुळे हे वृक्ष खुरटे, वेडेवाकडे, झुडपाप्रमाणे ओणवलेले दिसू लागतात.
तेल्या देवदार, काष्ठ देवदार व सरळ देवदार इत्यादी आठ प्रकारचे देवदार वृक्ष हिमालयात आढळून येतात. देवदार वृक्ष वर्षभर सुईसारख्या हिरव्या-निळ्या पानांनी शोभिवंत दिसतात. जगातील अत्यंत सुंदर देवदार—पायनस एक्सेलसा—हिमालयातच वाढतो. त्याची निळी-हिरवी ओणवलेली सूचिपर्णी पाने वाढत्या वयाबरोबर आपल्या अलौकिक सौंदर्याने हिमालयाच्या स्वर्गीय सौंदर्यात भर घालतात. मध्यम वयापर्यंत वृक्षांचा आकार पिरॅमीड-शंक्वाकार दिसतो. तद्नंतर त्यांचा विस्तार नभोवितानातल्या एखाद्या छत्रासारखा वाटतो. त्याची साल धूसर रंगाची असून त्यावर ओबडधोबड खवले असतात.
देवदार वृक्षांना मार्च-एप्रिल महिन्यात नवीन पालवी फुटू लागते. अशा वेळी त्याचे शेंडे मेणबत्तीच्या आकारासारखे दिसू लागतात. नवीन शेंडे मेणचटलेले, सरळ, उभे व ठिसूळ असतात. शेकडो लक्षावधी निळ्या दीप-ज्योतीने आल्हाददायक वाटणाऱ्या ह्या वृक्षाला देवदार का म्हटले आहे याची प्रचीती येते. देवाच्या दारासमोरील दीपमाळाप्रमाणे दिसणारे हे वृक्ष वर्षानुवर्षे ह्या दीपमाळा घेऊन आभाळाकडे जाऊ लागतात. दिव्याने दिवा लावावा त्याप्रमाणे त्या शेंड्यांना प्रत्येक वर्षी १०–१२ कोंब येऊन त्यांचे अगणित ज्योतीत रूपांतर होते. वृक्षांच्या जीवनातील हा काळ मोठा समृद्धिसूचक असतो. ऊन-पाऊस-वारा त्यांच्या पचनी पडलेला असतो आणि ते आकाशाजवळ २–३ फूट गेलेले असतात.
माणसाच्या आयुष्यात जसा प्रतिकूल काल येऊन जातो तद्वतच देवदार वृक्षांच्या जीवनातही तो येतो. त्यांची नोंद त्यांच्या प्रचंड खोडावर रेखलेली असते. त्यांच्या मुख्य फांद्यांची दोन चक्र हार्ल यांतील अंतर कमी असते. १०० ते २५० वर्षे जगणारे हे वृक्ष जीवनातील अनुकूल-प्रतिकूल कालाचे आलेख अंगावर घेऊनच जगतात.
देवदारालाही फुले येतात हे फार थोड्या लोकांना माहीत असते. तांबूस-जांभळ्या फुलांनी डवरलेल्या वृक्षांचे दुर्मीळ वैभव क्वचितच कुणाच्या लक्षात येते. वृक्षाखाली २ ते ३ फूट जाडीच्या वर्षानुवर्षे साठलेल्या जुन्या पानांवर जणू पुष्पकेसरांचा सडाच शिंपल्यासारखा भास होतो.
कालिदासाने 'कुमारसंभव' या आपल्या महाकाव्यात हिमालय पर्वतावरील देवदाराचे अतिशय सुंदर वर्णन केले आहे.
"गंडस्थळाची कंड शमविण्याकरिता पर्वतातील हत्तींनी देवदारांच्या बुंध्याला रगडल्यामुळे त्यातून येणाऱ्या द्रवाने हिमालयाची शिखरे सुगंधित झाली आहेत."
तिथल्या वाहणाऱ्या वाऱ्याचे वर्णन पहा—
"गंगेचे जलतुषार धारण करणारा, वारंवार देवदार वृक्षांना सळसळविणारा जीवजीवक पक्ष्यांच्या पंखांना हळुवार पुलकित करणाऱ्या वाऱ्याचा आस्वाद घेत किरात वातमृगाचा मागोवा घेत आहेत."
भगवान शंकराच्या तपोभूमीचे वर्णन अतिशय रमणीय आहे.
"गंगा वाहात होती. तिच्या काठावरील देवदारांच्या राईत कस्तुरी मृगांचा सुगंध दरवळलेला आहे आणि किन्नर त्या वृक्षाखाली सुस्वर गात आहेत."
परंतु प्राचीन चिनी साहित्यिक, संगीतकार, चित्रकार व शिल्पकारांनी देवदार वृक्षावर अपरंपार प्रेम केलं आहे. कालिदासानं रघुवंशाची व अश्वघोषानं बुद्धाची महती ज्या प्रतिभेनं गायिली आहे, त्याच प्रतिभेनं चिनी कलाकारांनी देवदार वृक्षावर अमर महाकाव्य लिहिलं आहे. त्या वृक्षांच्या निळ्या हिरव्या पानांचं वैडूर्यमण्यासारखं दिसणारं सौंदर्य, निळ्या ज्योतीनं प्रकाशणारे त्यावरील अगणित दिवे, त्यांच्या शंकुकारातील चारुता, हिमावरील, निळ्या आकाशातील त्यांच्या छत्राची विशालता, कस्तुरी मृगाप्रमाणे स्वतःचा सुगंध आपल्याच पानापानांतून सर्वत्र दरवळविणारे सारी पर्वतशिखरे सुगंधित करणारे देवदार त्यांना गूढ रम्य वाटतात.
परमेश्वररूपी सुंदर देवदार वृक्षांच्या गूढ रम्य रूपाचा वेध त्यांना लागला आहे.
चिनी लोकांना हे पुरातन वृक्ष पर्वतातून हातात काठी घेऊन जाणाऱ्या वृद्ध तपस्व्याप्रमाणे वाटतात. देवदार वृक्षाशिवाय असलेले उद्यान त्यांना सुनं सुनं वाटू लागतं. आकाशात उंच जाणारे देवदार त्यांना तरुणींच्या आशा-आकांक्षांप्रमाणे वाटतात, तर जमिनीकडे ओणावलेल्या त्यांच्या फांद्यांकडे पाहून आपल्या गततारुण्याकडे डोकावणाऱ्या वृद्धाप्रमाणे वाटतात.
जीवनातील जे जे दिव्य-भव्य, मृदु ऋजू, सुंदर व सर्जनशील होते ते ते सारे त्याच्या रूपाने साकार होते.
अभ्यासिकेत देवदारांच्या धूपाचा गंध दरवळला आहे. चिनी विद्वान एकाग्रतेने धर्मग्रंथ वाचत आहे. अंगणात फुलांचा सडा पडला आहे. चंद्र देवदार वृक्षाच्या पानापानांतून अमृताचा वर्षाव करताना अकस्मात दूर मंदिरातील घंटानाद कानी पडताच तो खिडकीकडे धाव घेतो. आकाशगंगेचं सौंदर्य मुग्धपणे पाहताना देवदाराच्या पानातून वाहणारा मंद मदिर वारा त्याचे मन उल्हसित करतो.
हद्दपार झालेल्या चिनी कवीला देवदार वृक्षाखालच्या जुन्या पानांवरील पुष्पकेसरांचा सडा पाहून त्या मृदुमुलायम दबणाऱ्या गालिचावरून आपल्या प्रियेबरोबर हातात हात घालून फिरत असलेल्या त्या जुन्या सुखद दिवसांच्या आठवणी मनाला वेदना देतात. आता अखेरचे दिवस देवदार वृक्षांच्या जंगलात प्राचीन ग्रंथांचे अध्ययन करीत असता मनाच्या विरंगुळ्यासाठी तो देवदाराची शंकूसारखी फळे एकट्यानेच गोळा करतो. चाहूल लागते ती कुणाची? देवदाराच्या पानापानांतून वाहणाऱ्या वाऱ्याची!
गेले, ते दिवस गेले! तुला आठवतं का? त्या दिवशी सकाळपासून सुरू झालेले हिमवादळ दिवसभर होते. या हिमवर्षावात आपण दोघे देवदाराच्या अरण्यातून ओळखीच्या पाऊलवाटांनी भटकत होतो. वारा नव्हता तरी देखील देवदार वृक्षांतून गोड कुजबूज ऐकू येत होती. किती अद्भुत आवाज होता तो! दुरून ऐकू येणाऱ्या एखाद्या धबधब्याच्या आवाजासारखा—कधी हळुवार तर कधी अमोघ स्रवणारा. पंचेंद्रिये जणू समाधान पावली. उंच सरळ वाढलेली ती तरुशिखरे—ताम्रपटावरील चांदीच्या मुलाम्याप्रमाणे दिसत होती. किंचित राळयुक्त सुगंध हिमतुषारांत संमिश्र होऊन मनाला आल्हाददायक वाटत होता.
काव्यवेदना देऊन गेलेल्या त्या प्रियेचे स्मरण होताना मावळणाऱ्या सूर्याच्या अद्भुत संधिप्रकाशानं धवल शिखरं गुलाबी दिसू लागतात. त्यांच्या उतारावरील निळीहिरवी देवदाराची जंगले. अंधार वाढत असला तरी घरात दिव्याची जरूरी वाटत नाही. आसमंतातील देवदार वृक्षावरील हिमतुषाराच्या परावर्तित प्रकाशाने अर्धे अधिक निवासस्थान उजळले आहे. शेगडीमध्ये जळणाऱ्या देवदाराच्या ढलप्यांच्या नारंगी ज्वालेसमोर तिच्या सौंदर्याच्या चिंतनात मनातील सांजवात फुलून जाते.
देवदार वृक्ष त्यांना वानप्रस्थाचे प्रतीक वाटतो. तिथे समृद्ध जीवन जगल्यानंतरची मुग्धता आहे. तसेच जीवनापासून अलिप्त झाल्यावरची विरागीवृत्ती आहे.
लाओत्से म्हणतो, 'निसर्ग मुग्ध असतो' परंतु देवदारही काही सांगत नाहीत तो एखाद्या ज्ञानी स्थितप्रज्ञासारखा उभा असतो. तो उंचावरून आपल्याकडे पाहतो. वाटते कितीजणांना त्यानं लहानाचे तरुण होताना पाहिले. कित्येक तरुण वृद्ध होताना त्याला दिसले. वृद्धाप्रमाणे त्याला सारे काही उमजते. परंतु तो बोलत मात्र नाही. इथेच त्याचे गूढ-वैभव दडले आहे.
च इन चे संगीत ऐकावे तर ते देवदार वृक्षाखालीच. देवदाराच्या पानापानांतून वाहणाऱ्या वाऱ्याची तुलना कशाशीच होत नाही!
एका चिनी युवतीच्या मनातील काव्यवेदना लोकगीताद्वारे साकार झाली आहे.
I ride a coach with lacquered sides,
My love rides a dark piebald horse.
Where shall we bind our hearts as one?
On West Mount, beneath the pines and cypresses.
या प्रणयी युगुलांना चिरशांती लाभावयाची ती देवदार वृक्षाच्या सावलीतच. इजिप्तमधील पिरॅमीडचा आकार देवदार वृक्षासारखा का असावा याचं गूढ मला चिनी लोकांच्या देवदार वृक्षाच्या अलौकिक प्रेमात दिसून आलं. तो महान शिल्पकार खरोखर कल्पक असला पाहिजे! इतकेच नव्हे तर तो त्या वृक्षांच्या सावलीतच वाढलेला असावा.
— समाप्त —
टायटल वाक्य
“देवदाराकडे पाहताना लेखकाला केवळ एक वृक्ष दिसत नाही; त्याला त्यात हिमालय, काव्य, स्मृती आणि संपूर्ण जीवनदर्शन दिसते.”
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. हिमालयीन देवदाराची शास्त्रीय ओळख
स्थिती : निश्चित
हिमालयीन देवदाराचे आधुनिक शास्त्रीय नाव Cedrus deodara आहे. तो हिमालयाच्या पश्चिम भागात नैसर्गिकरीत्या आढळणारा देवदार वंशातील वृक्ष आहे.
संदर्भ : Kew, Plants of the World Online — Cedrus deodara
https://powo.science.kew.org/
२. “पायनस एक्सेलसा” संदर्भ
स्थिती : महत्त्वाची दुरुस्ती
लेखात “पायनस एक्सेलसा”चा उल्लेख देवदाराच्या संदर्भात आहे. आधुनिक वनस्पतिशास्त्रीय वर्गीकरणात Pinus excelsa हे जुने नाव Pinus wallichiana या प्रजातीशी संबंधित आहे. ही Cedrus deodara पेक्षा वेगळी प्रजाती आहे.
संदर्भ : Kew, Plants of the World Online — Pinus wallichiana
https://powo.science.kew.org/
३. देवदाराला “फुले” येतात
स्थिती : अंशतः बरोबर
देवदार हा शंकुवर्गीय वृक्ष आहे. त्याची प्रजननरचना पारंपरिक फुलझाडांतील फुलांपेक्षा वेगळी असून नर व मादी शंकू तयार होतात. त्यामुळे लेखातील “फुले” हा उल्लेख साहित्यिक वर्णन म्हणून समजणे योग्य.
४. १६५–२४० फूट उंची
स्थिती : पुरावा अपुरा
लेखातील हा उंचीचा आकडा आधुनिक प्रमाणित वनस्पतिशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारे सार्वत्रिक कमाल उंची म्हणून निश्चित करता येत नाही.
५. कालिदास आणि हिमालय
स्थिती : निश्चित
कालिदासाच्या कुमारसंभवमध्ये हिमालयाचे विस्तृत आणि काव्यमय वर्णन आहे. लेखातील मराठी उतारे त्या काव्यपरंपरेशी संबंधित आहेत; मात्र प्रत्येक मराठी वाक्याचे नेमके संस्कृत मूळ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.
६. चिनी संस्कृतीतील पाइन वृक्ष
स्थिती : निश्चित
चिनी चित्रकला आणि सांस्कृतिक प्रतीकांमध्ये pine वृक्षाला दीर्घायुष्य, स्थैर्य आणि सहनशक्तीशी जोडले जाते. मात्र चिनी संस्कृतीतील pine आणि भारतीय हिमालयातील Cedrus deodara यांना वनस्पतिशास्त्रीयदृष्ट्या एकच वृक्ष मानता येत नाही.
७. लाओत्सेचे उद्धरण
स्थिती : संदर्भ अपुरा
“निसर्ग मुग्ध असतो” हे वाक्य लाओत्सेच्या नावाने लेखात दिले आहे. या विशिष्ट मराठी रूपाचा प्रमाणित प्राथमिक संदर्भ निश्चित करता आलेला नाही. म्हणून ते लेखातील साहित्यिक संदर्भ म्हणून ठेवणे योग्य.
८. पिरॅमिड आणि देवदार
स्थिती : पुरावा अपुरा
इजिप्तमधील पिरॅमिडचा आकार देवदार वृक्षावरून प्रेरित झाला, या दाव्याला ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध असल्याचे निश्चित करता येत नाही. हा भाग लेखकाच्या चिंतनात्मक मांडणीचा आहे.
ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भभूमी
“हिमावरील देवदार” हा केवळ वनस्पतीविषयक लेख नाही. मारुती चितमपल्ली देवदाराच्या रूपातून निसर्ग, काव्य, चिनी सांस्कृतिक कल्पना, मानवी विरह आणि जीवनातील वानप्रस्थ यांना एकत्र आणतात.
लेखातील देवदार हा एकाच वेळी वृक्षही आहे आणि प्रतीकही. त्याच्या वाढीत लेखकाला मानवी जीवनातील अनुकूल-प्रतिकूल काळ दिसतो; त्याच्या शांत उभेपणात स्थितप्रज्ञता दिसते; तर त्याच्या सावलीत स्मृती आणि विरह जागा होतात.
संदर्भ व स्रोत
१. मारुती चितमपल्ली — जंगलाचं देणं
प्रकाशक : मकरंद भास्कर कुलकर्णी, साहित्य प्रसार केंद्र, सीताबर्डी, नागपूर.
२. Kew — Plants of the World Online
Cedrus deodara
https://powo.science.kew.org/
३. Kew — Plants of the World Online
Pinus wallichiana
https://powo.science.kew.org/
४. Sanskrit Documents
कालिदास — कुमारसंभव
https://sanskritdocuments.org/
५. The Metropolitan Museum of Art
Chinese art and cultural symbolism
https://www.metmuseum.org/
अंतिम संपादकीय निष्कर्ष
निश्चित :
देवदार हा हिमालयीन प्रदेशातील महत्त्वाचा वृक्ष आहे. Cedrus deodara ही त्याची आधुनिक शास्त्रीय ओळख आहे. कालिदासाच्या साहित्यामध्ये हिमालयाला महत्त्वाचे स्थान आहे. चिनी संस्कृतीत pine वृक्षाला मोठे प्रतीकात्मक महत्त्व आहे.
अंशतः बरोबर :
लेखातील उंची, फुले आणि चिनी देवदारविषयक काही वर्णने साहित्यिक आणि पारंपरिक संदर्भात समजावीत.
वादग्रस्त / संदर्भ आवश्यक :
“पायनस एक्सेलसा”चा देवदाराशी केलेला संबंध.
पुरावा अपुरा :
देवदाराची १६५–२४० फूट उंची सार्वत्रिक मानणे आणि इजिप्तच्या पिरॅमिडचा आकार देवदारापासून प्रेरित असल्याचा दावा.