मूळ लेखक — मारुती चितमपल्ली
पुस्तक — शब्दांचं धन
प्रकाशक — साहित्य प्रसार केंद्र, सीताबर्डी, नागपूर
चिरंतनाकडे जाणारा प्रकाश
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्माऽमृतं गमय।
आम्हाला अंधाराकडे नेऊ नकोस, प्रकाशाकडे ने. मृत्यूकडे नेऊ नकोस. चिरंतनाकडे ने. अंधाराची जशी भीती वाटते, तशी आपल्याला मृत्यूची भीती वाटत असावी काय? म्हणून ही अंधाराकडून प्रकाशाकडे घेऊन जाण्याची प्रार्थना असावी काय? आपण प्राणाला ज्योतीचीच उपमा देतो.
मृत्युशय्येवर पडलेल्या बाबांच्या शांत चेहऱ्याकडे पाहिले. बाहेर अंगणात भजनी मंडळ भजने गात होते. टाळ-मृदुंगाचा आवाज येत होता. बाबांची ही आनंदयात्रा होती. त्यांच्या मुद्रेवर आता कसलेही दुःख नव्हते. चिंता नव्हती. त्यांची प्राणज्योत हळूच लोपली. शेवटी आईने हलक्या बोटाने त्यांचे नेत्र मिटले.
मी त्यांच्या उशाजवळ बसून होतो. पहाटेचे तीन वाजले होते. आई मटकन खाली बसली. भिंतीला टेकून तिने हंबरडा फोडला. हळूहळू साऱ्या घरात जाग आली. मंडळी जोरजोराने टाळ-मृदुंग वाजवीत होती.
मी विचार करीत होतो, ही प्राणज्योत गेली कोठे? या जीवाचा मृत्यू झाल्यावर त्याचे काय होत असावे?
माझ्यासारखा निसर्गप्रेमी जीवाचे रहस्य धुंडाळीत असतो. आता तर जीवशास्त्राचा अभ्यास प्रगतिपथावर गेला आहे. प्रयोगशाळेत जीव निर्माण करण्याची किमयाही शास्त्रज्ञांना आता प्राप्त झालीय. म्हणून आम्हाला जीवन म्हणजे काय याचे आकलन झाले आहे काय? आपला संबंध जीवाशी येतो. मृत्यू हा जीवाचाच एक भाग आहे. म्हणून प्रश्न पडतो की, मृत्यूनंतर जीवाचे काय होत असावे.
शास्त्राला धार्मिक श्रद्धा मान्य नाहीत. मृत्यूसारख्या अज्ञात जगाविषयी विज्ञानाला ठामपणे काही सांगता येत नाही. पृथ्वीतलावर जे काही पुरावे मिळतात, त्यावर त्याची अनुमाने अवलंबून आहेत. म्हणूनच शास्त्रे विश्वासार्ह मानली जातात. शंभर वर्षांनंतर येणाऱ्या ग्रहणाविषयी माहिती खगोलशास्त्र देते, त्यावर साऱ्यांचा विश्वास बसतो. शास्त्र कधी सत्य लपवीत नसते. त्याला जे माहीत झाले तेच सांगते. त्यावरून काही अनुमाने काढता येतात.
परंतु, निसर्गाविषयीचे ज्ञान काही खगोलशास्त्राइतके सोपे नाही. आकाशातील ग्रह-तारे आणि नक्षत्रे ही शाश्वत आहेत. त्यांचे परिभ्रमणही नियत आहे. तसे जीवाबाबतीत घडू शकत नाही. जीवाची व्याख्यादेखील करणे अवघड आहे. या जीवनात सतत परिवर्तन होत असते, ते मृत्यूला कवटाळण्यासाठीच. फक्त जीवच मृत्यू पावू शकतो. जन्माला आल्या क्षणापासून त्याच्या मरणालाही सुरुवात होते. आपल्या शरीरातील अनंत पेशी नित्य मृत पावत असतात, तसेच जन्मालाही येत असतात. म्हणून मृत्यू आणि पुनर्जन्म या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.
पोवळ्याच्या बेटांची उत्पत्ती आपल्याच पूर्वजांच्या हाडांपासून झाली आहे. गेल्या अर्धअधिक महापद्म वर्षांपासून पोवळ्यांच्या बेटांचे सातत्य चालू आहे. त्याचप्रमाणे मानवजातीतही ते कोट्यवधी वर्षांपासून चालू आहे. अंशतः का असेना, आपले अमरत्व मुलाबाळांच्या रूपाने नांदत असते. विज्ञानाच्या नियमाप्रमाणे फक्त जीवापासून जीवाची निर्मिती होते. म्हणून जीवन एका पिढीपासून दुसऱ्या पिढीला स्पर्श करते. आपली मुले म्हणजे आपलाच अंश असतात. काळप्रवाहातून ती वाहत असतात. जेथे आपले विनाशत्व त्यांना स्पर्श करू शकत नाही. जीवद्रव्याचे (Germ plasm) सातत्य हे खरे अमरत्व आहे. आनुवंशिकतेची नाळ कुठेही खंडित न होता युगानुयुगे चालू असते. व्यक्ती म्हणजे माळेतील एखाद्या मण्यासारखी असते. काळोखात हा मणी नियतीमुळे निखळून जातो. शेष राहते ती नाळ. कोणत्याही मण्यापेक्षा व माळेपेक्षा ही नाळ अतिशय महत्त्वाची असते.
आईवडिलांच्या निधनानंतर मुलाने विचारू नये, ‘माझा पिता कोठे गेला आहे? माझ्या प्रेमळ आईचा आत्मा कोठे गेला आहे.’ ते आपल्या पुत्रातच सामावलेले असतात. आशा-आकांक्षा, ध्येयासह त्यांचा आत्मा पुत्रातच विलीन झालेला असतो. आपल्या प्राचीन पूर्वजांविषयी असेच म्हणावे लागेल. अज्ञानामुळे आपल्याला अमरत्वाविषयी आश्चर्य वाटते. परंतु, आपण स्वतः अमरत्व पावलेले असतो.
दूर अंतरावर एखाद्या ठिकाणी भूतलावर आलेले इंद्रधनुष्य आपण पाहू शकतो. जिथे ते इंद्रधनुष्य अवतीर्ण झाले आहे, तिथे गंधर्वनगरीच उतरली असावी असे वाटते. परंतु, ह्या जागी राहणाऱ्या या स्वर्गसुंदर रंगाची किमया दिसत नाही. फक्त पावसातून सूर्यप्रकाशात असल्याचे त्यांना दिसते. जीवनाविषयी आपणा सर्वांच्या बाबतीत असेच घडत असते. मानवी इंद्रधनुतील अमरत्वाचे आपल्याला आकलन होत नाही.
पृथ्वी आणि त्यावरील पदार्थ ९२ प्राथमिक रासायनिक द्रव्यांपासून (elements) बनले आहेत. जसे बारा स्वर आणि ३४ व्यंजने आहेत. या मूळाक्षरांपासून शब्द बनतात. शब्दांच्या संयोगाने अर्थबोध होतो. आणि हे सारे अनंत आहे. तसेच जीवनाविषयी घडत असते. सतत ते पृथक् पृथक् होत असतानाच ते संयोगही पावत असते. या मूळद्रव्यांचा कोठेही विनाश होत नाही. हे जीवनचक्र न थांबता फिरत असते. वृक्षाचे आजचे पान हे उद्याचे फूल असते.
मूलद्रव्यात पाणी नाही. परंतु जीवांचे या द्रव्यावर पोषण होते. एखाद्या जीवात ही मूलद्रव्ये किती आहेत, हे आपण मोजू शकतो. परंतु जीवशक्ती मोजण्याचे मापदंड आपल्याजवळ नाही. जगातील जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही, याची माहिती शास्त्रज्ञांना आहे.
जीवसृष्टीची निर्मिती अतर्क्य अशा आदिजीवातून झाली आहे. त्या उत्क्रांतीचा जीवनेतिहास अद्भुत व गूढ आहे. परंतु युगानुयुगे त्याच्या सौंदर्याचा आविष्कार होत गेला.
जीवन म्हणजे एखाद्या समूहगानासारखे आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या सुरापासून सुरुवात होत या गीतात एकामागून एक अशा गीतकारांचे स्वर मिळत जातात अन् शेवटी त्याचे रूपांतर समूहगीतामध्ये होते.
परंतु ज्या व्यक्तीचा आपण आवाज ऐकत आलो, तो पुन्हा पुन्हा ऐकावासा वाटतो आणि तो एकाएकी ऐकू येईनासा होतो. त्या समूहगानातून त्याचे सूर ऐकू येत नाहीत. त्याचे काय झाले?
जीवशास्त्राप्रमाणे सयुक्तिक उत्तर असे राहील की, जीव ही शक्ती आहे. सूर्यापासून त्याची निर्मिती झालेली आहे.
कोट्यवधी वर्षांपूर्वी सूर्यापासून प्रचंड शक्तीचा स्रोत वाहत होता. अजूनही तो वाहत आहे. अरण्याने ती शक्ती शोषून घेतली. वृक्ष जिथल्या तिथे पडून राहिले. परंतु बाकी त्याच्या मुळ्या, बुंधा, खोड आणि फांद्यांत गेली. ती शिळा-प्रस्तरांखाली दाबली गेली. त्यापासून मिळालेला कोळसा जाळूनच आज विद्युत केंद्रे उभी आहेत. ती अनादी शक्ती तारेतून वाहत आपल्याला प्रकाश देते.
शेवटचा निरोप
भजनी मंडळी मोठ्याने गात होती—
आम्ही जातों आपुल्या गांवा।
आमुचा रामराम घ्यावा ॥१॥ ॥धृ॥
तुमची आमची हेचि भेटी।
येधुनियां जन्मतुटी।
आतां असों द्यावी दया।
तुमच्या लागतसें पायां ॥२॥
येतां निजधामी कोणी।
विठ्ठलविठ्ठल बोला वाणी ॥३॥
रामकृष्ण मुखीं बोला।
तुका जातो वैकुंठाला ॥४॥
मी मनात म्हटले, कुठे आहे तो गाव? कसा आहे तो गाव? संत कबीराने त्या गावाचे एका ठिकाणी वर्णन केले आहे.
त्या परम अद्भुत नगरीपुढे कसले आले आहे माहेर! कशी आहे ती नगरी? अतिरम्य अशा अद्भुत नगरीत कोणी पोचू शकत नाही. चंद्र आणि सूर्याला देखील, वारा व पाणी देखील तेथे जाण्यास असमर्थ आहेत. इतक्या बिकट स्थळी असलेल्या प्रियकराजवळ विरही प्रियेचा निरोपही कोणी पोचवू शकत नाही. अग! सखी, काही उपाय तरी सांग की मला त्या सासरी जाता येईल. कबीर म्हणतो, सद्गुरूवाचून तिथे पोचता येणार नाही.
नैहरवा हमकाँ नहीं भावै।
साईं की नगरी परम अति सुंदर, जहाँ कोई जाइ न आवै।
चाँद-सुरज जहँ पवन न पानी, को संदेस पहुँचावै?
दरद यह साँई, को सुनावै?
आगे चलाँ पंथ नहीं सूझे, पीछे दोष लगावै।
केहि विधि ससुरे जाँव मोरी सजनी, बिरहा जोर जनावै।
विषै-रस नाच नचावै।
बिन सतगुरु अपनो नहिं कोई, जो यह राह बतावै।
कहत कबीर सुनो भाई साधो, सपने न प्रीतम पावै।
तपन यह जिय की बुझावै।
(कबीर — हजारीप्रसाद द्विवेदी, पृ. १५७)
वरील गीतावलीचा सहज, सुंदर, काव्यानुवाद कवी मंगेश पाडगावकर यांनी केला आहे. तोच इथे उद्धृत करीत आहे—
मन माहेरी राहे ना,
स्वामीची नगरी अतिसुंदर तिथे, कुणीही पोचे ना,
तिथे न रविशशी, पवन न पाणी, निरोप कोणी सांगे ना,
दुःख कुणाला सांगू स्वामी? कुणी मजकडे पाहे ना,
मागुनि सारे दोष लाविती, पुढची वाटहि गवसे ना,
कशी सासरी जाऊ, सजणी? विरह मला हा सोसे ना,
विषयरस मला नाच नाचवी, आता मला हे साहे ना,
सद्गुरुवाचुन कुणी न अपुले, त्याविण पथ कुणि दावे ना.
कबीर म्हणे नाही तर प्रियकर स्वप्नातहि तो गावे ना,
ताप जिवाचा तोच शमवितो, काही तयाविण भावे ना.
प्रकाश कुठे विलीन होतो?
युगानुयुगे या प्राणाची तुलना दिव्याशी गेली आहे. दिव्याची ज्योत तेलामुळे जळते. परंतु ज्योत म्हणजे तेल नव्हे, वातही नव्हे. तेलाचे रूपांतर धूमात होते, वातीची राख होते. प्रकाश राख आणि धूमाकडे परत येत नाही. मग तो गेला कोठे? तो प्रकाश अनंतात विलीन होताना आपल्या डोळ्यांना दिसत नाही.
दिव्याची प्रकाशकिरणे कोठवर जातात? याज्ञवल्क्य ऋषीने प्रश्न विचारला आहे. छांदोग्य उपनिषदात आत्मा ज्योतिर्मार्गाने एकसारखा वर जात असल्याचा उल्लेख आहे. (४.१५, ५.९) हा आत्मा प्रथम ज्योतीपासून दिवसाकडे, दिवसाकडून शुक्ल पक्षाकडे, शुक्ल पक्षाकडून उत्तरायणातील षण्मासांकडे, षण्मासांकडून अयनाकडे, अयनाकडून सूर्याकडे, सूर्याकडून चंद्राकडे आणि चंद्राकडून विद्युतकडे जातो.
खगोलशास्त्राप्रमाणे प्रकाशाचा प्रवास सुरू झाला की तो सतत चालू असतो. नंतर तो सूर्याच्या प्रकाशात विलीन होतो. जेथून आला तेथे पुन्हा जाऊन मिळतो. दिव्याच्या प्रकाशाचे तेच होते. ज्या प्रकाशाच्या निधीतून घेतला, तेथे त्याचा लोप होतो.
असे आपणातून निघून गेलेल्यांचे व्यक्तिमत्त्व जिवंत राहते काय? होय. ते अवश्य राहते.
स्मृतीत जिवंत राहणारे
काही वर्षांपूर्वी माझ्या आईचे निधन झाले. परंतु आमच्या कुटुंबातील व्यक्तींवरील तिचा प्रभाव कमी झाला नाही. अजूनही पावलांच्या चाहुलीबरोबर तिच्या डोळ्यांतील दिव्यासारखा प्रकाश आमच्यावर पाखर घालीत असतो. अजूनही आमच्या आळीतील लोक तिच्या स्नेहशील स्वभावाच्या आठवणी काढतात. तिचा आवाज कसा होता, ती कसे बोलायची व चालायची, तिचा पोशाख कसा, याविषयी त्यांना अजूनही विसर पडलेला नाही. तिचे व्यक्तिमत्त्व माझ्याप्रमाणे त्यांच्यातही वास करते. माझ्या ग्रंथातून तिचे शब्दचित्र उभे केले आहे. महिन्यातून एखादा तरी रसिक वाचक तिचे शब्दचित्र वाचून ते भावल्याविषयी पत्राने कळवितो. कुणीतरी मला विचारले,
“तुमच्या आईचा मृत्यू होऊन किती वर्षे झाली?”
मी म्हणालो, “मृत्यू! खरंच तिचा मृत्यू झालाय्?”
स्मृती, लेखन आणि चिरंतनता
इंग्रजीतील नामवंत लेखक आर. के. नारायण यांनी आपल्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे की, तरुण वयात निधन पावलेली त्यांची पत्नी मध्यरात्रीनंतर अंथरुणाजवळ येऊन त्यांना हाक मारून जागे करायची. लेखन करण्यासाठी त्यांना विनंती करायची. टेबलावर दिव्याखाली लिहीत असताना ती समोरच्या खुर्चीवर बसलेली असायची. त्यांना लेखनतंद्री लागल्यावर हळूच निघून जायची.
तिच्या प्रेरणेने त्यांनी खूप लेखन केले. जेव्हा त्यांचे नवीन लग्न झाले होते, त्यावेळी त्यांची आर्थिक परिस्थिती चांगली नव्हती. त्या काळात लेखनावरच त्यांची उपजीविका चाले. पत्नी त्यांना धीर द्यायची. म्हणायची, “हेही दिवस निघून जातील.” पुढे ते जगप्रसिद्ध लेखक झाले. याचे श्रेय ते आपल्या पत्नीलाच देतात.
मृत्यू माणसाला आपल्यापासून दूर नेतो; पण त्याच्या स्मृती, विचार, संस्कार आणि कार्य आपल्यात जिवंत राहू शकतात.
“ माणूस जातो; पण त्याचे प्रकाशकण स्मृतीत राहतात.”
मित्रा, हा लेख आपल्या ब्लॉगच्या अंतिम नियमांनुसार तयार केला आहे. मूळ आशयाचा पुनर्लेखन न करता शुद्धलेखन, व्याकरण, जोडाक्षरे, विरामचिन्हे आणि परिच्छेदरचना दुरुस्त केली आहे. तथ्यपडताळणी स्वतंत्र ठेवली आहे. पुस्तकाच्या उपलब्ध नोंदीनुसार शब्दांचं धनचे लेखक मारुती चितमपल्ली आणि प्रकाशक साहित्य प्रसार केंद्र आहेत; उपलब्ध नोंद १९९३च्या पहिल्या आवृत्तीची माहितीही देते.
चिरंतनाचे प्रवासी — Travellers Towards Eternity
मूळ लेखक — मारुती चितमपल्ली
पुस्तक — शब्दांचं धन
प्रकाशक — साहित्य प्रसार केंद्र, सीताबर्डी, नागपूर
भाग १
भाग २
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. “तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्माऽमृतं गमय।”
स्थिती — निश्चित.
हा मंत्र बृहदारण्यक उपनिषद १.३.२८ मध्ये आढळतो. “असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्माऽमृतं गमय” हा आध्यात्मिक प्रार्थनेचा प्रसिद्ध मंत्र आहे.
२. पोवळ्यांची बेटे पूर्वजांच्या “हाडांपासून” तयार झाली
स्थिती — अंशतः बरोबर / भाषिक रूपक.
प्रवाळभित्ती प्रामुख्याने प्रवाळांनी निर्माण केलेल्या कॅल्शियम कार्बोनेटच्या सांगाड्यांच्या दीर्घकालीन संचयनातून तयार होतात. त्यामुळे मृत प्रवाळांचे सांगाडे नवीन संरचनेचा भाग बनतात; मात्र त्यांना थेट “मानवी पूर्वजांच्या हाडांपासून” तयार झाले असे वैज्ञानिक विधान मानता येत नाही.
३. “फक्त जीवापासून जीवाची निर्मिती होते”
स्थिती — अंशतः बरोबर.
सध्याच्या जीवशास्त्रात ज्ञात जीवनाचे पुनरुत्पादन विद्यमान जीवनापासूनच होते. मात्र पृथ्वीवरील पहिल्या जीवनाची उत्पत्ती कशी झाली, हा स्वतंत्र वैज्ञानिक प्रश्न आहे. त्यामुळे या वाक्याला जीवनाच्या सध्याच्या पुनरुत्पादनासाठी योग्य मानता येईल; पण जीवनाच्या आद्य उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा म्हणून नाही.
४. “जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही”
स्थिती — वादग्रस्त / वैज्ञानिक अर्थाने अतिशयोक्त.
जीवनाची उत्क्रांती, प्रजातींची उत्पत्ती आणि नामशेष होणे ही स्थापित वैज्ञानिक तथ्ये आहेत. त्यामुळे “जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही” हे वाक्य तत्त्वज्ञानात्मक अर्थाने समजण्यास योग्य असले, तरी अक्षरशः वैज्ञानिक विधान म्हणून निश्चित म्हणता येत नाही.
५. “९२ प्राथमिक रासायनिक द्रव्ये”
स्थिती — संदर्भाधीन / ऐतिहासिक मांडणी.
नैसर्गिकरीत्या आढळणाऱ्या मूलद्रव्यांशी संबंधित जुन्या लोकप्रिय मांडणीत ९२ ही संख्या वापरली जाते. आधुनिक आवर्त सारणीत मात्र ११८ ज्ञात मूलद्रव्ये आहेत. त्यामुळे मूळ मजकुरातील ९२ हा आकडा आजच्या वैज्ञानिक वर्गीकरणाच्या संदर्भात अपूर्ण आहे.
६. छांदोग्य उपनिषदातील “ज्योतिर्मार्ग”
स्थिती — मूलतः निश्चित, परंतु संदर्भ तपासणे आवश्यक.
उपनिषदपरंपरेत मृत्यूनंतरच्या मार्गांविषयी देवयान/अर्चिरादि मार्गाची मांडणी आढळते. मात्र लेखात दिलेले “४.१५, ५.९” हे संदर्भ नेमके कोणत्या वाक्यांशी जोडले आहेत, याची स्वतंत्र प्रमाणित आवृत्तीशी पडताळणी करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे ब्लॉगवर हे विधान उपनिषदातील धार्मिक-दार्शनिक मत म्हणून मांडणे योग्य; वैज्ञानिक तथ्य म्हणून नव्हे.
७. आर. के. नारायण आणि त्यांच्या पत्नीबाबतचा प्रसंग
स्थिती — मूळ लेखकाच्या संदर्भावर आधारित; स्वतंत्र प्राथमिक स्रोत आवश्यक.
लेखात हा प्रसंग आर. के. नारायण यांच्या आत्मचरित्राशी जोडला आहे. मात्र उपलब्ध वेब-स्रोतांतून या विशिष्ट प्रसंगाची प्राथमिक स्रोताशी पूर्ण पडताळणी मला मिळालेली नाही. म्हणून ब्लॉगच्या तथ्यपडताळणीत याला पुरावा अपुरा असे लेबल देणे अधिक प्रामाणिक ठरेल.
संदर्भ व स्रोत
१. शब्दांचं धन — मारुती चितमपल्ली — साहित्य प्रसार केंद्र
२. बृहदारण्यक उपनिषद — शांतीमंत्र / “तमसो मा ज्योतिर्गमय”
३. NOAA Fisheries — Coral Biology
४. NOAA Ocean Service — Are corals animals or plants?
५. NOAA — Coral Reefs and Coral Biology
६. मारुती चितमपल्ली यांच्या साहित्यावरील संदर्भलेख
ऐतिहासिक संदर्भभूमी
मारुती चितमपल्ली हे मराठी निसर्गसाहित्यातील महत्त्वाचे लेखक, वनाधिकारी आणि पक्षी-अभ्यासक होते. त्यांच्या लेखनात निसर्ग, जीवसृष्टी, मानवी स्मृती, भारतीय संतपरंपरा आणि वैज्ञानिक जिज्ञासा यांचा संगम दिसतो. त्यांच्या साहित्यामध्ये ऋग्वेद, उपनिषदे, संतसाहित्य, कबीर, तुकाराम यांच्यासोबत आधुनिक विज्ञान आणि निसर्ग-अभ्यासाचे संदर्भ येतात.
या लेखात मृत्यू हा केवळ जैविक घटना म्हणून न पाहता जीवनाच्या सातत्याचा, स्मृतीचा आणि मानवी अनुभवाच्या चिरंतनतेचा प्रश्न म्हणून मांडला आहे. त्यामुळे लेखातील काही विधाने वैज्ञानिक आहेत, काही धार्मिक-दार्शनिक आहेत, तर काही लेखकाच्या वैयक्तिक अनुभूती व चिंतनातून आलेली आहेत. या तीन स्तरांची गल्लत न करणे महत्त्वाचे आहे.
काय निश्चित? काय वादग्रस्त?
काय निश्चित?
“तमसो मा ज्योतिर्गमय...” हा उपनिषदपरंपरेतील प्रसिद्ध मंत्र आहे.
प्रवाळभित्ती कॅल्शियम कार्बोनेटच्या सांगाड्यांच्या संचयनातून तयार होतात.
मृत्यूनंतर व्यक्तीच्या स्मृती, लेखन, विचार आणि संस्कार पुढील पिढ्यांमध्ये टिकू शकतात.
काय अंशतः बरोबर?
“जीवापासून जीवाची निर्मिती” हे विद्यमान जैविक पुनरुत्पादनाच्या संदर्भात योग्य आहे; मात्र जीवनाच्या आद्य उत्पत्तीचा प्रश्न त्यापेक्षा वेगळा आहे.
प्रवाळांच्या सातत्याबाबत लेखकाचा मूलभूत विचार योग्य दिशेचा असला, तरी “पूर्वजांच्या हाडांपासून” ही भाषा वैज्ञानिकदृष्ट्या रूपकात्मक आहे.
काय वादग्रस्त?
मृत्यूनंतर चेतना किंवा आत्मा नेमका कुठे जातो, याचे वैज्ञानिकदृष्ट्या निर्णायक उत्तर उपलब्ध नाही.
“जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही” हे अक्षरशः वैज्ञानिक विधान नाही.
कुठे पुरावा अपुरा आहे?
आर. के. नारायण यांच्या पत्नीच्या मृत्यूनंतरच्या अनुभवाबाबत लेखात दिलेला विशिष्ट प्रसंग.
छांदोग्य उपनिषदातील दिलेल्या विभाग क्रमांकांशी जोडलेले संपूर्ण स्पष्टीकरण स्वतंत्र प्रमाणित आवृत्तीशी तपासणे आवश्यक आहे.
SEO विभाग
SEO Title:
चिरंतनाचे प्रवासी — मृत्यू, जीवन आणि अमरत्वाचा मारुती चितमपल्लींचा चिंतनप्रवास
Meta Description:
मारुती चितमपल्ली यांच्या ‘शब्दांचं धन’मधील ‘चिरंतनाचे प्रवासी’ या लेखातून मृत्यू, जीवन, स्मृती, विज्ञान, उपनिषद आणि मानवी चिरंतनतेचा घेतलेला चिंतनशील वेध.
Focus Keyword:
चिरंतनाचे प्रवासी
Secondary Keywords:
मारुती चितमपल्ली, शब्दांचं धन, मृत्यू आणि जीवन, अमरत्व, तमसो मा ज्योतिर्गमय, जीवसृष्टी, उपनिषद, कबीर, आर. के. नारायण
SEO Slug:
chirantanache-pravasi-maruti-chitampalli