वांब (eel) हा माशाच्या जातीचा अतिशय गूढ प्राणी आहे.त्याची जीवनकथा इतर माशांप्रमाणे नसून,ती फार विलक्षण,विचित्र आणि अतर्क्यअशा गोष्टींनी भरलेली आहे.दिसायला सापासारख्या.बुळबुळीत अंगाच्या वांब माशाविषयीचं रहस्य अनेक शतकं शास्त्रज्ञांना उलगडत नव्हतं.अडीच हजार वर्षांपूर्वी वांब माशाविषयीची पहिली नोंद अॅरिस्टॉटलनं केली आहे. तो 'नॅचरल हिस्ट्री ऑफ अॅनिमल्स' या ग्रंथात वांबविषयी लिहितोः
'Among insects and fishes, some cases are found wholly devoid of the duality of sex. For instance, the eel is neither male or female, and can engender nothing. In fact, those who assert that eels are at times found with hair-like or worm-like progeny attached, make only random assertions from not having carefully noticed the locality of such attachments. For no eel nor animal of this kind is ever viviparous, unless previously oviparous; and no eel was ever yet seen with an egg... When people rest duality of sex in the eel on the assertion that the head of the male is bigger and longer, and the head of the female smaller and more snubbed, they are talking diversity of species for diversity of sex.'
(कीटक आणि माशांमध्ये,काही प्रकरणे लिंग द्वैतापासून पूर्णपणे विरहित आढळतात.उदाहरणार्थ,वाम मासा नर किंवा मादी नसतो आणि तो कशालाही जन्म देऊ शकत नाही.खरे तर,जे लोक असा दावा करतात की वाम माशांसोबत कधीकधी केसांसारखी किंवा किड्यांसारखी संतती आढळते,ते अशा संलग्नतेच्या जागेचे काळजीपूर्वक निरीक्षण न केल्यामुळे केवळ अंदाधुंद दावे करतात.कारण कोणताही वाम मासा किंवा या प्रकारचा प्राणी,पूर्वी अंडी घालणारा (ओव्हिपॅरस) असल्याशिवाय कधीही पिल्लांना जन्म देत नाही;आणि आजपर्यंत कोणत्याही वाम माशासोबत अंडे दिसलेले नाही... जेव्हा लोक वाम माशातील लिंग द्वैत या दाव्यावर आधारतात की नराचे डोके मोठे आणि लांब असते,आणि मादीचे डोके लहान आणि अधिक चपटे असते, तेव्हा ते प्रजातींच्या विविधतेबद्दल बोलत असतात,जी लैंगिक विविधतेसाठी वापरली जाते.)
अॅरिस्टॉटलचं वांब विषयीचं ज्ञान त्या काळात अपुरं होतं.सुमारे पन्नास वर्षापूर्वी वांबच्या विणीविषयीची माहिती प्राणिशास्त्रज्ञांना झाली.मधल्या काळात वांबविषयी प्रचंड अज्ञान होतं.इजिप्तमधील नाइल नदीच्या चिखलातून सूर्यप्रकाशाच्या प्रभावामुळं वांबचा जन्म होतो,असा समज पूर्वी दृढ होता.काहींचं म्हणणं होतं की,ते गांडुळासारखे एकमेकांना चिकटून असतात.वांब म्हातारा झाला की तो दुसऱ्या वांबांना जन्म देतो.तर काहींचा समज असा की,जसा मोत्याच्या शिंपल्यात पाण्याचा थेंब गेल्यावर त्याचा मोती होतो,तसाच दवाच्या थेंबापासून वांब जन्माला येतो.
वांब हजारो मैलांचा प्रवास करीत गोड्या पाण्यातून समुद्राकडं जातात,याची त्या काळात माहिती नव्हती.
सोळाव्या शतकातील स्वित्झर्लंडचा निसर्ग-अभ्यासू कॉनॅड गेन्सर लिहितो की,एका वर्षी अभूतपूर्व कडक हिवाळा पडला.वांब पाण्यातून बाहेर येऊन त्यांनी शेतातल्या गवताच्या गंजीचा उबेसाठी आसरा घेतला; परंतु हिमवर्षावामुळं ते मृत झाले.पाण्याबाहेर ते पाच-पाच दिवस जगू शकतात,असंही त्यांचं म्हणणं आहे.वांब अनेक प्रकारचे असतात हे त्या काळातही माहीत होतं.रुपेरी,हिरवे,काळे,तांबूस अशा नाना रंगांचे बांब दिसून येत.अॅरिस्टॉटलच्या काळात विलोच्या पानासारख्या दिसणाऱ्या माशाविषयी लोकांना माहिती होती. आर्थिकदृष्ट्या त्याचं काहीच महत्त्व नसल्यानं त्यांनी कधी अशा माशांकडं लक्ष दिलं नाही.इटलीचा निसर्गतज्ज्ञ स्कोपोली यानं इ.स. १७७७ मध्ये वर्गीकरण करताना त्यांचा पातळ डोकं असलेल्या मत्स्य वर्गात समावेश केला. इ.स. १८६१ साली जर्मन जीवशास्त्रज्ञ कॅरस यानं अनुमान केलं की,ही वांब माशाची डिंबावस्था (larval) आहे. देशोदेशी, वर्षानुवर्ष वांबविषयी जीवशास्त्रज्ञांनी संशोधन चालूच ठेवलं.
डच जीवशास्त्रज्ञ गेमझोई (Gemzoe) यानं वांबविषयीचं संशोधन सातत्यानं चालू ठेवलं.त्याला असं आढळून आलं,की वांबची वाढ प्रामुख्यानं उन्हाळ्यात होते.त्यांच्या वाढीची तुलना झाडाच्या वाढीशी करता येईल.झाडाच्या खोडास जशी आतून वर्तुळ असतात, तशी लंबवर्तुळाकार वर्तुळं वांबच्या शरीरात दिसून येतात.अशी वर्तुळं मोजून वांबची वयोमर्यादा काढता येते. त्यावरून असं आढळून आलं की,ज्या वेळी ते वांब सहा वर्षाचे होतात, त्या वेळी माद्यांची वाढ नरापेक्षा जलद गतीनं होते. गोड्या पाण्यात राहात असताना साडेसहा ते साडेआठाव्या वर्षी त्या वयात येतात. त्या वेळी माद्यांची लांबी १४ ते २६ इंच असते.नर मात्र साडेपाच ते साडेसहाव्या वर्षात वयात येतात. त्या वेळी त्यांची लांबी १२ ते २० इंच असते.काही वांब गोड्या पाण्यात अधिक काळ राहून मोठ्या आकाराचे होतात. अशा वांबांची आयुर्मर्यादा २० ते ३० वर्षं असू शकते.
या काळात वांब खूप खादाड असतात.गांडुळं,अळ्या, कुजलेले मासे,माशांची अंडी,जलचर पक्षी,पाणउंदीर, बेडूक आणि कालवे इत्यादींचा ते फडशा पाडतात. खायला पुष्कळ मिळेल अशा ठिकाणी दबा धरून राहतात.मोठमोठे वांब वाहत्या पाण्यावाटे तळ्यात प्रवेश करतात.तिथं रानबदकाच्या किंवा पाणकोंबडीच्या नुकत्याच अंड्यांबाहेर पडलेल्या पिलांवर ते ताव मारतात.कधी कधी ते सापाप्रमाणे भक्ष्याला विळखा घालून मारण्यास कमी करीत नाहीत.बगळे,क्रौंच वगैरे पक्ष्यानं त्याला टोकल्यास त्याच्या मानेभोवती वाबाचा विळखा पडून दोघंही मरून पडलेले अनेक वेळा पाहायला मिळतात.
वांब माशांना हवेच्या दाबात फरक पडलेला तेव्हाच समजून येतो,विजेच्या कडकडाटानं आणि ढगांच्या गर्जनांनी चिखलात दडून बसलेल्या वांबांना जाग येते. किनाऱ्यावरील कृमिकीटक,खेकडे बिळाबाहेर येणार, याची त्यांना जाणीव झाल्यावर ते हालचाल करू लागतात.वाढलेल्या वांबाचा जबडा व त्याचे अवयव प्रमाणाबाहेर विकसित झालेले दिसतात.त्यांची पाठ काळी,तर पोटाचा वर्ण पांढरा किंवा पिवळट असतो. परंतु बहुतेकांचा रंग पिवळटच असतो.म्हणून त्यांना पिवळे वांब असंही म्हणतात.या काळात ते स्थलांतर करीत नाहीत. नर-मादी दिसायला सारखीच असतात.
वांब जसजसे वयात येऊ लागतात.तसतसे ते वर्णानं काळे दिसू लागतात.पोट पांढरं आणि दोन्ही अंगांना ब्राँझ रंगाचे पट्टे असतात.डोकं गोलाकार बनतं, नाकाचा भाग टोकदार होतो.डोळे बटबटीत असून डोक्याच्या भागावर असतात.पोटाखालचे पर (fin) लांब,टोकदार आणि काळे दिसू लागतात.
या काळात त्याची पचनक्रिया मंदावते.लिंगाचा विकास होतो.अशा अवस्थेत त्यांना रुपेरी वांब म्हणून ओळखलं जातं.ते मिताहारी होतात.अंधाऱ्या रात्री त्यांचा समुद्राच्या दिशेनं प्रवास चालू होतो.
त्यांच्या मार्गावर लावलेल्या जाळ्यात आणि सापळ्यात ते अडकलेले आढळून येतात.जे समुद्राला जाऊन मिळाले,ते मात्र पुन्हा कधीही परत येत नाहीत.
परंतु रुपेरी वांबाचा समुद्रातील प्रवेश आणि त्याची दिसणारी पिलावळ यांमधील काळाचं गूढ काही उलगडता येत नव्हतं.या रहस्याचा शोध इ.स. १९०४ साली जोसेफ श्मिट या डच जीवशास्त्रज्ञानं घेतला. त्यानं समुद्र धुंडाळून या माशाविषयी खूप माहिती जमा केली.त्यानं सतरा वर्षं विस्तृत आणि सखोलपणे संशोधन करून या माशाचा जीवनक्रम निश्चित केला.
श्मिट याला असं आढळून आलं की,रुपेरी वांब बाल्टिकमधून स्थलांतर करताना सागर-किनाऱ्याला समांतर असा प्रवास एका विशिष्ट दिशेनं करतात.त्या मार्गावर जाळ्या लावल्याशिवाय वांब त्यात सापडत नसत.रुपेरी वांबांना ओळखणीसाठी चिन्हं करून समुद्रात सोडण्यात आलं.त्यावरून त्यांच्या प्रवासाची दिशा आणि वेग निश्चित करण्यात आला.हे सर्व वांब बाल्टिक समुद्रातून अटलांटिक महासागराकडं गेले,वांब व त्यांची अर्भकं यांच्या पद्धतशीर अभ्यासाला अशी सुरुवात झाली.श्मिट बोटीनं वेस्ट इंडीजकडे जाऊ लागला,तशी त्याला वांबाची लहान अर्भकं विपुल प्रमाणात आढळून येऊ लागली.
अॅटलांटिक महासागरात बर्म्युडा बेटाजवळ त्यांची उत्पती झाल्यावर ती अर्भकं सहाशे ते हजार फूट खोलीवर वावरू लागतात.सुमारे दोन हजार फॅदम (बारा हजार फूट) खोलीवर ते गेल्यावर त्यांचं संशोधन करणं अवघड असल्यामुळं वांब माशांची अंडी,अर्भकं आणि त्यांचे विविध अवतार यांविषयी शास्त्रज्ञांना काहीच माहिती मिळू शकली नाही. एकदा अंडी घातल्यावर वांबाचा मृत्यू होतो.
पावसाळ्यात त्यांची वीण होते.या काळात १५० ते २०० फॅदम खोलीवर अर्भकं वावरू लागतात.ती सूक्ष्म वनस्पतींवर उपजीविका करतात.वाढ वेगानं होऊन ती एक इंच लांबीची होतात.याच काळात ती पश्चिम
अॅटलांटिककडं मोर्चा वळवितात.दुसऱ्या वर्षात ती दोन इंच लांबीची होतात.या काळात ती मध्य अॅटलांटिक पर्यंत पोहोचलेली असतात.तीन इंच लांबीची होतात. तेव्हा त्यांचं तिसरं वर्ष पूर्ण झालेलं असतं.त्या वेळी ती युरोपच्या समुद्रकिनाऱ्यावर पोहोचलेली असतात. पारदर्शक असलेली ही अर्भकं विलोच्या पानांसारखी दिसतात.हिवाळ्यात त्यांचं रूपांतर अंगठीच्या आकारात होतं.रक्त तांबडं दिसतं.त्यांचा अवतार (elvers) बदललेला असतो.या वेळी त्यांचा प्रवास वर वर नदीच्या दिशेनं सुरू होतो.ती आपल्या माता-पित्याचं अनुकरण करीत इच्छित स्थळी जातात.त्यांना चिलाण आवडते. तिथं ही अर्भकं छिद्रं,फटी, झाडाच्या मुळ्यांच्या जाळ्या यांत किंवा दगडाखाली लपून राहतात.पहिल्याच वर्षी गोड्या पाण्यात आढळून आलेले वांब चार इंच लांब, दुसऱ्या वर्षी साडेपाच इंच लांब,तरतिसऱ्या वर्षी सात इंच लांब झालेले दिसतात.याच काळात त्यांच्या शरीराच्या मध्यभागी खबले दिसू लागतात.
वांब माशाच्या शरीरात विजेच्या धक्क्यासारखा धक्का देण्याची शक्ती असते व ती तीनशे व्होल्ट इतकी असते. विद्युत्शक्तीनं भारलेल्या स्नायूंनी याचं शरीर व्यापलेलं असतं.याच्या डोक्याकडच्या बाजूकडील हातभर भाग सोडला,तर याचे लांबच्या लांब शेपूट ही एक बॅटरीच असते.विजेनं भारलेल्या स्नायूंचा संबंध नसांमार्फत मेंदूपर्यंत भिडलेला असतो.
सामान्यतःवांब माशांचे शेकडो प्रकार आहेत,परंतु त्यांतील मोरे (moray) व काँगर (conger) हे भयंकर शिकारी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.जलाशयाच्या काठच्या बिळांतून आणि भेगांतून ते भक्ष्याचा मागोवा घेत असतात.त्याकरता त्यांच्या शरीराची सापासारखी असणारी रचना अनुकूल ठरते.अनवधानानं शत्रूनं वांबावर हल्ला केला,तर बिळाचा आश्रय घेतलेला वांब त्याच्यावर भयंकर आक्रमणाचा पवित्रा घेतो.त्यामुळेच वांब आणि साप सृष्टीत टिकून राहिले आहेत.
मोरे वांब हा ऑक्टोपसचा अट्टल शत्रू आहे.पाण्यातील बिळा-भेगांतून दडून बसलेल्या ऑक्टोपसवर वांब तुटून पडतो.त्याचे हात जबड्यात आवळून धरतो आणि स्वतःभोवती गरगर फिरवून हात पिरगाळून तोडून टाकतो.कित्येकदा मोर ऑक्टोपसच्या तावडीत सापडतो.ऑक्टोपस त्याच्या गळ्याभोवती आपले हात आवळतो;परंतु वांब आपल्या लांब शेपटीच्या फासानं त्याच्या तावडीत सापडलेल्या आपल्या तोंडाची सुटका करून घेतो.
अॅटलांटिक महासागरात जन्माला येऊन, हजारो मैलांवर जगाच्या पाठीवर सर्वत्र जाऊन तिथं गोड्या पाण्यात निसर्गाची हाक येईपर्यंत वांब कालक्रमणा करतात.पुन्हा निसर्गप्रेरणेनंच हजारो मैलांचा प्रवास करून जन्मभूमीकडं धाव घेतात,ते पुन्हा परतीच्या वाटेवर न येण्याकरिता !
जन्मापासून मृत्यूपर्यंतची वांब माशाची गूढ यात्रा पाहून साहजिकच मला त्या प्राण्याविषयी कुतूहल वाटलं, तेव्हा त्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न मी करू लागलो. याकरता दर वर्षी नियमितपणे कोकणातील समुद्रकिनाऱ्यावरील खाडी आणि खाजण भागात मी तिथल्या वाटाड्यांबरोबर भटकू लागलो.
शार्क माशाची शिकार करणारी केरळ प्रांतातील कोळ्यांची एक टोळी मालवणच्या समुद्रकिनारी मुक्कामाला होती.वांब माशाबद्दल त्यांच्याजवळ चौकशी केली,परंतु त्या संवादातून फारसं काही हाती आलं नाही.एके दिवशी मालवणच्या खाडीनजीकच्या खाजणातून भटकत असताना एक काळी-सावळी उंच व्यक्ती खाली वाकून जमिनीतील छिद्रांतून भराभर लांबसर जीव बाहेर काढताना दुर्बिणीतून दिसली. आम्ही त्याला गाठण्याचा प्रयत्न करू लागलो,तसा तो पुढं पुढं निघून जाऊ लागला.शेवटी त्याला हाका मारून थांबविलं.
तो गृहस्थ केरळच्या टोळीतलाच होता.नाव फर्नांडिस. त्याला मोडकंतोडकं हिंदी कळत होते.आम्ही काही वेळ त्याच्याबरोबर राहून तो काय पकडतो,हे पाहण्याची इच्छा दर्शविली.त्याची काही हरकत नव्हती.हलक्या पायांचा फर्नांडिस खाजणीतून अलगद चालायचा. खाली वाकून जमिनीत उभं बीळ दिसलं की त्यात आमिष बांधलेला गळ घालायचा.गळाला हातभर लांबीची नायलॉनची दोरी बांधलेली होती.बिळात गळ दोन-तीन वेळा गोल फिरविला की सावज त्याला लागे. तो गळ बाहेर काढताच त्याला हातभर लांबीची सापासारखी बेटोळी काया असलेला प्राणी अडकलेला दिसे.फर्नाडिस त्याला गळातून काढून खांद्याला अडकवलेल्या बांबूच्या उंच दुरडीत टाकायचा. त्याच्याजवळ चौकशी केली, तेव्हा त्या प्राण्याचं नाव त्यानं 'ईल' असं सांगितलं.
त्याचं अगदी जवळून निरीक्षण केलं असता,तो रंगानं हिरवा होता.आपल्या मजबूत अणकुचीदार शेपटीनं खाजणीच्या जमिनीत छिद्र पाडून हा वांब राहायचा. शार्क माशाचं आमिष म्हणून तो हे वांब गोळा करीत होता.या काळात वांबाविषयी जेवढं वाचायला मिळेल, तेवढं मी वाचत असे.
परंतु एकदा 'सायलंट स्प्रिंगं' ग्रंथाची लेखिका रॅचेल कर्सन हिनं लिहिलेल्या 'अण्डर द सी विंड' या पुस्तकातील 'ओडीसी ऑफ द ईल' ही निसर्गकथा वाचली.तिने कथेत वर्णन केलेले वांब माशाच्या विविध निवासस्थानांचे सूक्ष्मतर बारकावे आणि त्यांच्या गोड्या पाण्यापासून ते सागरकिनाऱ्यापर्यंतच्या प्रवासाचं केलेलं प्रत्ययकारी वर्णन वाचून मी थक्क झालो.
नंतर मी असे प्रवास करणारे वांब भंडारा-चंद्रपूरसारख्या तलावांच्या प्रदेशात आढळून येतात की काय म्हणून चौकशी करू लागलो,तर तिथल्या स्थानिक ढीवरांना, तसेच तळ्याकाठी राहणाऱ्या जाणत्या लोकांना त्यांची माहिती होती.ते ईलला 'तंबू मासा' म्हणून ओळखतात. ते भंडारा-चंद्रपूर जिल्ह्यांतील नद्यांतून आढळून येतात. क्वचितच तळयात दिसतात.कारण समुद्रापासून सुरू झालेला त्यांचा हा प्रवास नदीपर्यंतच येऊन ठेपतो. नदीला किंवा तिला मिळणाऱ्या उपनद्यांना जर बांध घातले,तर तंबू माशांना बांध चढून तलावात प्रवेश करता येत नाही.धरणात पाणी अडविल्यामुळं नदीखालची पात्रं लवकर आटून जातात.त्यामुळं तंबू माशांची संख्या कमी कमी होत आहे.नदी ते समुद्र अशा परतीच्या प्रवासात बरेच बांब कामी येतात.समुद्र ते भंडारा-चंद्रपूर नदीतील प्रवासाचा क्रम त्यांना चिन्हांकित करून अभ्यासण्यासारखा आहे.अशा अद्भुत माशांविषयी,ते खाण्यास योग्य आहेत,यापलीकडं सध्या तरी आपणास काहीच माहिती नसावी,याचं आश्चर्य वाटतं.
इटिया डोहाकाठी तिडके गावात राहणाऱ्या भिवा डीवराला नदीतील आणि तळ्यातील माशांविषयी खूप माहिती आहे.अहिर वांब, वांब, सर्प वांब आणि मोर वांब असे चार प्रकारचे बांब आढळून येत असल्याचं त्यानं सांगितलं.तंबू माशाची अंडी,पिलं त्यानं कधीच पाहिलेली नाहीत.ते बरोबर आहे.
परवाच्या भेटीत त्यानं तंबू माशाविषयी एक नवीनच माहिती सांगितली.तंबू मासा हातात धरला,तर बुळबुळीत अशा द्रव पदार्थानं तो माखलेला असतो. असा मासा हातात धरून,त्याच्या सर्वांगावर चण्याचं पीठ चोळून,काही वेळानं ते परत काढून घ्यावं.असं मिश्रण दम्याच्या विकारावर रामबाण औषध आहे,असं त्यानं सांगितलं.मात्र अशा उपयोगात आणलेल्या तंबू माशाची हत्या न करता त्याला परत नदीत सोडून द्यावं लागतं,हेही सांगायला तो विसरला नाही.
वांब माशाच्या जीवनवृत्तांताचं आकलन व्हावं,म्हणून समुद्रकिनाऱ्यावरील.खाड्या आणि खाजणे,तसेच नदी यांच्या काठाकाठानं माझा प्रवास वर्षानुवर्ष चालू आहे. घरी त्याच्याविषयीची पुस्तकं वाचण्यापेक्षा मला मासेमारी करणाऱ्या कोळ्यांबरोबर गप्पागोष्टी करायला आवडतात.भारतीयांना देखील वांबाविषयी प्राचीन काळापासून माहिती असल्याचं दिसून येतं. 'अमरकोश' आणि 'अभिधान चिंतामणि' कोशात माशाचे भेद सांगताना शकुल-वांबचा उल्लेख आला आहे.
रोहितो महुरः शालो राजीवः शकुलस् तिमिः ॥ (अमरकोश ११/२७३)
वांब माशाचे शकुल व कलक असे दोन प्रकार सांगितले आहेत.
शकुले स्यात् कलकोऽथ गडकः शकुलार्भकः ॥ (४.४.११)
परंतु सर्वाधिक महत्त्वाचा उल्लेख सम्राट अशोकाच्या पाचव्या स्तंभावरील शिलालेखात आला आहे :
'देवानं पिये पियदसि लाज हेवं अहा सडुवीसति वसअभिसितेन मे इमानि जातानि अवधियानि कटानि, से यथा-सुके, सालिका, अलुने, चक्रवाके, हंसे, नंदीमुखे, गेलाटे, जतुका अम्बा कपीलिका, दडी, अनठिकमछे, वेदवेयके, गंगापुपुटके, संकुजमछे, कफटसयके, पंनससे, सिमले सडके, ओकपिंडे, पलसते, सेतकपोते, गामकपोते सवे चतुपदे ये पटिभोगं नो एति न च खादियति ।...'
पाखरमाया,मारुती चितमपल्ली,साहित्य प्रसार केंद्र,सीताबर्डी,नागपुर.
अर्थ : देवांना प्रिय असा प्रियदर्शी राजा असं म्हणाला की, अभिषेक होऊन सव्वीस वर्षे झालेला मी पुढील प्राणी अवध्य (घोषित) केले आहेत ते पोपट,मैना, अरुण (Pinkheaded Duck) चक्रवाक, हंस, नंदीमुख (Comb Duck),गेलाट नावाची घूस,जतुका नावाचे छोटे वटवाघूळ, राणी मुगी, दुडी नावाची कासवाची मादी, हाडे नसलेला मासा, जीवंजीवक (Pheasant), गंगातीरावरील रानकोंबडा, शकुल मत्स्य (Eel), कमठ नावाचे कासव, साळू, पर्ण ससा, गवा, सांड (उंटीण), वानर, चितळ, पांढरे, कबूतर (Snow Pigeon), गाव कबूतर (Blue Rock Pigeon) आणि जे खाण्यात किंवा भोगण्यात येत नाहीत, असे सर्व चातुष्पाद.
बाराव्या शतकात राजा सोमेश्वरानं 'मानसोल्लास' या ग्रंथाची रचना केली आहे. मत्स्यविनोद या प्रकरणात बांब माशाचा उल्लेख करून म्हटलं आहे की, त्याची उत्पत्ती समुद्रात होते (४/१४/१३८५,८६).
समाप्त..