* विजय गायकवाड | Vijay Gaikawad

live

नमस्कार आपले स्वागत आहे. मी पुस्तके आणि मित्रांवर पैसे खर्च करतो,माझ्याकडे दगड आणि विटांवर खर्च करण्यासाठी पैसे नाहीत.- रस्किन बाँड.ही थोर माणसं व त्यांचे विचार मला पुस्तकात भेटलीत.ती भेटली आणि त्यांनी सांगितले कि, प्रत्येक दिवशी असं काही तरी करा की,ते तुम्हाला अधिक सुंदर उद्याच्या दिशेने खूप लांबवर घेऊन जाईल."- डोग फायरबाऊ.' सर्वियन कादंबरीकार मिलोराद पावीच यांचे एक वाक्य आहे ते म्हणतात - जोवर जगात पुस्तक वाचणाऱ्या वाचकांची संख्या बंदूकधारी सैनिका पेक्षा अधिक आहे तोवर काळजीच काहीच कारण नाही.प्रत्येक व्यक्तींवर कुणाचा तरी,कशाचा तरी प्रभाव हा असतोच.माझ्यावरती सर्वात जास्त प्रभाव आहे माझ्या जीवनातील मार्गदर्शक पुस्तकांचा ! कधी कधी पुस्तके घेण्यासाठी माझ्याकडे पैसे नसतात.पण या ठिकाणी माझे वाचन थांबू नये.म्हणून अविरतपणे प्रयत्न करणारे मार्गदर्शक, मित्र धावून येतात.प्रिय मित्र माधव गव्हाने,गुरूवर्य सुनिल घायाळ,डॉ.दीपक शेटे,आ.भरत बुटाले,प्रा.सर्जेराव राऊत,सुभाष ढगे,अनिल फारणे,डॉ.सुधीर सरवदे ,विश्वास खाडे, विनायक पाटील,संजय कुंभार,सतीश खाडे,मनोहर सुर्वे,गणेश खंदारे,तात्या गाडेकर, दादासाहेब गाडेकर, दादासाहेब ताजणे, पुस्तकातील घटना प्रसंग सर्व लेखन एकाच ठिकाणी एकत्रित करण्याचे काम आमचे तरुण प्रेमळ 'शास्त्रज्ञ विष्णू गाडेकर पाटील यांनी केलेले आहे. मला लिहिण्याची प्रेरणा देणारी पुस्तके,लेखक,प्रकाशक,मित्र ही जगावेगळी माणसं माझ्या जीवनातील महत्वाचा टप्पा आहेत.... आणि हे सर्व करण्यासाठी मला संपूर्ण मोकळं स्वातंत्र्य देणारी संसाराची आठवणही करुन न देणारी माझी पत्नी सौ.मेघा गायकवाड, चिरंजीव मयान,माझ्या धावण्यातील गुरुवर्य नामदेव बरुरे,लुल्ला शेख मोठी ताई ,लहान ताई जयश्री शिंदे या सर्वांचेच मनापासून आभार व धन्यवाद मॅट्रिक फेल विजय गायकवाड

11/16/26

एखाद्या माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल घ्यायला समाजाला उशीर का होतो? — Why Does Society Recognize a Person’s Achievements Too Late?

भाग ३ — माणसाला ओळखण्याची समाजाची जबाबदारी — Society’s Responsibility to Recognize Human Potential

पहिल्या भागात आपण ग्रेगर मेंडेल आणि व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग यांच्या आयुष्याकडे पाहिलं. आपल्या कामाचं योग्य महत्त्व त्यांना त्यांच्या हयातीत मिळालं का, हा प्रश्न विचारला.

दुसऱ्या भागात माणसाचं कर्तृत्व घडण्यात आनुवंशिकता, कुटुंब, शिक्षण, सामाजिक आणि राजकीय परिस्थिती, अनुभव आणि संधी यांचा किती महत्त्वाचा वाटा असतो, याचा विचार केला.

आता या दोन्ही भागांतून एक प्रश्न आपल्या समोर उभा राहतो.

माणसाची क्षमता ओळखण्याची आणि त्याला पुढे जाण्यासाठी आधार देण्याची जबाबदारी फक्त त्या व्यक्तीची आहे, की समाजाचीही आहे?

मला वाटतं, या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना आपण समाजाकडे थोडं वेगळ्या नजरेने पाहायला हवं.

माणूस एकटा घडत नाही

एखादी व्यक्ती मोठं कर्तृत्व गाजवते, तेव्हा आपण तिच्या मेहनतीचं, जिद्दीचं आणि चिकाटीचं कौतुक करतो. ते योग्यच आहे. कारण कोणतंही मोठं काम करण्यासाठी त्या व्यक्तीला स्वतः प्रयत्न करावे लागतात.

पण त्या व्यक्तीच्या प्रवासात इतरांचा काहीच वाटा नसतो का?

कधी आई-वडिलांनी परिस्थितीशी झगडत मुलाचं शिक्षण पूर्ण केलं असतं. कधी एखाद्या शिक्षकाने विद्यार्थ्याची आवड ओळखून त्याला योग्य दिशा दिलेली असते. कधी मित्राने कठीण काळात साथ दिलेली असते. कधी एखाद्या संस्थेने आर्थिक मदत किंवा काम करण्याची संधी दिलेली असते.

या सगळ्यांचा त्या व्यक्तीच्या प्रवासात वाटा असू शकतो.

म्हणजेच कर्तृत्व व्यक्तीचं असतं; पण ते घडण्यासाठी अनेक माणसं, अनुभव आणि परिस्थिती मदत करत असतात.

याचा अर्थ प्रत्येक यशाचं श्रेय दुसऱ्यांना द्यायचं, असा नाही. स्वतःच्या प्रयत्नांचं महत्त्व कमीही करायचं नाही. पण माणूस घडण्यामागे असलेल्या आधाराची दखल घेणंही तितकंच आवश्यक आहे.

दखल घेण्यासाठी मृत्यूची वाट का पाहायची?

आपल्या समाजात एखादी व्यक्ती जिवंत असताना तिच्या कामाकडे दुर्लक्ष होतं आणि ती व्यक्ती गेल्यानंतर तिच्या आठवणी, भाषणं, लेख आणि गौरव सोहळे सुरू होतात, असं अनेकदा दिसतं.

एखाद्या माणसाने आयुष्यभर समाजासाठी काम केलं असेल, लोकांच्या अडचणी सोडवण्यासाठी स्वतःचा वेळ दिला असेल, नवीन विचार मांडले असतील किंवा एखाद्या क्षेत्रात महत्त्वाचं योगदान दिलं असेल, तर त्याची दखल त्याच्या हयातीतच घेतली गेली पाहिजे.

त्याला काम करण्यासाठी आवश्यक साधनं मिळाली पाहिजेत. त्याच्या विचारांशी असहमती असेल, तर चर्चा झाली पाहिजे. त्याच्या कामात त्रुटी असतील, तर त्या दाखवून दिल्या पाहिजेत. पण केवळ तो आपल्यापेक्षा वेगळा विचार करतो म्हणून त्याला दुर्लक्षित करणं योग्य नाही.

मृत्यूनंतर एखाद्याच्या कार्याचा गौरव करणं चुकीचं नाही. त्याच्या आठवणी जपणंही महत्त्वाचं आहे. पण ज्या माणसाला जिवंतपणी आधाराची गरज होती, त्याला तो मिळाला नसेल, तर नंतरचा गौरव त्या उणीवेची भरपाई करू शकतो का?

मला वाटतं, हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारायला हवा.

मतभेद असले तरी कर्तृत्वाची दखल घेता आली पाहिजे

एखाद्या व्यक्तीचे विचार आपल्याला पटत नाहीत म्हणून तिचं संपूर्ण काम नाकारणं योग्य नाही.

विज्ञानात एखादा संशोधक प्रस्थापित समजुतींना प्रश्न विचारतो. समाजात एखादा कार्यकर्ता अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवतो. साहित्यामध्ये एखादा लेखक अस्वस्थ करणारे प्रश्न मांडतो. कलेमध्ये एखादा कलाकार वेगळ्या पद्धतीने जगाकडे पाहतो.

या सगळ्यांशी प्रत्येकजण सहमत असेलच असं नाही.

पण असहमती आणि दुर्लक्ष या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

एखाद्या विचाराशी असहमत असणं हा आपला अधिकार आहे. त्या विचाराची चिकित्सा करणंही आवश्यक आहे. पण त्या व्यक्तीने केलेल्या कामाचा अभ्यास न करता त्याला नाकारणं, त्याची खिल्ली उडवणं किंवा त्याला संधीच न देणं ही संवेदनशील समाजाची लक्षणं नाहीत.

माणसाच्या विचारांशी असहमत होता येतं; पण त्याच्या कर्तृत्वाकडे डोळेझाक करण्याची गरज नसते.

समाजाने केवळ यशस्वी माणसांचाच गौरव करायचा का?

आपण अनेकदा यशस्वी व्यक्तींच्या कथा ऐकतो. त्यांनी किती संघर्ष केला, किती अडचणी पार केल्या आणि शेवटी कसं यश मिळवलं, हे सांगितलं जातं.

पण ज्यांनी प्रयत्न केले, मेहनत घेतली, तरी त्यांना यश मिळालं नाही, त्यांचं काय?

प्रत्येक प्रयत्नाला यश मिळेलच असं नाही. प्रत्येक चांगल्या कल्पनेला लगेच मान्यता मिळेलच असं नाही. काही कामांना वेळ लागतो. काही प्रयत्न अपुरे पडतात. काही वेळा परिस्थिती माणसाच्या विरोधात असते.

याचा अर्थ प्रत्येक प्रयत्नाला मोठा पुरस्कार द्यावा, असा नाही. पण प्रामाणिक प्रयत्न करणाऱ्या माणसाला अपमानित न करता त्याचं काम समजून घेण्याची तयारी असावी.

समाजाने केवळ विजेत्यांच्या कथा जपल्या, तर प्रयत्न करणाऱ्या अनेक माणसांचं योगदान विस्मरणात जाईल.

एखाद्या संशोधकाला प्रयोग करण्यासाठी सुविधा मिळणं, कलाकाराला आपली कला सादर करण्यासाठी व्यासपीठ मिळणं, लेखकाला आपले विचार मांडण्याचं स्वातंत्र्य मिळणं आणि सामान्य माणसाला आपल्या कौशल्याला न्याय देण्याची संधी मिळणं, हेसुद्धा समाजाच्या प्रगतीचे भाग आहेत.

कौतुकापेक्षा आधार अधिक महत्त्वाचा असतो

एखाद्या व्यक्तीच्या कामाचं कौतुक करणं सोपं असतं. पण तिच्या कामासाठी आवश्यक आधार देणं अधिक महत्त्वाचं असतं.

कलाकाराला टाळ्या मिळाल्या, पण त्याला जगण्यासाठी आर्थिक आधार मिळाला नाही, तर त्याच्या अडचणी संपत नाहीत.

संशोधकाच्या कामाचं भाषणातून कौतुक झालं, पण त्याला संशोधनासाठी आवश्यक साधनं मिळाली नाहीत, तर पुढचं काम कसं होणार?

एखाद्या तरुणाकडे चांगली कल्पना आहे, पण त्याला मार्गदर्शन, प्रशिक्षण किंवा संधी मिळत नाही, तर त्याची कल्पना प्रत्यक्षात कशी उतरणार?

म्हणून केवळ शब्दांनी गौरव करण्यापेक्षा प्रत्यक्ष मदत करणं गरजेचं आहे.

कधी आर्थिक मदत, कधी योग्य मार्गदर्शन, कधी कामाची संधी, कधी एखाद्याचं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेणं, तर कधी त्याच्या कामाला योग्य व्यासपीठ देणं—या सगळ्या गोष्टी एखाद्या माणसाच्या आयुष्यात मोठा फरक घडवू शकतात.

आपल्याला आपल्या आजूबाजूची माणसं दिसतात का?

मोठ्या व्यक्तींच्या कर्तृत्वाबद्दल बोलताना आपण अनेकदा दूरच्या इतिहासात जातो. पण आपल्या आसपासही अशी माणसं असतात, ज्यांचं काम आपल्या नजरेसमोर असूनही आपण त्याची दखल घेत नाही.

एखादा शिक्षक अनेक वर्षं विद्यार्थ्यांसाठी मनापासून काम करत असतो. एखादा कामगार आपल्या कौशल्याने कठीण काम सहज करतो. एखादी महिला घराची जबाबदारी सांभाळून समाजासाठी काम करत असते. एखादा तरुण आपल्या परिसरात बदल घडवण्यासाठी प्रयत्न करत असतो.

त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळेलच असं नाही. त्यांच्या नावाचे फलक लागतीलच असंही नाही.

पण त्यांच्या कामाचा आपल्या समाजाला उपयोग होत असतो.

अशा माणसांना ओळखण्यासाठी मोठ्या समारंभाची गरज नसते. त्यांच्या कामाची दखल घेणं, त्यांचा सन्मान करणं आणि गरज पडल्यास त्यांच्या पाठीशी उभं राहणं, एवढं आपण नक्की करू शकतो.

माणसाला मोठं करण्यासाठी नेहमी मोठ्या व्यासपीठाची गरज नसते. कधी योग्य वेळी दिलेला विश्वासही पुरेसा ठरतो.

पुस्तकाने दिलेला विचार आणि आपल्या जगण्यातील प्रश्न

‘२३ गुणसूत्रांची चित्तवेधक आत्मकथा’ हे मॅट रिडले यांचं पुस्तक वाचताना आनुवंशिकतेचा विषय समजून घेण्याची संधी मिळते. जनुकं, वारसा आणि माणसाच्या गुणधर्मांची जडणघडण यांचा विचार करताना माणूस घडण्याची प्रक्रिया किती गुंतागुंतीची आहे, याची जाणीव होते.

या वाचनातून माझ्या मनात एक विचार पुन्हा पुन्हा येतो.

माणसाला जन्मतः काही गुण मिळतात; पण त्याला आयुष्यात काय अनुभव मिळतात, कोणत्या परिस्थितीला सामोरं जावं लागतं आणि कोणत्या संधी उपलब्ध होतात, यावरही त्याचा प्रवास अवलंबून असतो.

मग एखाद्या व्यक्तीचं कर्तृत्व पाहताना तिच्या यशापयशाचाच विचार करून कसं चालेल?

तिला मिळालेल्या संधी, तिने केलेले प्रयत्न, तिच्या वाट्याला आलेल्या अडचणी आणि समाजाने तिला दिलेला आधार यांचाही विचार करावा लागेल.

मला वाटतं, या पुस्तकातून मिळालेला विचार केवळ आनुवंशिकतेपुरता मर्यादित राहत नाही. तो आपल्याला माणसाकडे अधिक समजूतदारपणे पाहायला शिकवतो.

मूळ पुस्तकात या विषयाचा वैज्ञानिक आणि ऐतिहासिक प्रवास अधिक विस्ताराने वाचायला मिळतो. या लेखमालेतून त्या विचारांशी जोडलेले काही सामाजिक प्रश्न समोर आणण्याचा हा प्रयत्न आहे.

शेवटी एक विचार...

ग्रेगर मेंडेल यांच्या संशोधनाला व्यापक मान्यता मिळण्यासाठी अनेक वर्षं लागली. व्हॅन गॉग यांच्या कलेचं महत्त्वही त्यांच्या आयुष्यात आजच्या इतक्या व्यापक प्रमाणात मान्य झालं नव्हतं.

या दोन्ही उदाहरणांतून एक गोष्ट समोर येते—एखाद्या माणसाचं काम महत्त्वाचं असलं, तरी त्याची दखल वेळेवर घेतली जाईलच याची खात्री नसते.

पण इतिहासात असं घडलं म्हणून आपण आजही तसंच वागायचं का?

आपल्या आसपास एखादी व्यक्ती चांगलं काम करत असेल, तर तिच्या कामाची दखल घेण्यासाठी ती मोठी होण्याची किंवा प्रसिद्ध होण्याची वाट कशाला पाहायची?

तिला जिवंतपणी प्रोत्साहन देता येत असेल, तिच्या कामाला आधार देता येत असेल, तर तो आजच का देऊ नये?

समाजाची खरी संवेदनशीलता कदाचित मोठमोठे स्मारक उभारण्यात नसते; तर आपल्या आसपासच्या माणसांचं कर्तृत्व वेळेवर ओळखण्यात असते.

आपण एखाद्या माणसाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी जितके तत्पर असतो, तितक्याच तत्परतेने त्याच्या जिवंतपणी त्याच्या पाठीशी उभे राहू शकतो का?

संपादकीय तथ्यपडताळणी, संदर्भ आणि SEO

१. तथ्यपडताळणी : काय बरोबर, काय चूक?

१. ग्रेगर मेंडेल यांचे संशोधन

बरोबर मेंडेल यांनी ८ फेब्रुवारी आणि ८ मार्च १८६५ रोजी दोन व्याख्यानांतून आपल्या संशोधनाचे निष्कर्ष मांडले. त्यांचा संशोधनलेख १८६६ मध्ये प्रकाशित झाला.

अंशतः बरोबर मेंडेल यांच्या संशोधनाचा १९०० मध्ये पुनर्शोध लागला, असे म्हणणे प्रचलित आहे. मात्र, त्यांचे संशोधन १९०० पर्यंत पूर्णपणे अज्ञात होते, असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. त्यांच्या संशोधनाचा उल्लेख १९०० पूर्वीही काही वैज्ञानिक प्रकाशनांत झाला होता. मात्र, त्याचे महत्त्व व्यापकपणे समजले गेले नव्हते.

अधिक अचूक मांडणी : मेंडेल यांच्या संशोधनाला त्यांच्या हयातीत व्यापक वैज्ञानिक मान्यता मिळाली नाही. १९०० मध्ये काही वनस्पतिशास्त्रज्ञांनी त्यांच्या निष्कर्षांकडे पुन्हा लक्ष वेधले आणि त्यानंतर त्यांच्या कार्याचे महत्त्व अधिक व्यापकपणे मान्य झाले.

२. व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग यांची चित्रविक्री

चुकीची लोकप्रिय समजूत व्हॅन गॉग यांनी आयुष्यात केवळ एकच चित्र विकले, असे म्हणणे अचूक नाही.

बरोबर व्हॅन गॉग संग्रहालयाच्या माहितीनुसार, त्यांच्या हयातीत एकापेक्षा अधिक चित्रांची विक्री झाली होती. त्यांचे काका कॉर यांनी त्यांच्याकडून हेग शहराची चित्रे तयार करून घेतली होती. चित्रव्यापारी ज्युलियन टांगुई यांना त्यांनी चित्र विकले होते. त्यांचे भाऊ थियो यांनीही त्यांचे एक चित्र लंडनमधील कलादालनाला विकले होते. 'द रेड व्हाइनयार्ड' हे चित्र अॅना बोख यांनी विकत घेतले होते.

पुरावा अपुरा त्यांच्या हयातीत नेमकी किती चित्रे विकली गेली, याची निश्चित संख्या सांगता येत नाही.

अधिक अचूक मांडणी : व्हॅन गॉग यांना त्यांच्या आयुष्यात व्यापक व्यावसायिक यश मिळाले नाही. मात्र, त्यांनी आयुष्यात केवळ एकच चित्र विकले होते, ही समजूत चुकीची आहे.

त्यांच्या भावाने थियोने त्यांना आर्थिक आणि भावनिक पाठबळ दिले होते. त्यामुळे व्हॅन गॉग यांना आयुष्यात कोणाचेही सहकार्य मिळाले नाही, असे म्हणणेही योग्य ठरणार नाही.

३. आनुवंशिकता आणि पर्यावरण

वैज्ञानिकदृष्ट्या समर्थित मानवी गुणधर्मांच्या जडणघडणीत आनुवंशिकता आणि पर्यावरण या दोन्हींचा सहभाग असतो.

आनुवंशिकता म्हणजे आई-वडिलांकडून जनुकांद्वारे पुढच्या पिढीकडे जाणारी जैविक माहिती. मात्र, जनुकेच माणसाचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व ठरवतात, असे नाही. पर्यावरण, अनुभव आणि परिस्थिती यांचाही व्यक्तीच्या गुणधर्मांवर प्रभाव पडू शकतो.

४. कुटुंब, शिक्षण, आर्थिक परिस्थिती आणि सामाजिक संधी

सर्वसाधारणपणे समर्थित कुटुंब, शिक्षण, आर्थिक परिस्थिती, सामाजिक वातावरण आणि उपलब्ध संधी यांचा व्यक्तीच्या विकासावर परिणाम होऊ शकतो.

मात्र, प्रत्येक व्यक्तीवर या घटकांचा परिणाम सारखाच होतो, असे म्हणता येत नाही. व्यक्तीचे प्रयत्न, निवडी आणि परिस्थितीला दिलेला प्रतिसाद यांनाही महत्त्व असते.

५. समाजाची जबाबदारी

स्वतंत्र वैचारिक मांडणी माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल जिवंतपणी घेणे, त्याला संधी उपलब्ध करून देणे आणि त्याच्या कामाला योग्य पाठबळ देणे ही समाजाची नैतिक जबाबदारी आहे.

हा लेखातील सामाजिक आणि नैतिक विचार आहे. तो वैज्ञानिक संशोधनातून सिद्ध झालेला निष्कर्ष म्हणून मांडलेला नाही.

६. पुस्तकातील विचार आणि लेखातील मांडणी

मूळ पुस्तकाच्या पानांशी स्वतंत्र तुलना आवश्यक या लेखमालेचा वैचारिक आधार मॅट रिडले यांच्या पुस्तकातील आनुवंशिकता आणि मानवी गुणधर्मांविषयीच्या चर्चेत आहे. मात्र, पुस्तकातील प्रत्येक विशिष्ट दाव्याची मूळ पानांशी तुलना केलेली नाही. त्यामुळे पुस्तकात नेमके कोणते विधान कोणत्या पानावर आहे, याचा संदर्भ आवश्यक असल्यास मूळ पुस्तकातून तपासावा.


२. संपादकीय नोंद

या लेखमालेचा वैचारिक आधार मॅट रिडले यांच्या जीनोम : २३ गुणसूत्रांची चित्तवेधक आत्मकथा या पुस्तकातील आनुवंशिकता आणि मानवी गुणधर्मांविषयीच्या चर्चेत आहे.

पुस्तकातील विचार समजून घेऊन त्यांचा आजच्या मानवी जीवनाशी, सामाजिक परिस्थितीशी आणि व्यक्तीच्या जडणघडणीशी संबंध जोडण्याचा प्रयत्न या लेखमालेत केला आहे.

समाजाची जबाबदारी, कर्तृत्वाची ओळख आणि माणसाला जिवंतपणी मिळणारी संधी यांविषयीची मांडणी स्वतंत्र चिंतनातून केली आहे. त्यामुळे पुस्तकातील वैज्ञानिक माहिती आणि लेखातील सामाजिक विचार यांची सरमिसळ केलेली नाही.

या लेखमालेचा उद्देश पुस्तकाचा सारांश देणे नसून, पुस्तकातील विचारांच्या निमित्ताने वाचकाला स्वतःच्या आजूबाजूच्या जगाकडे नव्या नजरेने पाहण्यास प्रवृत्त करणे हा आहे.


३. पुस्तकाचे संपूर्ण संदर्भ

पुस्तकाचे नाव : जीनोम : २३ गुणसूत्रांची चित्तवेधक आत्मकथा

मूळ लेखक : मॅट रिडले (Matt Ridley)

मूळ इंग्रजी प्रकाशक : Fourth Estate Ltd., HarperCollins Publishers Limited यांचा विभाग

मूळ पुस्तकाचे कॉपीराइट वर्ष : १९९९

मराठी अनुवाद : डॉ. सुनीती धारवाडकर

मराठी प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन

प्रकाशक : शरद अष्टेकर

प्रथम मराठी आवृत्ती : सप्टेंबर २०२०

ISBN : 978-81-945895-2-5

मुद्रक : दीपक मल्टी ऑफसेट, गुलटेकडी, पुणे

मुखपृष्ठ : मिलिंद जोशी, पुणे

टाइपसेटिंग : अरविंद आरतीविष्णू राजंदेकर, पुणे

पुस्तकाची किंमत : ₹४००

प्रकाशकाचा पत्ता : ११८५, घोटी, नाशिक – ४२२४०२

पुणे कार्यालय : ४७१ अ, दुसरा मजला, जोशी वाडा, लोखंडे तालीमजवळ, नारायण पेठ, पुणे – ४११०३०

ई-मेल : into@madhushreepublication.com

संकेतस्थळ : www.madhushreepublication.com


४. ऐतिहासिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ-स्रोत

१. ग्रेगर मेंडेल यांच्या संशोधनाचा ऐतिहासिक संदर्भ

Oxford Academic
Gregor Mendel at the source of genetics and systems biology

https://academic.oup.com/biolinnean/article/137/4/720/6755506

२. मेंडेल यांच्या संशोधनाचा पुनर्शोध आणि ऐतिहासिक संदर्भ

Cold Spring Harbor Perspectives in Biology
Rediscovering and Unrediscovering Gregor Mendel: His Life, Times, and Intellectual Context

https://cshperspectives.cshlp.org/content/17/4/a041812.full

३. व्हॅन गॉग यांच्या आयुष्यातील चित्रविक्रीविषयी माहिती

Van Gogh Museum
How Many Paintings Did Vincent Sell during His Lifetime?

https://www.vangoghmuseum.nl/en/art-and-stories/vincent-van-gogh-faq/how-many-paintings-did-vincent-sell-during-his-lifetime

४. व्हॅन गॉग यांच्या 'The Red Vineyard' चित्राचा संदर्भ

Pushkin State Museum
https://conservation.pushkinmuseum.art/data/specprojects/van-gogh-red-vineyard/index-eng.html

५. जनुके आणि पर्यावरण यांच्यातील परस्परसंबंध

National Human Genome Research Institute
Gene-Environment Interaction

https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Environment-Interaction

६. गुणधर्म म्हणजे काय?

National Human Genome Research Institute
Trait

https://www.genome.gov/genetics-glossary/Trait


५. SEO माहिती

SEO Title : एखाद्या माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल घ्यायला समाजाला उशीर का होतो?

Meta Description : ग्रेगर मेंडेल आणि व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग यांच्या आयुष्यातील अनुभवांपासून आनुवंशिकता, परिस्थिती, संधी आणि सामाजिक जबाबदारीपर्यंत मानवी कर्तृत्वाचा विचार करणारी तीन भागांची लेखमाला.

Focus Keyword : माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल

Secondary Keywords :

  • कर्तृत्वाची ओळख

  • जिवंतपणी सन्मान

  • ग्रेगर मेंडेल

  • व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग

  • आनुवंशिकता आणि पर्यावरण

  • मानवी व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण

  • सामाजिक जबाबदारी

  • प्रतिभेला संधी

English Title : Why Does Society Recognize a Person’s Achievements Too Late?

URL Slug : why-society-recognizes-achievements-too-late


६. लेखक परिचय

विजय गायकवाड हे पुस्तकवाचन, स्वतंत्र चिंतन आणि वाचनसंस्कृती यांना महत्त्व देणारे लेखक आहेत. पुस्तकातील विचारांचा आपल्या जगण्याशी आणि आजच्या समाजाशी संबंध जोडून साध्या, सहज भाषेत स्वतंत्र मांडणी करणे हा त्यांच्या लेखनाचा प्रयत्न आहे.

त्यांच्या लेखनातून वाचकाला केवळ माहिती मिळावी एवढाच उद्देश नसून, त्याच्या मनात नवे प्रश्न निर्माण व्हावेत आणि मूळ पुस्तक वाचण्याची ओढ निर्माण व्हावी, ही भूमिका आहे.





11/14/26

माणसाचं कर्तृत्व घडतं कसं? — What Shapes a Person’s Potential and Achievements?

भाग २ — जन्मतः मिळालेले गुण की जगण्याने घडलेलं व्यक्तिमत्त्व? — Inherited Traits or the Influence of Life Experiences?

एखाद्या माणसाचं कर्तृत्व पाहताना आपण अनेकदा म्हणतो, हा माणूस जन्मतःच हुशार होता, त्याच्यात काहीतरी वेगळं होतं किंवा त्याला लहानपणापासूनच चांगले गुण मिळाले होते.

पण एक प्रश्न विचारावासा वाटतो. जन्मतः काही गुण मिळाले म्हणून प्रत्येक माणूस मोठं कर्तृत्व गाजवतो का? आणि ज्याच्यात क्षमता आहे, पण त्याला योग्य संधी मिळाली नाही, त्याचं काय?

माणसाच्या आयुष्याकडे थोडं बारकाईने पाहिलं, तर लक्षात येतं की त्याची जडणघडण केवळ जन्मतः मिळालेल्या गुणांवर होत नाही. त्याचं कुटुंब, त्याला मिळणारं शिक्षण, आजूबाजूचं वातावरण, आर्थिक परिस्थिती, सामाजिक व्यवस्था, अनुभव आणि त्याला मिळणाऱ्या संधी यांचाही त्यावर परिणाम होत असतो.

म्हणूनच माणसाच्या कर्तृत्वाचा विचार करताना केवळ त्याच्याकडे कोणते गुण आहेत, एवढंच पाहून चालत नाही. त्या गुणांना विकसित होण्यासाठी किती संधी मिळाली, हेही पाहावं लागतं.

गुण जन्मतः मिळतात; पण त्यांना दिशा कोण देतं?

प्रत्येक माणूस काही आनुवंशिक गुणधर्म घेऊन जन्माला येतो. त्याच्या शरीराची रचना, काही शारीरिक वैशिष्ट्यं आणि अनेक जैविक प्रवृत्ती यांच्यावर जनुकांचा प्रभाव असतो. काही मानसिक आणि वर्तनाशी संबंधित वैशिष्ट्यांमध्येही आनुवंशिकतेचा वाटा असतो.

पण याचा अर्थ माणसाचं संपूर्ण आयुष्य जन्मतःच ठरलेलं असतं, असा होत नाही.

उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाला संगीताची आवड आहे किंवा त्याला चित्र काढण्यात गोडी आहे. ही आवड त्याला कशी निर्माण झाली, त्यामागे जन्मतः मिळालेले गुण किती आहेत आणि त्याच्या अनुभवांचा किती वाटा आहे, हे प्रत्येक वेळी सांगता येत नाही.

पण त्या मुलाला रंग, कागद, चित्रकलेचं मार्गदर्शन आणि सरावाची संधी मिळाली, तर त्याची कला विकसित होऊ शकते. उलट त्याला प्रोत्साहन मिळालं नाही, त्याची आवड समजून घेतली गेली नाही किंवा जगण्याच्या अडचणींमुळे त्याला शिकण्याची संधीच मिळाली नाही, तर त्याच्यातील क्षमता पूर्णपणे विकसित होईलच असं नाही.

इथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घ्यायला हवा.

क्षमता असणं आणि ती क्षमता प्रत्यक्षात आणता येणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

माणसाला काही गुण जन्मतः मिळू शकतात; पण त्या गुणांना आकार देण्यात त्याच्या अनुभवांचा आणि वातावरणाचा मोठा वाटा असतो.

आनुवंशिकता आणि वातावरण यांची वेगळी दुनिया नाही

आपण अनेकदा एक प्रश्न विचारतो—माणूस घडण्यात आनुवंशिकता महत्त्वाची की वातावरण?

माझ्या मते, या दोन्ही गोष्टी एकमेकांच्या विरोधात उभ्या करण्यापेक्षा त्यांचा एकत्रित परिणाम समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

आनुवंशिकता म्हणजे आई-वडिलांकडून आणि पूर्वजांकडून मिळणारे जैविक गुणधर्म. वातावरण म्हणजे कुटुंब, शिक्षण, समाज, आर्थिक परिस्थिती, संस्कृती, अनुभव आणि माणसाला मिळणाऱ्या संधी.

या दोन्हींचा परिणाम अनेकदा एकमेकांशी जोडलेला असतो.

एखाद्या मुलामध्ये शिकण्याची चांगली क्षमता असू शकते. पण त्याला घरात अभ्यासासाठी शांत जागा नसेल, शाळेत पुरेसं मार्गदर्शन नसेल, घरची आर्थिक परिस्थिती बेताची असेल आणि लहान वयातच कामाची जबाबदारी घ्यावी लागत असेल, तर त्याच्या शिक्षणावर परिणाम होऊ शकतो.

दुसऱ्या बाजूला, त्याच क्षमतेच्या मुलाला चांगलं मार्गदर्शन, अभ्यासासाठी वेळ, पुस्तकं आणि प्रोत्साहन मिळालं, तर त्याला पुढे जाण्यास मदत होऊ शकते.

याचा अर्थ एका मुलात क्षमता आहे आणि दुसऱ्यात नाही, असा होत नाही. दोघांनाही मिळालेल्या संधी वेगळ्या असू शकतात.

म्हणूनच एखाद्या व्यक्तीचं यश पाहून तिच्या कष्टांचं कौतुक करणं योग्य आहे; पण त्या यशामागे मिळालेल्या संधी आणि आधार यांचीही दखल घ्यायला हवी.

कुटुंब : माणसाच्या जडणघडणीची पहिली जागा

मुलाच्या आयुष्यात कुटुंबाचं स्थान खूप महत्त्वाचं असतं. घरात त्याला कसं वागवलं जातं, त्याच्या प्रश्नांना किती महत्त्व दिलं जातं, त्याच्या आवडी समजून घेतल्या जातात का, चुका झाल्यावर त्याला समजावून सांगितलं जातं की सतत कमी लेखलं जातं, याचा त्याच्या आत्मविश्वासावर परिणाम होऊ शकतो.

काही घरांमध्ये मुलांना वाचनाची सवय लावली जाते. त्यांना प्रश्न विचारायला प्रोत्साहन दिलं जातं. त्यांच्या आवडींना महत्त्व दिलं जातं.

पण काही घरांमध्ये परिस्थिती वेगळी असते.

आई-वडील स्वतःच रोजच्या जगण्याच्या संघर्षात अडकलेले असतात. घर चालवण्यासाठी दोघांनाही काम करावं लागतं. मुलांच्या शिक्षणासाठी वेळ आणि पैसा दोन्ही कमी पडतात. कधी आई-वडिलांना शिक्षणाचं महत्त्व माहीत असतं; पण ते मुलांना आवश्यक सुविधा देऊ शकत नाहीत.

अशा वेळी त्या कुटुंबाला दोष देणं कितपत योग्य आहे?

काही पालकांकडे मुलांना शिकवण्यासाठी पुरेसं आर्थिक बळ नसतं. काहींना स्वतःच्या शिक्षणाच्या मर्यादांमुळे मुलांना मार्गदर्शन करता येत नाही. तरीही ते आपल्या परीने मुलांच्या भवितव्यासाठी झटत असतात.

म्हणून प्रत्येक मुलाला समान संधी मिळण्यासाठी केवळ कुटुंबाची इच्छा पुरेशी नसते. त्याला समाजाचा आणि व्यवस्थेचाही आधार लागतो.

सामाजिक परिस्थिती : संधी सगळ्यांना समान मिळतात का?

आपण अनेकदा म्हणतो की प्रत्येकाने मेहनत केली, तर तो यशस्वी होऊ शकतो. मेहनतीचं महत्त्व नक्कीच आहे. पण एक प्रश्न विचारायला हवा.

प्रत्येकाला मेहनत करण्यासाठी समान परिस्थिती मिळते का?

एखाद्या मुलाला चांगली शाळा मिळते, घरात पुस्तकं असतात, शिकण्यासाठी वेळ असतो आणि पुढील शिक्षणासाठी आर्थिक आधार असतो. दुसऱ्या मुलाला मात्र शाळेत जाण्यासाठी लांब अंतर चालावं लागतं, घरची कामं करावी लागतात आणि शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी पैशांची चिंता करावी लागते.

दोघांनाही शिकण्याची इच्छा असली, तरी त्यांच्या वाटा सारख्या नसतात.

याशिवाय जात, वर्ग, लिंग, भाषा, अपंगत्व आणि सामाजिक भेदभाव यांमुळेही काही लोकांना संधी मिळण्यात अडथळे येऊ शकतात. एखाद्या मुलाची क्षमता असूनही त्याला केवळ त्याच्या सामाजिक पार्श्वभूमीमुळे कमी लेखलं जात असेल, तर त्याचं नुकसान केवळ त्या मुलाचं होत नाही; समाजही एका संभाव्य कर्तृत्वाला मुकतो.

मला वाटतं, समाजाची खरी प्रगती केवळ काही मोजक्या लोकांच्या यशावरून ठरत नाही. ज्यांना संधी मिळत नाही, त्यांच्यासाठी आपण किती दरवाजे उघडतो, यावरही ती ठरते.

राजकीय परिस्थिती आणि व्यवस्थेची जबाबदारी

एखाद्या मुलाला चांगलं शिक्षण मिळावं, त्याला आरोग्य सुविधा मिळाव्यात, त्याच्या परिसरात सुरक्षित वातावरण असावं आणि पुढे जाण्यासाठी संधी मिळाव्यात, यामध्ये शासन आणि सार्वजनिक व्यवस्थेचीही भूमिका असते.

शाळा आहेत का? शिक्षक उपलब्ध आहेत का? शिक्षणाचा दर्जा कसा आहे? ग्रामीण भागात आणि शहरात सुविधा किती वेगळ्या आहेत? गरीब कुटुंबातील मुलांना शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी मदत मिळते का? दिव्यांग मुलांसाठी आवश्यक सोयी आहेत का?

हे प्रश्न केवळ वैयक्तिक प्रयत्नांनी सुटत नाहीत.

चांगली धोरणं, त्यांची प्रामाणिक अंमलबजावणी आणि सर्वांपर्यंत पोहोचणाऱ्या सुविधा यांची गरज असते.

एखाद्या मुलात क्षमता असूनही त्याला योग्य शाळा, शिक्षक किंवा शिक्षणाची साधनं मिळत नसतील, तर त्याला केवळ मेहनत करायला सांगून उपयोग नाही. त्याच्या अडचणी दूर करण्याची जबाबदारी व्यवस्थेचीही आहे.

राजकीय व्यवस्था म्हणजे केवळ निवडणुका आणि सत्तेची स्पर्धा नव्हे. सामान्य माणसाला जगण्यासाठी आणि पुढे जाण्यासाठी किती चांगल्या संधी मिळतात, यावरही व्यवस्थेची गुणवत्ता ठरते.

संवेदनशीलतेचा अभाव : दुसऱ्याची अडचण समजून घेण्याची तयारी आहे का?

आपण अनेकदा एखाद्या व्यक्तीला अपयशी ठरलेलं पाहतो आणि लगेच तिच्याबद्दल मत बनवतो.

त्याने मेहनत केली नाही, त्याला शिकायची इच्छा नव्हती, त्याने योग्य निर्णय घेतले नाहीत, असं आपण म्हणतो.

पण त्याच्या आयुष्यात नेमकं काय घडलं, हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न किती जण करतात?

कधी एखाद्या मुलाला घरची परिस्थिती सांभाळण्यासाठी शिक्षण सोडावं लागतं. कधी एखाद्या तरुणाला कुटुंबाची जबाबदारी उचलण्यासाठी आपल्या आवडीचं क्षेत्र सोडावं लागतं. कधी एखाद्या व्यक्तीला समाजाकडून मिळणाऱ्या अपमानामुळे किंवा भेदभावामुळे स्वतःवरचा विश्वास गमवावा लागतो.

अशा वेळी त्याला दोष देण्यापेक्षा त्याची परिस्थिती समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं नाही का?

संवेदनशीलता म्हणजे केवळ दुसऱ्याबद्दल वाईट वाटणं नव्हे. त्याच्या अडचणी समजून घेणं, शक्य असेल तिथे मदत करणं आणि त्याला स्वतःच्या पायावर उभं राहण्यासाठी संधी देणं, हीसुद्धा संवेदनशीलताच आहे.

एखाद्या माणसाची क्षमता ओळखण्यासाठी त्याचं बोलणं किंवा त्याची पार्श्वभूमी पाहण्यापेक्षा त्याला संधी देऊन पाहणं अधिक योग्य ठरेल.

संधी मिळाली तर माणूस बदलू शकतो

माणसाचं आयुष्य एका ठरावीक चौकटीत बंद नसतं. योग्य शिक्षण, मार्गदर्शन, अनुभव आणि संधी मिळाल्या तर माणूस अनेक गोष्टी शिकू शकतो. त्याच्या विचारांत बदल होऊ शकतो. त्याला स्वतःमधील नवीन क्षमता समजू शकतात.

याचा अर्थ प्रत्येक व्यक्ती कोणत्याही परिस्थितीत काहीही करू शकते, असा अवास्तव दावा करायचा नाही. प्रत्येकाच्या मर्यादा, परिस्थिती आणि अडचणी वेगळ्या असतात.

पण परिस्थितीमुळे एखाद्याची क्षमता पूर्णपणे दिसून येत नाही, ही शक्यता आपण नाकारू शकत नाही.

म्हणून एखाद्याचं आजचं यश पाहून त्याला पूर्ण श्रेय देताना त्याला मिळालेल्या आधाराची दखल घ्यावी. आणि एखाद्याचं अपयश पाहून त्याला पूर्ण दोष देताना त्याच्या परिस्थितीचाही विचार करावा.

माणसाचं कर्तृत्व समजून घ्यायचं असेल, तर त्याने काय मिळवलं एवढंच नाही, तर त्याला काय मिळालं आणि काय मिळू शकलं नाही, हेही पाहायला हवं.

पहिल्या भागात आपण पाहिलं की काही माणसांच्या कामाची दखल त्यांच्या हयातीत घेतली जात नाही. या भागात आपण समजून घेतलं की प्रत्येक माणसाला आपली क्षमता विकसित करण्यासाठी समान संधी मिळत नाही.

मग पुढचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

एखाद्या माणसाला संधी मिळाली नाही, त्याच्या कामाची दखल घेतली गेली नाही, तरी तो समाजासाठी झटत राहतो. स्वतःच्या संघर्षातून मार्ग काढत इतरांच्या हिताचा विचार करतो. अशा माणसाला त्याच्या हयातीत योग्य सन्मान आणि आधार देणं ही समाजाची जबाबदारी नाही का?

आणि आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा—

आपल्या आजूबाजूला अशी किती माणसं आहेत, ज्यांच्यात काहीतरी करण्याची क्षमता आहे; पण त्यांना ती दाखवण्याची संधीच आपण दिलेली नाही?

पुढच्या भागात याच प्रश्नातून समाजाची जबाबदारी, माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल आणि जिवंतपणी मिळणाऱ्या सन्मानाचा विचार करू.

भाग २ समाप्त.



11/12/26

एखाद्या माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल घ्यायला समाजाला उशीर का होतो? — Why Does Society Recognize a Person’s Achievements Too Late?

भाग १ — जिवंतपणी दुर्लक्षित, मृत्यूनंतर गौरवलेले! — Overlooked in Life, Celebrated After Death!

काही माणसं आपल्या आयुष्यात असं काही काम करून जातात, ज्याचा फायदा पुढच्या अनेक पिढ्यांना होतो. पण त्यांच्या हयातीत त्यांच्या कामाची योग्य दखल घेतली जात नाही. काहींना पुरेसं प्रोत्साहन मिळत नाही, काहींच्या विचारांकडे दुर्लक्ष केलं जातं, तर काहींना आपल्या कामासाठी आयुष्यभर संघर्ष करावा लागतो.

विशेष म्हणजे, हीच माणसं गेल्यानंतर त्यांच्या कामाचं महत्त्व जगाला समजतं. मग त्यांच्या नावाने गौरव होतो, त्यांच्या विचारांचा अभ्यास केला जातो आणि त्यांचं मोठेपण सांगितलं जातं.

हे सगळं पाहताना मनात एक प्रश्न निर्माण होतो.

माणसाचं कर्तृत्व समजून घेण्यासाठी आपण त्याच्या मृत्यूची वाट का पाहतो?

आपल्या समाजात एखाद्या माणसाचं मोठेपण त्याच्या प्रसिद्धीवरून ठरवण्याची सवय आहे. ज्याचं नाव मोठं, त्याचं काम मोठं, असं आपण अनेकदा समजतो. पण प्रत्येक वेळी हे खरं असतं का?

एखाद्या माणसाने किती पैसा कमावला, किती पुरस्कार मिळवले किंवा किती प्रसिद्धी मिळवली, यापेक्षा त्याने आपल्या कामातून काय निर्माण केलं आणि त्याचा इतरांच्या जीवनावर काय परिणाम झाला, हे अधिक महत्त्वाचं नाही का?

हा प्रश्न समजून घेण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील व्यक्तींच्या आयुष्याकडे पाहूया.

मेंडेल यांचं संशोधन आणि उशिरा मिळालेली ओळख

ग्रेगर मेंडेल हे आनुवंशिकतेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचं नाव आहे. आज शाळेत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाही त्यांच्या प्रयोगांची माहिती मिळते. पण त्यांच्या संशोधनाला त्यांच्या हयातीत व्यापक मान्यता मिळाली नव्हती.

मेंडेल यांनी वाटाण्याच्या रोपांवर अनेक प्रयोग केले. एका पिढीकडून पुढच्या पिढीकडे गुणधर्म कसे जातात, काही गुणधर्म पुढच्या पिढीत कसे दिसतात आणि काही कसे दिसत नाहीत, याचा त्यांनी बारकाईने अभ्यास केला.

त्यांनी केवळ निरीक्षणांवर समाधान मानलं नाही. रोपांची लागवड केली, त्यांच्या गुणधर्मांची नोंद ठेवली, प्रयोग केले आणि मिळालेल्या परिणामांचा संख्यात्मक अभ्यास केला.

१८६५ मध्ये त्यांनी आपल्या संशोधनाचे निष्कर्ष एका वैज्ञानिक संस्थेच्या सभेत मांडले. त्यानंतर १८६६ मध्ये त्यांचा संशोधनलेख प्रकाशित झाला. मात्र त्या काळात त्यांच्या कामाची मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली नाही. १९०० मध्ये तीन वेगवेगळ्या वनस्पतिशास्त्रज्ञांनी मेंडेल यांच्या आधीच्या संशोधनाकडे पुन्हा लक्ष वेधलं. त्यानंतर त्यांच्या कामाचं महत्त्व अधिक व्यापकपणे मान्य होऊ लागलं.

इथे एक गोष्ट स्पष्ट करणं आवश्यक आहे. मेंडेल यांचं संशोधन पूर्णपणे कुणाच्याही नजरेस पडलं नव्हतं, असं म्हणणं योग्य नाही. त्यांचा लेख प्रकाशित झाला होता आणि त्याचा काही ठिकाणी उल्लेखही झाला होता. मात्र त्यांच्या संशोधनाचा अर्थ आणि महत्त्व त्या काळातील वैज्ञानिक जगतात व्यापकपणे समजलं नव्हतं.

मला या घटनेतून एक गोष्ट जाणवते. एखाद्या माणसाने केलेलं काम आणि त्या कामाचं महत्त्व समाजाला समजणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

कधी काळाची मर्यादा असते, कधी उपलब्ध ज्ञान अपुरं असतं, तर कधी एखाद्या नव्या विचाराकडे पाहण्याची तयारीच नसते. त्यामुळे महत्त्वाचं काम समोर असूनही त्याची किंमत लगेच समजेलच असं नाही.

पण म्हणून प्रत्येक नव्या विचाराला लगेच मान्यता मिळाली पाहिजे, असंही नाही. विज्ञानात कोणताही निष्कर्ष पुरावे, प्रयोग आणि पुढील तपासणीच्या आधारे स्वीकारला जातो. ही प्रक्रिया आवश्यक आहे.

मात्र एखाद्या संशोधनाची शास्त्रीय तपासणी करणं आणि संशोधकाच्या कामाकडे दुर्लक्ष करणं यात फरक आहे.

नव्या विचारांना प्रश्न विचारले पाहिजेत; पण ते मांडणाऱ्या माणसाला समजून घेण्याची तयारीही ठेवली पाहिजे.

व्हॅन गॉग : कलेवर प्रेम होतं, गरिबीवर नाही!

संशोधनाच्या क्षेत्रात मेंडेल यांचं उदाहरण आहे. कलेच्या क्षेत्रात व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग यांचं आयुष्यही आपल्याला असाच विचार करायला लावतं.

आज व्हॅन गॉग यांची चित्रं जगभर प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या कलेला मोठं स्थान मिळालं आहे. पण त्यांच्या हयातीत त्यांना आजच्यासारखी व्यावसायिक मान्यता मिळाली नव्हती.

त्यांच्या आयुष्याबद्दल एक गोष्ट अनेकदा सांगितली जाते—त्यांनी आयुष्यात फक्त एकच चित्र विकलं. मात्र ही गोष्ट पूर्णपणे अचूक नाही. व्हॅन गॉग म्युझियमच्या माहितीनुसार त्यांच्या हयातीत दोनपेक्षा अधिक चित्रांची विक्री झाली होती. त्यांच्या काकांनी त्यांना हेग शहराची दृश्यं दाखवणारी चित्रं काढण्याचं काम दिलं होतं. ज्युलियन टांगुई या चित्रव्यापाऱ्याने त्यांचं एक चित्र विकत घेतलं होतं. त्यांचे भाऊ थियो यांनीही त्यांचं एक चित्र लंडनमधील कलादालनाला विकलं होतं. द रेड व्हाइनयार्ड हे चित्र अॅना बोश यांनी विकत घेतलं होतं.

म्हणजेच, त्यांनी फक्त एकच चित्र विकलं, असं ठामपणे म्हणता येत नाही. मात्र त्यांच्या हयातीत त्यांच्या कलेला अपेक्षित व्यावसायिक यश मिळालं नव्हतं, हे स्पष्ट आहे.

त्यांच्या आयुष्यात आर्थिक अडचणी होत्या. चित्रकलेसाठी लागणारे साहित्य, राहण्याचा खर्च आणि रोजच्या जगण्याची चिंता त्यांच्यासमोर होती. त्यांचे भाऊ थियो यांनी त्यांना अनेक वर्षं आर्थिक मदत केली. त्यामुळे व्हॅन गॉग यांच्या कलेच्या प्रवासात थियो यांचा आधारही महत्त्वाचा होता.

या सगळ्याकडे पाहताना मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते.

एखाद्या माणसाला आपल्या कामावर मनापासून प्रेम असू शकतं. कितीही अडचणी आल्या तरी तो आपलं काम सुरू ठेवू शकतो. पण याचा अर्थ त्याला गरिबी आवडते किंवा त्याला आर्थिक आधाराची गरज नाही, असा होत नाही.

कलेवर प्रेम करणाऱ्या कलाकारालाही सन्मानाने जगण्याचा अधिकार असतो.

कलाकाराला त्याच्या कलेची ओढ असते; पण त्यालाही घरखर्च असतो, जगण्याच्या गरजा असतात आणि आपल्या कामातून उदरनिर्वाह करण्याची इच्छा असते. त्याच्या संघर्षाचं कौतुक करताना त्याला भेडसावणाऱ्या अडचणी विसरून चालणार नाही.

माणसाच्या कर्तृत्वाचा गौरव करायचा असेल, तर त्याच्या संघर्षाची गोष्ट सांगण्याबरोबरच त्याला आवश्यक असलेला आधार जिवंतपणी देणं अधिक महत्त्वाचं नाही का?

प्रसिद्धी म्हणजे कर्तृत्व नव्हे

आपण अनेकदा प्रसिद्ध माणसांकडे लक्ष देतो. त्यांच्या यशाच्या गोष्टी वाचतो, त्यांच्या कामाचं कौतुक करतो. पण आपल्या आसपास शांतपणे काम करणाऱ्या माणसांकडे किती लक्ष देतो?

कुणी मुलांच्या शिक्षणासाठी धडपडत असतं. कुणी गावातील पाण्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी प्रयत्न करत असतं. कुणी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवत असतं. कुणी समाजातील दुर्लक्षित माणसांसाठी आपला वेळ आणि शक्ती खर्च करत असतं.

या माणसांच्या कामाची दखल नेहमीच घेतली जाते का?

काही माणसं प्रसिद्धीसाठी काम करत नाहीत. त्यांना पुरस्कार मिळावा, त्यांचं नाव व्हावं किंवा लोकांनी त्यांचं कौतुक करावं, ही त्यांची पहिली अपेक्षा नसते. त्यांना एखादी गोष्ट बदलावी असं वाटत असतं. एखाद्याला मदत मिळावी, एखाद्या मुलाला शिकण्याची संधी मिळावी किंवा समाजातील एखादा प्रश्न सुटावा, एवढीच त्यांची इच्छा असते.

अशा माणसांचं काम अनेकदा त्यांच्या परिसरापुरतं मर्यादित राहतं. त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळत नाही. पण त्यामुळे त्यांच्या कामाचं महत्त्व कमी होत नाही.

माझ्या मते, समाजाने माणसाची किंमत ठरवताना त्याच्याकडे किती पैसा आहे किंवा त्याचं नाव किती लोकांना माहीत आहे, एवढंच पाहू नये. त्याने इतरांसाठी काय केलं, त्याच्या कामातून कोणाला फायदा झाला आणि त्याच्या प्रयत्नांमुळे कोणाच्या आयुष्यात बदल झाला, हेही पाहायला हवं.

मृत्यूनंतरचा गौरव आणि जिवंतपणीचा आधार

एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर तिच्या नावाने कार्यक्रम होतात, पुरस्कार दिले जातात, स्मारकं उभारली जातात. तिच्या कामाची माहिती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवली जाते. हे सगळं चांगलंच आहे. अशा व्यक्तींचं योगदान विसरता कामा नये.

पण एक प्रश्न आहे.

ती व्यक्ती जिवंत असताना तिच्या कामाला आपण किती मदत केली? तिच्या अडचणीच्या काळात किती लोक तिच्या पाठीशी उभे राहिले? तिच्या विचारांशी सहमत नसलो तरी ते समजून घेण्याचा प्रयत्न किती जणांनी केला?

मृत्यूनंतर एखाद्याचं मोठेपण मान्य करणं सोपं असतं. पण तो जिवंत असताना त्याला संधी देणं, त्याच्या कामासाठी साधनं उपलब्ध करून देणं आणि त्याच्या अडचणी समजून घेणं यासाठी संवेदनशीलता लागते.

समाजासाठी आपलं आयुष्य खर्च करणाऱ्या माणसाला केवळ टाळ्या नको असतात. त्याला काम करण्यासाठी योग्य वातावरण, सहकार्य आणि किमान आर्थिक सुरक्षितताही हवी असते.

आपण एखाद्या कलाकाराचं कौतुक करतो, पण त्याची कला विकत घेण्यासाठी पुढे येत नाही. संशोधकाच्या कामाचं महत्त्व सांगतो, पण त्याला संशोधनासाठी आवश्यक साधनं मिळावीत यासाठी प्रयत्न करत नाही. समाजासाठी काम करणाऱ्या माणसाचा गौरव करतो, पण त्याच्या अडचणीच्या वेळी त्याला आधार देत नाही.

मग आपल्या कौतुकाचा उपयोग तरी काय?

मला असं वाटतं की एखाद्या माणसाच्या कर्तृत्वाची खरी परीक्षा त्याच्या मृत्यूनंतर किती मोठा गौरव झाला यात नसून, तो जिवंत असताना त्याच्या कामाला आपण किती न्याय दिला यात आहे.

माणूस गेल्यानंतर त्याच्या आठवणी जपणं महत्त्वाचं आहेच. पण तो आपल्या सोबत असताना त्याच्या कामाची दखल घेणं, त्याला प्रोत्साहन देणं आणि शक्य असेल तिथे मदत करणं त्याहून अधिक अर्थपूर्ण नाही का?

पुढचा विचार

मेंडेल यांच्या संशोधनाला व्यापक मान्यता मिळायला वेळ लागला. व्हॅन गॉग यांच्या कलेला त्यांच्या हयातीत अपेक्षित व्यावसायिक यश मिळालं नाही. या दोघांची क्षेत्रं वेगळी आहेत; पण त्यांच्या आयुष्याकडे पाहताना एक प्रश्न पुन्हा पुन्हा समोर येतो.

समाज एखाद्या माणसाचं कर्तृत्व ओळखण्यात उशीर करतो, तेव्हा त्यामागे नेमकी कारणं कोणती असतात?

केवळ काळाची मर्यादा असते, की कुटुंबाची परिस्थिती, आर्थिक अडचणी, सामाजिक भेदभाव, राजकीय व्यवस्था आणि दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव नसणं यांचाही त्यात वाटा असतो?

आणखी एक प्रश्न आहे. एखाद्या माणसाकडे जन्मतः काही गुण असले, तरी त्याला योग्य वातावरण, शिक्षण आणि संधी मिळाली नाही, तर त्या गुणांचं काय होतं?

माणसात क्षमता असणं महत्त्वाचं की त्या क्षमतेला फुलण्यासाठी समाजाने संधी देणं अधिक महत्त्वाचं?

या प्रश्नाचा विचार आपण पुढच्या भागात करू.

भाग १ समाप्त.


11/10/26

वेदनांचा सुंदर कोलाज : स्त्री — भाग २ /A Beautiful Collage of Pain: Women — Part 2

मूळ लेखक : डॉ. रवींद्र श्रावस्ती

  मूळ पुस्तक : आदिम दुःखाचे मुक्तिस्थानक हॉस्पिटल
 प्रकाशक : नाग-नालंदा प्रकाशन

Hysterical Conversion Reaction (HCR) आणि Hyperventilation Syndrome हे मनोकायिक आजार वरील मानसिक आजाराचीच रूपे! त्यामुळे त्यांचेही प्रमाण स्त्रियांमध्ये अधिकच असते. सदर रुग्ण खरे तर शारीरिक आजाराचीच लक्षणे घेऊन येतात. म्हणजे त्यांना कोणतातरी गंभीर आजार झाला आहे असेच बघणाऱ्याला वाटते. बघणाऱ्यालाच काय, ट्रीटमेंट देणाऱ्या डॉक्टरलासुद्धा काही क्षण तसेच वाटते, एवढी Perplexing ही बाब असते.

सर्व तपासण्या नॉर्मल येतात. रुग्णाला मानसिक आजार आहे म्हणून सांगावे की सांगू नये, हा डॉक्टरांसमोर पेच निर्माण होतो. खरे तर हा आजार ज्या स्त्रीला होतो, तिला तिच्या घरात सतत मानसिक व शारीरिक त्रासाला तोंड द्यावे लागते. त्यातून सुटकेचा मार्ग म्हणून असे आजार उद्भवतात. त्यामुळे रुग्णाचे हित लक्षात घेऊन तिच्या आजाराचे निदान मानसिक आजार असे न सांगता वेगळ्या स्वरूपात सांगितले जाते.

स्त्रियांच्या शरीरात सतत संप्रेरकीय (हार्मोनल) बदल होत असतात. शरीरात हार्मोन्सचे कमी-जास्त प्रमाणात (Fluctuations) स्राव स्रवले जातात. त्याबरोबरच थायरॉइड, अॅड्रिनल ग्रंथीचे आजार, ऑटोइम्यून आजार यामुळेही त्यांचे शरीर व मन खचते. बरे, या आजारांचे निदान तर लवकर होते? अजिबात नाही. एकतर त्या स्वतः वैद्यकीय तपासणीसाठी जात नाहीत. वरील आजारांची लक्षणे ही विशिष्ट प्रकारची नसतात, त्यामुळे डॉक्टर त्या क्षेत्रातला तज्ज्ञ असेल तरच निदान होते. निदान झाल्यावर त्या औषध नियमित घेतील, दीर्घकाळ घेतील असेही नाही. त्यांना औषधे नियमित आणून दिली जातील याची शक्यता कमीच.

स्त्री ही अन्नपूर्णा असते, असे मोठ्या दिमाखाने, गौरवाने सांगितले जाते. त्यामुळे होते काय, स्वयंपाक तिने करायचा (ती करतेच), सर्वांना प्रथम तिने खाऊ घालायचे आणि मग नंतर तिने जेवायचे. पूर्वी तर प्रथम पुरुष जेवायचे (त्यांना आग्रहाने भरपेट वाढायचे) आणि नंतर काही राहिलेले उरलेसुरले शिळेपाके अन्न घरातील स्त्रियांनी मागाहून खायचे. आजच्या आधुनिक प्रगत जगातही तेच चालू आहे. आधी पुरुष व मग स्त्रिया जेवतात. बऱ्याच वेळेला जेवणच शिल्लक राहत नाही. काहीबाही शिळेपाके अन्न किंवा बऱ्याच वेळेला पाणी पिऊन उपाशीच राहावे लागते. अशा प्रसंगी माझा आज उपवास आहे म्हणून वेळ मारून नेणाऱ्या स्त्रिया मी पाहिल्यात. माझ्या आईचे उदाहरण मी त्यासाठी पुरावा म्हणून सांगेन.

हा विषय इथे चर्चेला घ्यायचे कारण म्हणजे त्या निमित्ताने स्त्रियांच्या आहाराबाबत काही बाबी नोंदवणे व त्याचा त्यांच्या शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक जीवनावर काय परिणाम होतो, त्याचा लेखाजोखा मांडणे अगत्याचे वाटले म्हणून. स्त्रियांमध्ये पांडुरोग (Anaemia), पोटाचे पचनाचे विकार, संसर्गजन्य आजार (पांडुरोग व कुपोषण यामुळे संसर्गजन्य आजार वाढतात), कुपोषण (Malnutrition) आदी आजार होतात.

भूक उलटून गेल्यावर जेवणास मिळणे, अपुरे वा शिळे अन्न मिळणे, काही वेळेला तेही न मिळणे, भूक मंदावणारे आजार त्यामुळे योग्य आहार घेतला जात नाही. उपवास, शाकाहारी जेवणावरच भर यामुळेही कुपोषण होते.

स्त्रियांवर स्वयंपाकाची जबाबदारी असल्यामुळे त्यांना स्वतः स्वयंपाक बनवावा लागतो. स्वतः बनविलेले अन्न त्यांना खायची इच्छाच होत नाही. थोड्याफार जेवणावर त्या आटोपते घेतात. तिचा जीवनाचा सर्वांत जास्त काळ किचनमध्येच जातो. तेथील कोंदट, कुबट, दमट, उष्ण वातावरण निरुत्साह निर्माण करणारे, श्वसनाचे विकार जडवणारे, फार काळ उभे राहिल्यामुळे व्हेरिकोज व्हेन्सचा त्रास, गुडघेदुखी, पिंढऱ्यादुखी यांचा त्रास त्यांना सोसावा लागतो.

'अतिथी देवो भव'च्या अतिरेकामुळे घरात किती अन्न शिल्लक आहे त्याचा विचार न करता येणाऱ्या पाहुण्यांना, आगंतुकांना अतिआग्रहाने घरातल्या पुरुषाकडून खायला घातले जाते. त्यामुळे घरच्या 'अन्नपूर्णे'ला अर्धपोटी किंवा उपाशी राहावे लागते.

गरोदरपणात व बाळंतपणानंतर Nutritional Needs वाढलेल्या असतात.

वर उल्लेख केलेल्या अनेक गोष्टींमुळे त्यांची पूर्तता होत नाही. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम होऊन स्त्रीवर्गाचे कुपोषण अनेक पटीने वाढते.

या कुपोषित बायका मग अनेक आजारांना बळी पडतात. रक्त कमी होणे (रक्तक्षय), ऑस्टिओपोरोसिस (हाडांची झीज), आहारघटकांची कमतरता, पचनाचे विकार, जंतुसंसर्गाचे आजार (Infections), आयोडीनच्या कमतरतेमुळे गलगंड (थायरॉइड ग्रंथीची सूज), थायरॉइड ग्रंथीचे आजार, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे, या सर्व आजारांमुळे शारीरिक क्षमता कमी होते. थोड्याही कामाने त्या थकतात. शारीरिक, मानसिक दौर्बल्यामुळे अन्यायाचा प्रतिकार केला जात नाही. तसाच अत्याचार सहन केला जातो. आयुष्याच्या एका विशिष्ट वळणावर नैराश्य गाठते. त्यातून सुटण्याचे दोनच मार्ग. मार्ग एक आत्महत्या, मार्ग दोन- मनाने खचत खचत जाणे आणि स्वतःला तसेच हळूहळू विझविणे! (मानसिक हत्या)

गुप्तांगाचे आजार आणि स्त्री

हात, पाय, नखे, बोटे, पोट, छाती हे जसे शरीराचे भाग आहेत, तशीच जननेंद्रियेसुद्धा शरीराचेच भाग आहेत. स्त्री हे नरकाचे द्वार आहे. ती पुरुषांना बिघडविते. कामवासना जागृत करून पुरुषाला कह्यात ठेवते अशी इथली पुराणे, धर्मसूत्रे, स्मृती नावाचे ग्रंथ सांगत राहतात. त्यामुळे कामवासना ही नैसर्गिक न मानता त्याला पाप या संकल्पनेत ढकलले जाते. इथल्या आध्यात्मिक, सांस्कृतिक क्षेत्राने स्त्री-पुरुषांच्या नैसर्गिक लैंगिक भावनांना कायमच तिटकाराने, तुच्छतेने पाहायला शिकविले. त्यामुळे कामवासना, लिंगवासना ही दडून, गुप्तपणे भागविली गेली. तिच्याकडे विकृती म्हणून बघितले गेले. पंचेंद्रियांचे सुख मान्य केले गेले; पण लिंगेंद्रिय/जननेंद्रिय यांचे सुख पाप मानले गेले. त्या शरीराच्याच अवयवांना गूढ, गुप्त, तिरस्कृत ठरविले. त्यामुळे त्यांचे आरोग्य हा चिंतनाचा आणि चिंतेचा विषय कधीच झाला नाही, या अवयवांना गुप्तांग का म्हणतात ते वरील विवेचनावरून स्पष्ट होईल असे वाटते. गुप्तांगांबरोबर लज्जाही जोडली गेलीय. त्यामुळे या अवयवांचे आजार गुप्त, झाकून ठेवण्यातच धन्यता मानली जाते. त्यामुळे या आजारांचे निदान बहुतेक केसेसमध्ये उशिराच होते, तोपर्यंत रोगाने गंभीर रूप धारण केलेले असते.

बऱ्याच वेळेला लाजून आजाराच्या नेमक्या तक्रारी न सांगता थकवा आलाय, कणकण आहे, भूक लागत नाही असल्या थातूरमातूर तक्रारी सांगितल्या जातात. बरीच महिने, वर्षे त्यामुळे थातूरमातूर उपचार करण्यातच खर्ची पडतात. व्हायचे तेच होते, गुप्तांगांचे आजार बळावतात. पेशंटला 'शॉक स्टेज'मध्ये आणले जाते. जिथून मृत्यूचे दार सहजासहजी उघडले जाते. सदर भागांच्या कॅन्सरचेही तसेच होते. निदान होईतो कॅन्सर शरीरभर पसरलेला असतो. मग ऑपरेशन करून कॅन्सर काढता येत नाही.

जिवंतपणी मारणाऱ्या, जाळणाऱ्या औषधांचा, रेडिएशनचा मारा केला जातो. दुखरा, खंगता मृत्यू हेच भागधेय उरून राहते.

आरोग्य यंत्रणांचा वापर आणि स्त्री आरोग्य

आतापर्यंत हे सिद्ध झालेय की स्त्रियांच्या आरोग्याबाबत, रोगाच्या उपचाराबाबत उशीर केला जातो, हेळसांड केली जाते. पुरुषांना लगेच दाखविले जाते. त्यांच्यासाठी महागडे पर्यायसुद्धा स्वीकारले जातात. प्रसंगी कर्ज काढून उपचार केला जातो. स्त्रियांच्या बाबत एक तर कमी स्त्रियांच्या वाट्याला पुरुषांसारखे तत्परतेचे, पदरमोड करून औषधोपचार केले याचे भाग्य लाभते. 'तपासण्या नंतर करू. अॅडमिट नंतर करू. आता तात्पुरत्या गोळ्या द्या. घरी अडचण आहे हो. पोटापाण्याचे काय करायचे? वेळ नाही. रजा नाही. एवढे काहीही झाले नाही. निमताळी आहे. मुद्दाम ढोंग करते. नाटकं करते, तिला काही झाले नाही', आदी उद्गार, शेरे ऐकायला मिळतात.

बऱ्याच वेळेला सोशीक, समंजस, कुटुंबवत्सल व त्यागी स्वभावाच्या स्त्रियाच तपासण्या करून घेण्यास, अॅडमिट होऊन उपचार घेण्यास तयार नसतात. त्यामागे आर्थिक अडचणी येतील, नवऱ्याला त्रास होईल, मुलाबाळांची शाळा बुडेल, त्यांच्या खाण्याची आबाळ होईल असा विचार असतो.

दवाखान्यात सोबत कोण राहणार? हा प्रश्नही असतोच. पुरुष कसे राहतील? त्यांना नोकरी आहे, दवाखान्यातली दगदग, ताणतणाव, घाण त्यांना सहन होणार नाही. इ.

तर हे असे आहे.

शास्त्रीय उपचारांपेक्षा पर्यायी उपचार पद्धतीवर अंधविश्वास

यावर चर्चा करण्यापूर्वी एका गोष्टीची नोंद करू इच्छितो. स्त्री रुग्ण पुरुष डॉक्टरांना त्यातल्या त्यात स्त्रीरोगतज्ज्ञ पुरुष डॉक्टरांना दाखविण्याचे टाळतात. आता त्याचे प्रमाण कमी झालेय. तरीही लेडीज डॉक्टरांना दाखविण्याकडे काहींचा कल असतो, हे खरे आहे. बरे या लेडीज डॉक्टर्स तर भरपूर संख्येने समाजात आहेत? मुळीच नाहीत. त्यामुळे त्यांना प्राधान्यक्रमाने दाखविणाऱ्या स्त्री रुग्णांना कमीच संधी आहेत. त्यामुळे पुरुष डॉक्टरांना दाखविण्याशिवाय पर्याय उरत नाही. पुरुष डॉक्टरांना दाखविलेच तर गुप्तांगाच्या तपासण्या टाळल्या जातात, वेळा पाळत नाहीत, अर्धवट उपचार घेतात.

अॅलोपॅथी, होमिओपॅथी, आयुर्वेद उपचारपद्धती समाजात असताना त्यांचा वापर न करण्याकडेही स्त्रियांचा कल असतो. अंगारे-भंडारे, मंत्र-तंत्र, झाडपाला, देशी औषधे (?), जडीबुटी, कसल्याशा साइड इफेक्ट नसलेल्या (?) पावडरी, मंतरलेले पाणी, नारळ, मॅग्नेट, जादुई गादी अशी बरीच लिस्ट लांबवता येईल. या गोष्टींना स्त्रियांची पसंती असते. स्त्रिया यांचा वापर करतात. त्यात औषधी गुण आहेत की नाहीत? त्यांना मान्यता आहे का? त्याने काही नुकसान होऊ शकते का? हे प्रश्न त्यांच्या लेखी नसतातच मुळी.

कुणी साळकाई, माळकाई सांगेल तिकडे धावतात. बुवा-बाबा, मांत्रिक-तांत्रिक, तथाकथित आयुर्वेदिक उपचार करणारे, अशा कुणाकडेही जातात. व्यवस्थित शिक्षण घेतलेले आधुनिक वैद्यकीय तज्ज्ञ असताना वरील लोकांच्या नादाला लागून शरीराचे आणि पैशाचे मातेरे करून घेतात. व्रतवैकल्ये, उपासतापास, नवससायास रोगमुक्तीसाठी करताना त्या दिसतात.

शस्त्रक्रिया टाळल्या जातात. आजार दडवून ठेवतात. उपचारादरम्यान पॅनिक अटॅक येणे, दवाखान्यातून पळ काढणे, निराशेचे झटके येणे, साधी सलाईन लावताना आरडाओरड, रडारड, आदळआपट, धावाधाव करणे, यात स्त्रियाच आघाडीवर असतात.

रक्त दिसले, साधे टोचले तर डोळे पांढरे करणाऱ्या, भोवळ येऊन कोसळणाऱ्या स्त्रिया भेटतातच.

तर असे रोग आणि अशा स्त्रिया!

स्त्री रुग्णबाई, तूही ग्रेट!

वेदनांचा सुंदर कोलाज : स्त्री

संपादकीय तथ्यपडताळणी, संदर्भ-स्रोत आणि SEO

१. संपादकीय भूमिका

हा लेख डॉ. रवींद्र श्रावस्ती यांच्या लेखनावर आधारित आहे. लेखातील मूळ विचार, अनुभव आणि मांडणी यांचा आदर राखून खालील तथ्यपडताळणी स्वतंत्रपणे करण्यात आली आहे.

लेखातील काही विधाने वैद्यकीय माहितीवर आधारित आहेत, तर काही लेखकाची निरीक्षणे, अनुभव किंवा सामाजिक भाष्य आहेत. त्यामुळे प्रत्येक विधानाला वैज्ञानिक तथ्य समजणे योग्य ठरणार नाही.

या पडताळणीचा उद्देश लेखकाच्या विचारांमध्ये बदल करणे नसून वाचकांना कोणती माहिती वैद्यकीयदृष्ट्या मान्य आहे, कोणत्या विधानाला अधिक संदर्भ आवश्यक आहेत आणि कोणत्या दाव्यांना पुरेसा आधार उपलब्ध नाही, हे समजावून सांगणे हा आहे.

२. तथ्यपडताळणी

अ. मासिक पाळी आणि स्त्रियांच्या शारीरिक समस्या

१. मासिक पाळीच्या काळात पोटदुखी, डोकेदुखी, थकवा आणि मनःस्थितीत बदल होऊ शकतात.

पडताळणी : सत्य.

ही मासिक पाळीशी संबंधित आढळणारी लक्षणे आहेत. मात्र प्रत्येक स्त्रीला ही सर्व लक्षणे होतातच असे नाही. लक्षणांचे स्वरूप आणि तीव्रता व्यक्तीनुसार बदलते.

२. प्रत्येक स्त्रीला मासिक पाळीचा त्रास सारखाच होतो.

पडताळणी : असत्य.

मासिक पाळीचा अनुभव प्रत्येक स्त्रीसाठी वेगळा असू शकतो. काहींना सौम्य त्रास होतो, तर काहींना तीव्र वेदना किंवा इतर समस्या जाणवतात.

३. मासिक पाळी साधारण सात दिवस चालते.

पडताळणी : अंशतः सत्य.

सामान्यतः मासिक पाळीचा कालावधी साधारण २ ते ७ दिवस असू शकतो. प्रत्येक स्त्रीचा कालावधी सात दिवसांचा असतो असे नाही.

४. मासिक पाळीतील तीव्र वेदना किंवा अतिरक्तस्राव दुर्लक्षित करावा.

पडताळणी : असत्य.

तीव्र वेदना, अतिरक्तस्राव किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणारी लक्षणे असल्यास वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असू शकते.

आ. मानसिक आरोग्य आणि सामाजिक परिस्थिती

१. स्त्रियांमध्ये चिंता आणि नैराश्याचे प्रमाण पुरुषांपेक्षा अधिक आहे.

पडताळणी : सत्य.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार स्त्रियांमध्ये नैराश्य आणि चिंता विकार अधिक प्रमाणात आढळतात. मात्र त्यामागे एकच कारण नसते.

२. घरगुती जबाबदाऱ्या, हिंसा, आर्थिक असमानता आणि सामाजिक दबाव यांचा स्त्रियांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो.

पडताळणी : सत्य.

सामाजिक आणि आर्थिक असमानता, हिंसा, भेदभाव आणि काळजी घेण्याच्या जबाबदाऱ्यांचा स्त्रियांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

३. स्त्रियांमधील मानसिक आजारांचे कारण केवळ घरगुती ताणतणाव आहे.

पडताळणी : असत्य.

मानसिक आरोग्यावर जैविक, मानसिक, सामाजिक आणि आर्थिक अशा अनेक घटकांचा एकत्रित परिणाम होतो.

४. स्त्रियांवरील हिंसेचा त्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होतो.

पडताळणी : सत्य.

हिंसेमुळे नैराश्य, चिंता, मानसिक आघात आणि प्रजनन आरोग्याशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात.

इ. HCR आणि Hyperventilation Syndrome

१. Hysterical Conversion Reaction (HCR) या संज्ञेचा वैद्यकीय इतिहास आहे.

पडताळणी : सत्य.

Conversion Disorder आणि Hysteria या जुन्या वैद्यकीय संज्ञा आहेत. आधुनिक वैद्यकीय साहित्यात Functional Neurological Disorder (FND) ही संज्ञा अधिक वापरली जाते.

२. HCR हा केवळ स्त्रियांच्या मानसिक तणावामुळे होतो.

पडताळणी : अपुरा पुरावा.

Functional Neurological Disorder चे स्वरूप गुंतागुंतीचे आहे. प्रत्येक रुग्णामागे मानसिक संघर्ष किंवा ताणतणाव असतोच असे नाही. त्यामुळे त्याचे एकाच कारणाने स्पष्टीकरण करता येत नाही.

३. Hyperventilation Syndrome मध्ये श्वास वेगाने होणे, छातीत दुखणे आणि चक्कर येणे अशी लक्षणे असू शकतात.

पडताळणी : सत्य.

ही या विकाराशी संबंधित आढळणारी काही लक्षणे आहेत.

४. Hyperventilation Syndrome केवळ स्त्रियांनाच होतो.

पडताळणी : असत्य.

हा त्रास कोणत्याही लिंगाच्या व्यक्तीला होऊ शकतो. काही गटांमध्ये तो अधिक आढळू शकतो; परंतु तो फक्त स्त्रियांपुरता मर्यादित नाही.

ई. हार्मोन्स, थायरॉइड आणि इतर आजार

१. हार्मोन्समधील बदलांचा मासिक पाळी आणि मनःस्थितीवर परिणाम होतो.

पडताळणी : सत्य.

मासिक पाळीच्या चक्रात हार्मोन्सची महत्त्वाची भूमिका असते. हार्मोन्समधील बदलांमुळे काही स्त्रियांना शारीरिक आणि भावनिक लक्षणे जाणवू शकतात.

२. थायरॉइडचे आजार स्त्रियांमध्ये पुरुषांपेक्षा अधिक आढळतात.

पडताळणी : सत्य.

थायरॉइडचे आजार स्त्रियांमध्ये तुलनेने अधिक आढळतात.

३. थायरॉइडच्या त्रासामुळे मासिक पाळी अनियमित होऊ शकते.

पडताळणी : सत्य.

थायरॉइड हार्मोन्समधील असंतुलनामुळे मासिक पाळीच्या चक्रावर परिणाम होऊ शकतो.

४. प्रत्येक स्त्रीला हार्मोन्समधील बदलांमुळे मानसिक आजार होतो.

पडताळणी : असत्य.

हार्मोन्सचा परिणाम व्यक्तीनुसार बदलतो. प्रत्येक स्त्रीला मानसिक आजार होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

उ. रक्तक्षय, पोषण आणि स्वयंपाकघरातील परिस्थिती

१. भारतातील १५ ते ४९ वयोगटातील ५७ टक्के स्त्रियांमध्ये रक्तक्षय आढळतो.

पडताळणी : सत्य.

भारताच्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाच्या पाचव्या फेरीतील (NFHS-5, २०१९–२१) आकडेवारीनुसार १५ ते ४९ वयोगटातील स्त्रियांमध्ये रक्तक्षयाचे प्रमाण ५७ टक्के होते.

२. स्त्रियांमधील रक्तक्षयाचे कारण केवळ अपुरे अन्न आहे.

पडताळणी : असत्य.

लोहाची कमतरता, रक्तस्राव, संसर्ग, काही आनुवंशिक आजार आणि इतर पोषणविषयक कारणांमुळे रक्तक्षय होऊ शकतो.

३. चुलीचा धूर आणि घरातील वायुप्रदूषण स्त्रियांच्या आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते.

पडताळणी : सत्य.

प्रदूषणकारी इंधन वापरल्यामुळे निर्माण होणारा धूर श्वसनसंस्थेसह इतर आरोग्य समस्यांचा धोका वाढवू शकतो. स्वयंपाकघरात अधिक वेळ घालवणाऱ्या स्त्रियांना त्याचा अधिक संपर्क येऊ शकतो.

४. घरकाम आणि स्वयंपाकाचा ताण स्त्रियांच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतो.

पडताळणी : सत्य.

घरगुती कामांचा मोठा भार, विश्रांतीचा अभाव आणि काळजी घेण्याच्या जबाबदाऱ्यांचा शारीरिक व मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

ऊ. स्त्रियांचे शरीर, लैंगिक आरोग्य आणि सामाजिक गैरसमज

१. शरीरावर गोंदण किंवा टोचण्याच्या प्रक्रियेमुळे संसर्गाचा धोका असतो.

पडताळणी : सत्य.

अस्वच्छ उपकरणे किंवा योग्य निर्जंतुकीकरणाचा अभाव असल्यास संसर्ग आणि रक्तातून पसरणाऱ्या काही आजारांचा धोका असतो.

२. स्त्रीने विशिष्ट कपडे घातल्यामुळे तिच्यावर लैंगिक अत्याचार होतो.

पडताळणी : असत्य.

कपड्यांना लैंगिक अत्याचाराचे कारण ठरवता येत नाही. लैंगिक अत्याचाराची जबाबदारी अत्याचार करणाऱ्या व्यक्तीची असते. कपड्यांच्या आधारे पीडितेला दोष देणे चुकीचे आहे.

३. स्त्रिया नेहमी पर्यायी उपचारांनाच प्राधान्य देतात.

पडताळणी : सर्वसाधारण दावा सिद्ध नाही.

काही स्त्रिया पूरक किंवा पर्यायी उपचारांचा वापर करतात. मात्र त्यावरून सर्व स्त्रियांबद्दल असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

४. रक्त पाहून स्त्रियांना नेहमी चक्कर येते किंवा त्या बेशुद्ध पडतात.

पडताळणी : पुरावा अपुरा.

काही व्यक्तींना रक्त पाहिल्यावर चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडण्यासारखी vasovagal प्रतिक्रिया येऊ शकते. ही केवळ स्त्रियांची सार्वत्रिक शारीरिक प्रवृत्ती नाही.

३. सत्य-असत्य : महत्त्वाच्या दाव्यांचा सारांश

सत्य ठरलेले मुद्दे

·        मासिक पाळीत वेदना आणि इतर शारीरिक लक्षणे होऊ शकतात.

·        स्त्रियांमध्ये रक्तक्षयाचे प्रमाण मोठे आहे.

·        थायरॉइडचे आजार स्त्रियांमध्ये तुलनेने अधिक आढळतात.

·        हिंसेचा स्त्रियांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होतो.

·        घरातील धूर आणि वायुप्रदूषण आरोग्यासाठी हानिकारक असू शकते.

·        घरकामाचा असमान भार आणि सामाजिक दबाव आरोग्यावर परिणाम करू शकतात.

अंशतः सत्य ठरलेले मुद्दे

·        मासिक पाळीचा कालावधी सात दिवस असतो.

·        Hyperventilation Syndrome काही स्त्रीवर्गात अधिक आढळू शकतो.

·        काही स्त्रिया पूरक किंवा पर्यायी उपचारांचा वापर करतात.

असत्य ठरलेले मुद्दे

·        सर्व स्त्रियांना मासिक पाळीचा त्रास सारखाच होतो.

·        HCR केवळ स्त्रियांनाच होतो.

·        स्त्रियांच्या कपड्यांमुळे लैंगिक अत्याचार होतात.

·        रक्तक्षयाचे कारण फक्त अपुरे अन्न आहे.

पुरावा अपुरा असलेले मुद्दे

·        स्त्रिया नेहमी पर्यायी उपचार निवडतात.

·        रक्त पाहून स्त्रिया नेहमी बेशुद्ध पडतात.

·        स्त्रियांच्या मानसिक आजारांचे एकमेव कारण घरगुती ताणतणाव आहे.

४. संपादकीय निष्कर्ष

या लेखातील मासिक पाळी, रक्तक्षय, मानसिक आरोग्य, थायरॉइड, घरगुती कामाचा ताण आणि हिंसेचे आरोग्यावरील परिणाम यांसंबंधी अनेक मुद्द्यांना वैद्यकीय व सामाजिक संशोधनाचा आधार आहे.

मात्र HCR चे स्पष्टीकरण, स्त्रियांच्या उपचारपद्धतींबाबतचे सर्वसाधारण दावे आणि कपड्यांचा लैंगिक अत्याचाराशी जोडलेला संबंध याबाबत विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

मूळ लेखातील लेखकाचे विचार आणि मांडणी कायम ठेवून ही तथ्यपडताळणी स्वतंत्र विभागात देणे योग्य ठरेल.

ही माहिती वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. आरोग्यविषयक तक्रारी असल्यास पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

५. संदर्भ व स्रोत

खालील स्रोत लेखातील आरोग्यविषयक आणि सामाजिक दाव्यांची पडताळणी करण्यासाठी उपयुक्त आहेत.

१. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) — मासिक पाळीचे आरोग्य

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/menstrual-health

२. NHS — मासिक पाळीतील समस्या

https://www.nhs.uk/conditions/period-pain/

३. NHS — मासिक पाळीपूर्वीची लक्षणे (PMS)

https://www.nhs.uk/conditions/pre-menstrual-syndrome/

४. WHO — स्त्रियांचे आरोग्य

https://www.who.int/health-topics/women-s-health

५. WHO — नैराश्य

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression

६. WHO — चिंता विकार

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anxiety-disorders

७. WHO — स्त्रियांवरील हिंसा

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women

८. भारत सरकार — NFHS-5 आणि रक्तक्षयविषयक माहिती

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1795421

९. MSD Manual — Hyperventilation Syndrome

https://www.msdmanuals.com/professional/pulmonary-disorders/symptoms-of-pulmonary-disorders/hyperventilation-syndrome

१०. MSD Manual — Functional Neurological Symptom Disorder

https://www.msdmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/somatic-symptom-and-related-disorders/functional-neurological-symptom-disorder

११. अमेरिकेची Office on Women's Health — थायरॉइडचे आजार

https://womenshealth.gov/a-z-topics/thyroid-disease

१२. WHO — घरगुती वायुप्रदूषण

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health

१३. UK Government — गोंदण आणि शरीर टोचण्याशी संबंधित आरोग्यविषयक माहिती

https://www.gov.uk/government/publications/tattooing-and-body-piercing

पुस्तकाचा संदर्भ

·        मूळ लेखक : डॉ. रवींद्र श्रावस्ती

·        पुस्तक : आदिम दुःखाचे मुक्तिस्थानक हॉस्पिटल

·        प्रकाशक : नाग-नालंदा प्रकाशन

·        प्रकाशनाशी संबंधित नाव : त्र्यंबकेश्वर मिरजकर

·        आवृत्ती आणि प्रकाशन वर्ष : उपलब्ध माहिती नसल्यामुळे नमूद केलेले नाही.

६. SEO तपशील

SEO Title: वेदनांचा सुंदर कोलाज : स्त्री | स्त्रियांचे आरोग्य आणि सामाजिक वास्तव

Meta Description: स्त्रियांच्या मासिक पाळीपासून मानसिक आरोग्यापर्यंत, रक्तक्षयापासून सामाजिक प्रश्नांपर्यंत विविध वेदनांचा वेध घेणारा डॉ. रवींद्र श्रावस्ती यांचा विचारप्रवर्तक लेख.

Focus Keyword: स्त्रियांचे आरोग्य

Secondary Keywords:

·        स्त्रियांचे मानसिक आरोग्य

·        मासिक पाळी

·        स्त्रियांमधील रक्तक्षय

·        महिलांचे आरोग्य

·        स्त्रियांचे सामाजिक प्रश्न

·        स्त्रियांचे शारीरिक आरोग्य

English Title: A Beautiful Collage of Pain: Women

URL Slug: beautiful-collage-of-pain-women

७. लेखक आणि पुस्तकाचा परिचय

मूळ लेखक : डॉ. रवींद्र श्रावस्ती

पुस्तक : आदिम दुःखाचे मुक्तिस्थानक हॉस्पिटल

प्रकाशक : नाग-नालंदा प्रकाशन

या लेखातून स्त्रीच्या शारीरिक वेदना, मानसिक संघर्ष, आरोग्यविषयक प्रश्न आणि सामाजिक वास्तव यांचा विचार मांडण्यात आला आहे.

मूळ पुस्तक वाचून या विचारांचा अधिक सखोल संदर्भ समजून घेता येईल.