प्रस्तावना
माणसाच्या आयुष्यात काही माणसं भेटतात आणि काही पुस्तकं भेटतात. माणसं आपल्याला हात देतात; पण पुस्तकं आपल्याला विचार देतात. हाताची साथ काही काळापुरती असते, विचारांची साथ मात्र आयुष्यभर टिकते.
मी मोठा लेखक नाही. मी विद्वानही नाही. मी फक्त एक साधा फौंड्री कामगार आहे. शिक्षणाच्या वाटेवर मी मॅट्रिकपर्यंतही पोहोचू शकलो नाही. म्हणून अनेकांनी माझ्या शिक्षणाचा शेवट तिथेच झाला, असं मानलं. पण माझ्यासाठी शिक्षणाची खरी सुरुवात तेव्हाच झाली होती. शाळेने मला सोडलं; पुस्तकांनी मात्र मला कधीच सोडलं नाही.
धूळ खात पडलेल्या पुस्तकांमध्ये मला माझं प्रतिबिंब दिसलं. समाजाने जसं काही पुस्तकांकडे दुर्लक्ष केलं, तसंच कधीकधी माझ्याकडेही झालं. त्या दिवशी मी पुस्तकांना उचललं; आणि आज मागे वळून पाहताना वाटतं—त्याच पुस्तकांनी आयुष्यभर मला उचलून धरलं.
या आत्मकथेत मी कोणताही पराक्रम सांगत नाही. मी फक्त माझा प्रवास सांगत आहे. एका साध्या माणसाचा, जो पुस्तकांच्या सहवासात स्वतःला शोधत गेला. या प्रवासात संघर्ष आहे, अपयश आहे, मैत्री आहे, अश्रू आहेत, आरोग्याचा लढा आहे, व्याख्यानांचा प्रवास आहे आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे स्वतःला बदलण्याची तयारी आहे.
या पुस्तकातील प्रत्येक प्रकरण एखाद्या घटनेचं वर्णन नाही; तर माझ्या आयुष्याला दिशा देणाऱ्या एका विचाराची कहाणी आहे. ज्यांनी माझ्यावर विश्वास ठेवला, ज्यांनी योग्य वेळी हात दिला, ज्यांनी मला प्रश्न विचारायला शिकवलं आणि ज्यांनी मला माणूस म्हणून समृद्ध केलं, त्या सर्वांविषयीची ही कृतज्ञताही आहे.
माझी एकच ओळख आहे—
"मी पुस्तकातील दोन ओळींमधील मोकळ्या जागेचा प्रवासी आहे."
त्या दोन ओळींच्या मधल्या शांत जागेत मला माझं आयुष्य सापडलं.
जर या प्रवासातून एखाद्या वाचकाने पुस्तक हातात घेतलं, स्वतःला एक प्रश्न विचारला किंवा स्वतःच्या आयुष्यात एक छोटासा बदल करण्याचा निर्णय घेतला, तर माझं हे लिखाण सार्थकी लागलं, असं मी मानेन.
— विजय गायकवाड
माझं बालपण कोल्हापूर जिल्ह्यातील हातकणंगले तालुक्यातल्या टोप गावात गेलं.
आमचं घर साधं होतं. पावसाळ्यात ते गळायचं. घरात बादल्या ठेवण्याइतकंही सगळीकडे जमत नसे. रात्री पाऊस सुरू झाला की आई, मी, माझी बहीण आणि भाऊ—आम्ही चौघं एकाच गोधडीखाली बसायचो. गोधडी भिजायची, आम्हीही भिजायचो; पण त्या भिजण्यात दुःख नव्हतं. ती जगण्याची पूर्वपरीक्षा होती.
आज मागे वळून पाहताना जाणवतं की त्या गळक्या घराने मला तक्रार करायला नाही, तर परिस्थिती स्वीकारून जगायला शिकवलं.
शाळा सुटली की आम्ही मित्र पावसातच भटकायला निघायचो. डोंगर, ओढे, माळरान, घळी—सगळं आमचंच होतं.
करवंद, जांभूळ, रानभेरी अशी रानफळं शोधत फिरायचो. ओढ्यातलं स्वच्छ पाणी ओंजळीत घेऊन प्यायचो. त्या वेळी पाणी विकत मिळेल, अशी कल्पनाही मनाला शिवली नव्हती.
आज बाटलीत पाणी विकत घेताना मन नकळत विचारतं—पाणी बदललं नाही; बदललो आपण.
अस्वच्छ पाणी निसर्ग निर्माण करत नाही; ते माणूस निर्माण करतो.
पहिला पाऊस पडला की मातीचा सुगंध दरवळायचा.
आजही मला वाटतं, जगातला कोणताही अत्तर त्या सुगंधाची बरोबरी करू शकत नाही. कारण त्या मातीच्या वासात फक्त सुगंध नसतो; त्यात करुणा असते, शिस्त असते, नवजीवनाची चाहूल असते.
ढगांचा गडगडाट, विजेचा कडकडाट आणि मुसळधार पावसाचा आवाज मला कधी भीतीदायक वाटला नाही. उलट त्या आवाजात निसर्गाचा विराटपणा ऐकू यायचा.
कधीकधी मला वाटतं, लहानपणी आपल्या आयुष्यात रोज तीन चमत्कार घडायचे.
तहान लागली की पाणी प्यायचो.
भूक लागली की जेवायचो.
झोप आली की झोपायचो.
नंतर घड्याळ आलं आणि आपण वेळेचे गुलाम झालो. आता तहान लागण्यापूर्वी पाणी पितो, भूक लागण्यापूर्वी जेवतो आणि झोप येण्यापूर्वीही जागत राहतो.
आपण प्रगती केली; पण त्या तीन नैसर्गिक चमत्कारांपासून दूर गेलो.
एक वाक्य मी मनापासून मानतो—
"माणसाच्या तहानेला जी चव असते, तीच चव पाण्याला असते."
ज्याला खरी तहान लागते, त्याच्यासाठी साधं पाणीही अमृत असतं.
ज्याला जीवनाची तहान लागते, त्याच्यासाठी पाऊस हा केवळ हवामानाचा भाग राहत नाही; तो जीवनाचा गुरु बनतो.
कधीकधी लोक मला विचारतात, "तुमचं वय किती?"
माझं उत्तर वेगळंच असतं.
"पावसात भिजा. पाऊसच तुमचं खरं वय सांगेल."
कारण पावसात मनापासून भिजणारा माणूस वयाने नव्हे, तर मनाने जिवंत असतो.
"२०२० मध्ये अमेरिकेतील वित्तीय बाजारात पाण्याच्या किंमतीवर आधारित फ्युचर्स करार (water futures) सुरू झाले. ही घटना पाण्याचे वाढते आर्थिक मूल्य आणि जलटंचाईची चिंता अधोरेखित करणारी होती."
आज जगात पाण्यालाही बाजारभाव मिळतो. काही ठिकाणी पाण्याचा व्यापार होतो. ही वस्तुस्थिती जितकी अस्वस्थ करणारी आहे,तितकीच सावध करणारीही आहे.म्हणून माझ्यासाठी पाऊस हा केवळ ढगांतून पडणारा पाण्याचा वर्षाव नाही.
पाऊस म्हणजे स्मृती.
पाऊस म्हणजे कृतज्ञता.
पाऊस म्हणजे जबाबदारी.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—पाऊस म्हणजे जीवन.
पाणी म्हणजे जीवन — एका लेखाने बदललेली दृष्टी।
"माणसाच्या तहानेला जी चव असते, तीच चव पाण्याला असते."
हे वाक्य आज मी सहज उच्चारतो; पण त्यामागे अनेक वर्षांचा प्रवास, अनेक अनुभव आणि एका व्यक्तीने माझ्या विचारविश्वात घडवून आणलेले स्थित्यंतर आहे.
माझ्या आयुष्यात काही माणसं अशी आली, ज्यांनी मला केवळ माहिती दिली नाही; तर जगाकडे पाहण्याची दृष्टी दिली. त्यापैकी एक म्हणजे माझे मित्र, ज्यांना मी प्रेमाने 'पाणी महर्षी' म्हणतो—सतीश खाडे. 'अभिनव जलनायक' या पुस्तकाचे लेखक, जलसंवाद मासिकाचे संपादक आणि पाण्याबद्दल समाजात जागृती घडवून आणणारे अभ्यासू व्यक्तिमत्त्व.
त्यांनी एक दिवस मला सहज विचारलं, "विजय, पावसावर लिहिशील का?" मी लेखक नव्हतो. माझ्या नावावर एकही पुस्तक नव्हतं. पण त्यांनी माझ्यावर ठेवलेला विश्वास माझ्यापेक्षा मोठा होता. त्या विश्वासातूनच 'पाऊस : एक चिंतन' हा माझ्या आयुष्यातील पहिला लेख जन्माला आला. तो जलसंवाद मासिकाच्या सप्टेंबर २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला. आज मागे वळून पाहताना जाणवतं—तो केवळ एक लेख नव्हता; तो माझ्या विचारांचा पहिला पाऊस होता.
सतीश खाडे यांनीच मला प्रथम एक गोष्ट सांगितली, जी ऐकून मी अक्षरशः थबकलो.
"एका कप चहामागे सुमारे १४० लिटर पाणी खर्च होतं."
पहिल्यांदा हे ऐकलं तेव्हा मला ते अतिशयोक्ती वाटलं. पण त्यांनी त्यामागचं गणित समजावून सांगितलं. चहाच्या पानांसाठी लागणारं पाणी, साखरेसाठी उसाला लागणारं पाणी, दुधासाठी जनावरांना, त्यांच्या चाऱ्याला आणि देखभालीला लागणारं पाणी, कारखान्यांतील प्रक्रिया आणि शेवटी चहा तयार करण्यासाठी लागणारं पाणी—या सगळ्यांचा एकत्रित विचार केला की हा आकडा उभा राहतो. आपण हातात धरतो तो फक्त एक कप चहा असतो; पण त्यामागे निसर्गाने दिलेल्या पाण्याचा एक विशाल प्रवास दडलेला असतो.
त्या दिवसानंतर मी पाण्याकडे कधीही पूर्वीसारखं पाहिलं नाही.
१२ डिसेंबर २०२३ रोजी परभणी जिल्ह्यातील रायपुर येथे पालकांच्या सभेत बोलण्याची संधी मिळाली. संवादाच्या ओघात मी ही १४० लिटर पाण्याची गोष्ट सांगितली. सभागृहात क्षणभर शांतता पसरली. अनेकांच्या चेहऱ्यावर आश्चर्य दिसत होतं. कार्यक्रमानंतर काही पालक माझ्याकडे आले आणि म्हणाले, "आम्ही दिवसातून चार कप चहा पित होतो. आता दोन कपांवर आलो. उरलेलं पाणी वाचवण्याचा प्रयत्न करू."
त्या दिवशी मला एक गोष्ट मनापासून उमगली.
व्याख्यान संपलं होतं; पण विचार सुरू झाला होता.
लेखन, वाचन किंवा भाषण यांचा खरा अर्थ टाळ्या मिळण्यात नसतो; तर एखाद्या माणसाच्या वागण्यात छोटासा का होईना, बदल घडण्यात असतो. त्या दिवशी मला शब्दांची खरी ताकद समजली.
आपण शाळेत शिकतो—"पाणी म्हणजे जीवन." पण ते अनेकदा पाठ्यपुस्तकापुरतंच राहतं. प्रत्यक्ष जीवनात आपण पाण्याचा वापर करतो; त्याच्याशी नातं जोडत नाही. तहान लागल्यावरच पाण्याची किंमत कळते. त्या क्षणी आपण पाणी फक्त पित नाही; आपण जीवन स्वीकारत असतो.
म्हणूनच मला आज वाटतं—
माणसाच्या तहानेला जी चव असते, तीच चव पाण्याला असते.
पाण्याचे आभार मानणं ही धार्मिक कृती नाही; ती वैज्ञानिक जाणीव आहे. कारण आपल्या शरीरातील प्रत्येक पेशी, प्रत्येक श्वास, प्रत्येक विचार आणि प्रत्येक धडधड पाण्याशी जोडलेली आहे.
या लेखाने माझ्यात एक बदल घडवला. पूर्वी मी पावसाकडे भिजण्याचा आनंद म्हणून पाहत होतो. आता मी त्याच पावसाकडे पृथ्वीच्या श्वासासारखं पाहू लागलो आहे.
आजही जेव्हा पहिला पाऊस पडतो, तेव्हा माझ्या मनात एकच विचार उमटतो—
पाऊस आकाशातून पडत नाही; तो पृथ्वीवरील प्रत्येक सजीवाला पुन्हा एकदा जगण्याचं आमंत्रण देत असतो.
पुस्तकांनी माझा मेंदू नाही,मन घडवले.
"पुस्तकाला स्वतःचे मत नसते; पण पुस्तक वाचून माणसाला स्वतःचे मत तयार करता येते."
हा माझ्या वाचनप्रवासाचा पाया आहे.
१९९६ साली मी शाळा सोडली. माझ्याकडे पदवी नव्हती, प्रमाणपत्रे नव्हती; पण एक दिवस मला जाणवले की शिक्षण संपलेले नाही. शाळा सुटली होती, पण शिकणे थांबले नव्हते. त्या दिवसापासून पुस्तकांनी माझ्या आयुष्याची जबाबदारी स्वीकारली.
सुरुवातीला मी पुस्तकांकडे माहिती मिळवण्यासाठी पाहत होतो. पण जसजसा वाचनाचा प्रवास वाढत गेला, तसतसे लक्षात आले की काही पुस्तके माहिती देतात, काही प्रेरणा देतात; परंतु काही पुस्तके आपल्या विचारांची, भावनांची आणि जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टीची रचना बदलून टाकतात.
असेच एक पुस्तक म्हणजे डॅनिअल गोलमन यांचे 'इमोशनल इंटेलिजन्स'.
या पुस्तकाच्या पहिल्याच पानांवर वाचलेला विचार माझ्या मनात कायमचा कोरला गेला. बुद्धिमत्ता महत्त्वाची आहे; पण आयुष्यात यश मिळवण्यासाठी आत्मजाणीव, स्वयंशिस्त आणि समानुभूती यांचे स्थान अधिक मोठे आहे. त्या दिवशी मला समजले की माणसाची खरी ताकद त्याच्या गुणपत्रिकेत नसते; ती त्याच्या स्वभावात आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या क्षमतेत असते.
आज मी फौंड्रीमध्ये शारीरिक श्रम करतो. उष्णता, थकवा आणि अनेक आव्हाने रोज समोर उभी राहतात. पण पुस्तकांनी माझ्या मनात जी शांतता निर्माण केली आहे, ती कोणत्याही परिस्थितीत माझी साथ सोडत नाही. मला अनेकदा विचारले जाते, "तू एवढा शांत कसा राहतोस?" त्याचे उत्तर एका शब्दात आहे—वाचन.
वाचनाने मला केवळ विचार दिले नाहीत; त्यांनी माझ्या मनाला आकार दिला.
यानंतर माझ्या आयुष्यात आले सॉक्रेटिस.
अथेन्सचा हा महान तत्त्वज्ञ मला एक अनमोल धडा देऊन गेला—माणसाला हरवण्यापेक्षा त्याला विचार करायला लावणे अधिक महत्त्वाचे आहे. सॉक्रेटिस लोकांना चुकीचे ठरवत नसत; ते प्रश्न विचारत. एकामागून एक असे प्रश्न, ज्यांची उत्तरे "हो" अशीच असायची. शेवटी समोरची व्यक्ती स्वतःच सत्यापर्यंत पोहोचायची.
या पद्धतीने माझ्या संवादाची शैली बदलली. व्याख्यान असो, ब्लॉग असो किंवा मित्रांशी चर्चा असो—मी निष्कर्ष सांगण्यापेक्षा प्रश्न विचारण्यावर अधिक विश्वास ठेवू लागलो. कारण प्रश्न विचारणारा माणूस विचार जागवतो.
माझ्या वाचनप्रवासातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे हेन्री डेव्हिड थोरो.
परभणी येथील माझे ज्येष्ठ बंधू श्री. मनोहर सुर्वे यांनी प्रथम मला थोरो यांच्या विचारांचा परिचय करून दिला. त्यांनी काही संदर्भ पाठवले आणि माझी उत्सुकता वाढली. त्यानंतर मी जयंत कुलकर्णी यांनी मराठीत अनुवादित केलेले 'वॉल्डन' हे पुस्तक विकत घेतले.
याच प्रवासात ‘राम’व ‘गणेश’मित्र म्हणून जोडले गेले.
ते पुस्तक वाचताना मला जाणवले की जीवन जगणे आणि जीवन समजून घेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. थोरो यांनी मला साधेपणाचे तत्त्वज्ञान शिकवले. बाहेरच्या जगाला बदलण्यापूर्वी स्वतःच्या मनात डोकावण्याची सवय त्यांनी लावली.
विज्ञानाकडे पाहण्याची दृष्टी मला रिचर्ड डॉकिन्स यांच्या 'द गॉड डिल्युजन' या पुस्तकाने दिली. या पुस्तकाने मला कोणत्याही विषयाकडे अंधश्रद्धेने किंवा आंधळ्या श्रद्धेने नव्हे, तर प्रश्न विचारत आणि पुराव्यांच्या आधारे पाहण्याची सवय लावली. पुस्तकाने माझे मत तयार केले नाही; पण माझे मत स्वतः तयार करण्याचे स्वातंत्र्य दिले.
माझ्या मनावर सर्वाधिक भावनिक परिणाम करणाऱ्या पुस्तकांपैकी एक म्हणजे डॉ. रवींद्र श्रावस्ती यांचे 'मृत्यू सुंदर आहे?'
या पुस्तकातील पान क्रमांक ६७ आणि ६८ वाचताना माझ्या डोळ्यांतील अश्रू थांबत नव्हते. भगवान बुद्धांच्या अखेरच्या प्रवासाचे वर्णन वाचताना मला जाणवले की शरीर वेदनेने विदीर्ण झालेले असतानाही दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी जगणे म्हणजे काय, याचे उत्तर करुणेत दडलेले आहे. त्या दिवशी मी केवळ एक पुस्तक वाचत नव्हतो; मी करुणेचा अर्थ शिकत होतो.
आज कोणतीही दुःखद घटना घडली, कोणताही संघर्ष समोर आला, तरी मी सहज कोसळत नाही. कारण अशा असंख्य घटना मी आधीच पुस्तकांमध्ये अनुभवलेल्या आहेत. पुस्तकांनी मला जगण्याची मानसिक तयारी दिली आहे.
माझ्यासाठी पुस्तक म्हणजे केवळ ज्ञानाचे साधन नाही. पुस्तक म्हणजे काळाबरोबर केलेला प्रवास आहे. ज्या व्यक्ती या जगात नाहीत, त्यांच्याशी संवाद साधण्याचा तो मार्ग आहे. पुस्तक म्हणजे अनुभवांचे विद्यापीठ आहे, ज्यामध्ये प्रवेशासाठी पदवी लागत नाही; लागते ती फक्त जिज्ञासा.
आज मी अभिमानाने एवढेच म्हणू शकतो—
शाळेने मला शिक्षणाची सुरुवात दिली; पण पुस्तकांनी मला आयुष्यभर शिकत राहण्याची भूक दिली. माझ्याकडे पदवी नाही, पण माझ्याकडे पुस्तके आहेत. आणि अनेकदा, आयुष्य बदलण्यासाठी एवढेच पुरेसे असते.
"क्रमशः... पुढील भागात भेटूया."