चॅन्सेलर विस्मार्क Chancellor Wismarck

मॅझिनी व मार्क्स जगाची पुनर्रचना न्यायाच्या पायावर करण्यासाठी खटपट करीत असता जुन्या संप्रदायाचे राजकारणी व मुत्सद्दी आपापले राज्यकारभार स्वार्थाच्याच पायावर चालवत होते.ते मॅकिऑव्हिलियन तत्त्वावर निष्ठा ठेवून वागत होते.एकमेकांचे प्रदेश लुबाडू इच्छित होते.मुत्सद्देगिरीच्या फसवाफसवीने ते हळूच मुलूख चोरीत व मुत्सद्देगिरीने जमले नाही व फौजा तयार ठेवीत. ( प्रशियाचा प्रतिगामी चॅन्सेलर विस्मार्क,मानवजातीची कथा,हेन्री थॉमस,अनुवाद - सानेगुरुजी,मधुश्री पब्लिकेशन )

प्रिन्स ऑटो व्हॉन विस्मार्क हा एकोणिसाव्या शतकातील अत्यंत प्रतिगामी,फसवा व दुष्ट मुत्सद्दी होता.त्याची मूठ लोखंडाची होती.तो बळाचा उपासक होता.स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षेच्या क्षितीजापलीकडे तो पाहत असे.तो म्हणे, "राजकारणात आपला फायदा असल्याशिवाय केवळ शेजाऱ्यासाठी आपण काही करीत नसतो." त्याने जर्मनीचे एकीकरण करून प्रशियन सम्राटाच्या सत्तेखाली जर्मनी देश दिला. विस्मार्कने लष्करी शक्ती उभारून कित्येक पिढ्यांची संस्कृती रक्ताच्या वादळात नष्ट केली.

वस्तुतः तो सतराव्या शतकात शोभणारा मुत्सही होता, पण तो चुकून एकोणिसाव्या शतकात जन्माला आला.

त्याचा बाप प्रशियन सैन्यातील रिटायर्ड कॅप्टन होता. शोनॉसेन येथे त्याची इस्टेट होती.तिची व्यवस्था बापाच्या मरणानंतर विस्मार्क स्वतः पाहू लागला. वयाच्या बत्तीसाव्या वर्षी म्हणजे १८४७ साली प्रशियातील पहिल्या असेंब्लीच्या निवडणुकीत तो स्वतःच्या जिल्ह्यातर्फे निवडून गेला.या काळात प्रगतीपर वारे सुटले होतेपण बिस्मार्कने असेंब्लीकडे केलेली सारी भाषणे प्रतिगामी होती.तो अनियंत्रित राजसत्तेच्या दैवी हक्कांचे समर्थन करीत होता.ख्रिश्चन स्टेटचे समर्थन करीत होता.त्या वेळी फ्रेडरिक वुइल्यम हा राजा होता. त्याचे लक्ष विस्मार्ककडे गेले व त्याने त्याला आपल्या नोकरीत घेतले.

१८४८मधले क्रांतिकारक बंड मोडणे हे त्याचे पहिले अधिकृत काम होय.पण या क्रांतीमुळे एक गोष्ट मात्र झाली व तिच्यासाठी तरी विस्मार्कने या क्रांतीस कृतज्ञ राहणे जरूर होते.ती म्हणजे ही की,या वेळेस जर्मनीचे राजकीय नसले तरी निदान आर्थिक एकीकरण झाले. वेल्स म्हणतो,जर्मनीचे भाग विस्कळीत होते.

हाताच्या पंजाची बोटे असतात,तशी जर्मन स्टेट्स होती. 

विस्मार्कने त्यांची एकजूट करून एकमूठ केली व ती मूठ वळून इतर देशांच्या तोंडावर ठोसे देण्यास विस्मार्क उभा राहिला.जर्मनीचे साम्राज्य निर्मावयासाठी त्याने जाणूनबुजून पद्धतशीर कारवाया सुरू केल्या.त्याला जर्मन साम्राज्यासाठी वाव पाहिजे होता.अगर त्याच्याच शब्दांत सांगायचे तर सूर्यप्रकाशातील महत्त्वाची जागा त्याला हवी होती.अर्थात,उष्ण कटिबंधातील वसाहती वगैरे पाहिजे होत्या.प्रशियाचा राजा जगातील सर्वश्रेष्ठ, सर्वसामर्थ्यसंपन्न व केवळ अनियंत्रित सर्वसत्ताधीश व्हावा,अशी त्याची मनीषा होती.

प्रथम आसपासचे लहान-लहान विस्कळीत प्रदेश घेऊन ते तो खुशाल आपल्या राज्यास जोडीत चालला. जर्मनीच्या उत्तरेस श्लेज्विग व होल्स्टेन हे प्रांत होते. या दोन प्रदेशांतील लोकवस्ती अंशतः डॅनिश व अंशतः जर्मन होती.या दोन्ही प्रदेशांवर डेन्मार्कच्या राजाची सत्ता होती.पण प्रशियाच्याच राजाची हुकमत या भागावर असली पाहिजे,असे विस्मार्कने ठरवले व तो डेन्मार्कशी युद्ध करावयास उभा राहिला.ऑस्ट्रियाचा सम्राटच अद्यापि संयुक्त जर्मनीचा अधिराजा मानला जात असे.श्लेज्विग व होल्स्टेन हे आपले गेलेले प्रांत परत मिळवण्यासाठी ऑस्ट्रियाची मदत घेऊन त्याने युद्ध पुकारले.ऑस्ट्रिया व प्रशिया यांच्या संयुक्त सेना डॅनिश हद्दीत शिरल्या.डॅनिश लोकांनी फ्रान्सचा राजा तिसरा नेपोलियन याच्याशी करार करण्याचा प्रयत्न केला.पण नेपोलियन निराळ्याच उद्योगात होता. 

अमेरिकेत या वेळी चाललेल्या यादवी युद्धात तो आपली बोटे घुसवू पाहत होता.अमेरिकेतील रिपब्लिकच्या जागी तो पुन्हा पूर्वीचे जुने फ्रेंच साम्राज्य स्थापू पाहत होता.त्याने आपले सैन्य व्हेरा क्रूझ येथे पाठवले.मेक्सिकन लोकांना तो ऑस्ट्रियन राजा नकोच होता.त्याला गोळी घालून ठार मारण्यात आले.तिसरा नेपोलियन युरोपियन शेजाऱ्यांच्या घाणेरड्या भांडणात हात घालण्याला पुन्हा मोकळा झाला.

पण या वेळेपावेतो,जर्मन व ऑस्ट्रियन फौजांनी डेन्मार्कच्या राजाजवळून श्लेज्विंग व होल्स्टेन प्रांत घेतले होते.ते दोन्ही प्रदेश जर्मनी व ऑस्ट्रिया यांच्या संयुक्त मालकीचे होते.पण ही मिळालेली सारी लूट केवळ जर्मनीसाठी राहावी अशी विस्मार्कची इच्छा होती.तसेच त्याला ऑस्ट्रियाचे अधिराज्यत्व नष्ट करून स्वतंत्र जर्मन साम्राज्य स्थापावयाचे होते म्हणून त्याने ऑस्ट्रियाशी काहीतरी भांडण उकरून काढले व संरक्षक युद्ध पुकारले.

वास्तविक प्रत्येक युद्ध दोन्ही बाजूंच्या भाडोत्री प्रचारकांकडून संरक्षकच दाखवण्यात येत असते.ऑस्ट्रियाचे सैन्य दोन शत्रू देशात कोंडण्यासाठी विस्मार्कने इटलीशी करार केला व मुत्सद्देगिरीने युरोपातील इतर राष्ट्रांस त्याने तटस्थ ठेवले. त्यासाठी त्याने कोणाला खोटी वचने दिली.कोणाला खोटे सांगितले,

कोणाची खुशामत केली,कोणाला दमदाटी केली,कोणाला धाक घातला आणि आपले व आपल्या राजाचे हित साधण्यासाठी मॅकिऑव्हिलियन कोडातील प्रत्येक मार्गाचा अवलंब केला.

ऑस्ट्रियाविरुद्ध पुकारलेले हे युद्ध पटकन संपले.दोनच महिन्यात प्रशियन फौजांनी ऑस्ट्रियन सैन्यास खडे चारले.ऑस्ट्रियाचा पूर्ण मोड झाला व युरोपच्या घोड्यावर विस्मार्क आरूढ झाला.त्याने उत्तर जर्मनीतील संस्थानांचे फेडरेशन करून ते प्रशियाच्या अधिराज्यत्वाखाली आणले.एवढे केल्यानंतर तो आपल्या चढाऊ धोरणाचे पुढचे पाऊल टाकावयास निघाला.प्रशियातील लष्करी अधिकारी  धर्माधिकाऱ्यांप्रमाणे सन्मानिले जाऊ लागले. विस्मार्कच्या संतत शस्त्रघाताने व त्याच्या अहर्निश चळवळीने जर्मनीभर लष्करामध्ये नोकरी करणे हे केवळ देशभक्तीचे नव्हे;तर पवित्र व धार्मिक कर्तव्य मानले जाऊ लागले. 

प्रशियन सेनापती व्हाँ मोल्टके हा विस्मार्कच्या हाताखाली होता.त्याने स्वतःच्या देशबांधवांना व इतर राष्ट्रांनाही शिकवले,की 'युद्ध ही जगाच्या रचेनेत ईश्वरनिर्दिष्ट अशी एक आवश्यक बाब आहे.' या वेळचे विस्मार्कचे चित्र पाहा.डोक्यावर मध्ययुगीन शिरस्त्राण, निष्ठुर दिसणारे डोळे,जाड पापण्या,जबड्याची मोठी हाडे,मोठ्या लष्करी मिशा यांमुळे तो जनू प्राचीन काळातला युद्धदेवच दिसतो! तो सर्वत्र लाल रक्ताळ मुठीचा कारभार सूरू करू पाहत होता.नवे जर्मन साम्राज्य नीट सुसंघटित व बलिष्ठ करण्यसाठी व वाढविण्यासाठी विस्मार्कने फ्रान्सची कुरापत काढली.पण एकटा विस्मार्कच युद्धप्रिय होता असे नव्हे, तर तिसऱ्या नेपोलियनलाही युद्धाची खुमखुमी होतीच,भांडणाला नेहमी दोघांची जरूरी असते.जर्मनीच्या वाढत्या शक्तीचा नेपोलियनला मत्सर वाटत होता.जर्मनीला चिरडून टाकणारा घाव घालावा अशी संधी नेपोलियन पाहत होता.त्याला विस्मार्कने संधी दिली व नेपोलियनने खरोखरच चिरडणारा घाव घातला.पण तो जर्मनीवर न पडता फ्रान्सवरच पडला व फ्रान्स कोलमडला.जर्मनी व फ्रान्स यांच्यात आर्थिक तशीच राजकीय स्पर्धा सुरू होती व युद्धाचे हेच मुख्य कारण होते.एक क्षुद्र असे तात्कालिक कारणही होते;पण तात्कालिक कारणे ही नेहमीच निमित्ते असतात.चढाऊ राष्ट्र पूर्ण तयारी करून युद्धास सज्ज झाले की ते युद्धासाठी काहीतरी निमित्त शोधीतच असते.

१८७० साली स्पॅनिश लोकांनी आपल्या व्यभिचारी राणीला हद्दपार करून लिओपोल्डला गादी दिली.लिओपोल्ड हा जर्मन राजाचा चुलतभाऊ होता.नेपोलियनला काही तरी कलहकारण हवेच होते.लिओपोल्ड स्पेनच्या गादीचा वारस व्हावा ही गोष्ट नेपोलियनला मान्य नव्हती. विस्मार्क युद्धोत्सुक होताच,तो म्हणाला, "लिओपोल्ड हाच योग्य वारस आहे." नेपोलियनने जर्मनीचा राजा वुईल्यम याला लिओपोल्डची वारसदारी रद्द करण्यास सांगितले तर विस्मार्कने "शक्य ते सर्व करून लिओपोल्ड राजा निवडला जाईल असे करा." असे आपल्या राजाला सांगितले.

जर्मनीचा राजा फारसा युद्धोत्सुक नव्हता.तो नेपोलियन व विस्मार्क या दोघांनाही संतुष्ट ठेवू पाहत होता. खाजगी रीतीने त्याने लिओपोल्डला स्पॅनिश गादीसाठी उमेदवार म्हणून उभे न राहण्यास सांगितले.पण त्याने जाहीररीत्या मात्र त्याच्यावर कोणत्याही रीतीने वजन आणले नाही.येथवर जर्मन राजा व फ्रेंच सम्राट दोघेही अत्यंत सभ्यतेने वागले.पण आता वीस्मार्कने सूत्रे हाती घेऊन युद्ध भडकेल असे केले.नेपोलियनच्या एका सभ्य पुत्राला वुइल्यम राजाने एक सभ्य भाषेतील उत्तर तयार करून ते त्याला देण्यासाठी विस्मार्ककडे धाडले. या वेळी विस्मार्क एम्स येथे औषधोपचार घेत होता.म्हणून ते उत्तर त्याने विस्मार्ककडे तारेने पाठवले होते.

पण विस्मार्कने त्यातील काही शब्द गाळून ते उत्तर अशा स्वरूपात प्रसिद्ध केले की,फ्रेंचांना जर्मन व जर्मनांना फ्रेंच डाकू वाटावेत.विस्मार्कचा हेतू सफल झाला व फ्रेंचांचे आणि जर्मनीचे युद्ध जुंपले.ते वस्तुतः अनावश्यक व संपूर्ण मूर्खपणाचे युद्ध होते. त्यात फ्रेंचांचा मोड झाला व नेपोलियन पदच्युत झाला.दोहो बाजूंचे हजारो लोक ठार झाले.फ्रेंचांनी रिपब्लिक जाहीर केले.विस्मार्कचा जय झाला.

उत्तरेकडची व दक्षिणेकडची संस्थाने एक करून जर्मन साम्राज्य स्थापण्यात आले.इल्यम राजा पहिला केसर (सीझर) वइल्यम झाला.विस्मार्कचे घोडे गंगेत न्हाले. त्याची कीर्ती शिगेला पोहोचली.त्याचे मनोरथ पूर्ण झाले. त्याच्या वैभवावर कळस चढला.फ्रान्सचे अल्सेस व लॉरेन हे प्रांत बळकावण्यात आले व १९१४च्या महायुद्धाचे बीजारोपण करण्यात आले. १८७०च्या द्वेषात व १८७१च्या तहात १९१४च्या महायुद्धाची बीजे होती.युरोपचे प्रभुत्व लाभल्यावर विस्मार्क वसाहतींकडे वळला.'वसाहतींचा विस्तार' या नवीन रूढ झालेल्या शब्दांचा अर्थ असा की, 'आशिया व आफ्रिका या खंडांतील दुबळ्या देशांना प्रबळ युरोपियन राष्ट्रांनी गुलाम करणे.पौर्वात्यांच्या या लुटमारीची विस्मार्कला - त्या लुटीच्या पुरस्कर्त्याला बिलकुल दिक्कत वाटत नसे. साऱ्या हयातीत त्याने आपले कुटुंब व आपला राजा यांपलीकडे कोणालाही व कधीही सहानुभूती दाखवली नाही.इंग्लिश ज्ञानकोशात प्रो.एरिक बँडेनवर्ग लिहितो,'मानवजातीसाठी विस्मार्कला काहीही वाटत नसे.' त्याला नैतिकदृष्ट मुळी नव्हतीच.स्वतःच्या वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षेच्या पूर्ततेसाठी मानवांना तो प्यादी समजत असे. स्वतःचे हेतू पूर्ण करून घेण्यासाठी तो मानवांच्या आशांची राखरांगोळी करी.त्यांच्या प्राणांचे हत्याकांड मांडी. पण विस्मार्कने आपली कीर्ती पाहिली, तशीच ती नष्ट झालेलीही पाहण्याचे त्याच्या कपाळी आले! कैंसर दुसरा वुइल्यम याने राजा होताच विस्मार्कला रजा दिली.आपण त्या लोखंडी,पोलादी मदतीशिवायही मानवजातीची नीट लूटमार करण्यात समर्थ आहोत,असा आत्मविश्वास या नवीन तरुण राजाला वाटत असे.

एखाद्या जुनाट हत्याराप्रमाणे विस्मार्कला फेकून देण्यात आल्यामुळे तो सम्राटाविरुद्ध जाफळत होता व आपल्या दुर्दैवाला दोष देत होता.पण त्याचा क्रोध कर्मशून्य व विफल होता. २८ जुलै १८९८ रोजी मृत्यू येईतो तो गंजलेल्या हत्याराप्रमाणे पडून राहिला.

त्याला ब्याऐंशी वर्षे आयुष्य लाभले. रक्ताच्या पायावर त्याने जर्मन साम्राज्याची उभारणी केली.पण हे सामर्थ्यसंपन्न साम्राज्य पन्नासच वर्षांत पुन्हा रक्तसागरात बुडून गेले. तो अद्वितीय मुत्सद्दी होता;पण मुत्सद्देगिरीतील अगदी प्राथमिक धडाही तो शिकला नव्हता.

हा.धडा कोणता? युद्धप्रिय बनून जग जिंकण्यास निघणे,म्हणजे साम्राज्याच्या विनाशाचा खात्रीचा मार्ग.

हा लेख समाप्त…!!

५.६ पेशीचक्र / 5.6 Muscle Cycle

प्रत्येक पेशी ही आपल्या आयुष्यात अनेकदा विभाजित होते.पण विभाजित होण्याव्यतिरिक्त इतर वेळी विभाजित होण्यासाठी ती तयारी करत असते. या दोन्ही गोष्टींना मिळून 'सेल सायकल' म्हणतात.

हे म्हणजे एखाद्या कॅन्टीनमध्ये रोज जर १०० प्लेट पदार्थ तयार करून विकावा लागत असेल तर तिथे काम करणारे लोक जसे आदल्या दिवशी किराणा आणि भाजो खरेदी करून आणतील,

संध्याकाळी भाजी निवडून,चिरून ठेवतील आणि सकाळी तो पदार्थ ५ मिनिटांत तयार होईल इतपत तयारी करून ठेवतील आणि आणि कॅन्टीनमध्ये प्रत्यक्ष पाहुणे येऊन त्यांनी ऑर्डर दिल्यानंतर लगबगीनं तो पदार्थ तयार करून, डिशमध्ये घालून तो त्यांना वाढला जाईल.खरं तर बाहेरून हे सगळं बघणाऱ्याला असं वाटेल की कॅन्टीनमधले आचारी तर लोक खायला आल्यावर तो पदार्थ तयार करताहेत,मग इतर वेळी ते बसून राहतात का? तर इतर वेळीही ते काम करत असतात,पण त्यातून प्रत्यक्ष उत्पन्न किंवा परिणाम मात्र काहीच दिसत नाही. पण ही तयारी दुसऱ्या दिवशी उत्पादन देण्यासाठी गरजेची असतेच.शिवाय मध्ये मध्ये योग्य तो किराणा आणि योग्य त्या प्रमाणात आणलाय का? शिवाय, मसाला योग्य प्रकारे तयार झालाय का? आणि आता व्यवस्थित पदार्थ तयार होऊ शकतो का? हे त्या कँटिनचे मॅनेजर किंवा मालक मध्ये मध्ये येऊन पाहून जातच असतात. हे सगळं अगदी सेल सायकलसारखंच चाललेलं असतं!

सर्वसाधारण मानवी पेशी दर २४ तासांनी एकदा विभाजित होते.त्यापूर्वी ती GI (गॅप१), S (सिंथेटिक), G2 (गॅप २) आणि M (मायटॉटिक) चार फेजेसमधून (टप्प्यांतून) जाते. पण एकोणिसाव्या शतकापर्यंत मायक्रोस्कोपमधून बघताना तर फक्त पेशी विभाजित होतानाच दिसत होती.पेशी ही प्रत्यक्ष विभाजनापूर्वी या चार टप्प्यांतून जाते याचा शोध वैज्ञानिकांना नंतर लागला.खरं तर सेल सायकल या प्रक्रियेत खूप लहान लहान गोष्टी माणसाला हळूहळू कळत गेल्या आणि हे शोध कोणा एका माणसानं लावले नाहीत तर अनेकांच्या संशोधनाचं ते एकत्र फलित आहे. पेशीच्या वाढीसाठी आणि प्रजननासाठी सेल सायकल ही प्रक्रिया गरजेची असते.

त्यामुळेच कोणत्याही सजीवाची वाढ होत असते.सेल सायकलमधला महत्त्वाचा भाग म्हणजे ऽ फेज. या फेजमध्ये पेशीतल्या DNA चं आणि क्रोमोसोम्सचं रेप्लिकेशन.म्हणजे आणखी एक प्रत तयार केली जाते. कोणत्याही सजीवाच्या शरीरात सेल सायकल सुरळीत चालत असतील तर त्या सजीवाची वाढ आणि जीवन योग्य प्रकारे होत राहतं.पण जर ही सेल सायकल नीट चालली नाही तर आनुवंशिक विकार किंवा कॅन्सरसारखे असाध्य आजार होऊ शकतात.

सर्वसाधारणपणे सेल सायकलमधल्या M फेजमध्ये मायटॉसिस प्रकारचं (सूत्री विभाजन) पेशी विभाजन होत असते.तर सेक्सपेशींमध्ये मियॉसिस (अर्धसूत्री) प्रकारचे पेशी विभाजन होते.मियॉसिसमध्ये क्रोमोसोम्सची संख्या निम्मी होते.त्यातून गॅमेट्स म्हणजे बीजांडपेशी किंवा शुक्रपेशी तयार होतात.यातून पुढे मग स्पर्मपेशी आणि बीजांडपेशी एकत्र येऊन त्यांतले वेगवेगळे क्रोमोसोम्स एकत्र येतात आणि त्यातूनच उत्क्रांतीसाठी आवश्यक असलेली वैविध्ये (व्हेरिएशन्स) घडून येऊ शकतात.या सगळ्यासाठी सेल सायकल ही सगळ्याच सजीवांच्या सजीवक्रियांसाठी आणि त्या सजीवाची जात टिकवण्यासाठी गरजेची आणि महत्त्वाची आहे.

पण मुळात सेल सायकल ही गोष्ट अस्तित्वात असते हे माणसाला कसं कळलं? सेल सायकलच्या शोधाच्या गोष्टीची सुरुवात ही पेशी विभाजनाच्या शोधापासूनच सुरू होते. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात पेशीची संकल्पना आली होती.पण त्यावेळी पेशी प्रजनन किंवा विभाजन कसं करतात हे माहीत नव्हतं.त्यातच श्वान आणि श्लायडेन यांनी कोणतीही पेशी ही पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या पेशीतूनच जन्म घेते आणि पेशी हे सजीवांच्या अस्तित्वाचं एकक आहे हे सेल थिअरीतून सांगितलं.

नागेली आणि रेमाक (Nageli and Remak) यांनी वनस्पती आणि प्राणी यांच्यामध्ये पेशी विभाजन कसं होतं यावर संशोधन करून व्यवस्थित वर्णन केल्यानंतर खरं म्हणजे आपल्याला पेशी विभाजन कसं होतं ते कळायला लागलं.त्यानंतर व्हर्च या वैज्ञानिकानं पेशी या फिशन पद्धतीनं विभाजित होत असाव्यात असंही सांगितलं.साधारणपणे त्याच काळात कोलिकर (Kolliker) यानं गर्भाच्या पेशींचा अभ्यास केल्यानंतर पेशी विभाजित होण्यापूर्वी तिच्यावर क्लिव्हेज (फट) दिसते असे दाखवून दिलं.थोडक्यात, क्लिव्हेज ही पुढे होणाऱ्या पेशी विभाजनाची पूर्वसूचनाच म्हटली पाहिजे. यावर पुढे १८७० ते १८८० मध्ये प्रिंगशेईम,स्ट्रासबर्गर आणि हटीवग (Pringsheim, Strasburger and Hertwig) यांनी काम केलं.त्यांच्या संशोधनातूर असं कळलं की स्पर्म (शुक्रजंतू) आणि एग (बीजांड) या दोन वेगवेगळया पेशी असून त्यांच्या एकत्र येण्यातून बीजांडाचं फलन होतं.आणी पुन्हा चक्क एकपेशीयच झायगोट (युग्मज) तयार होतो. आणि त्यानंतर अनेकदा पेशी विभाजन होत होत त्या प्राण्याचो वाढ होते.यातून त्यांच्या असं लक्षात आलं,की प्रत्येक बहुपेशीय प्राण्यांच्या जीवनाचो सुरुवात एकाच पेशीतून होते. त्यामुळे पेशी विभाजन हे सगळ्याच सजीवांचं सगळ्यात महत्त्वाचं लक्षण असावं असं आता लक्षात आलं होतं.

त्यानंतरच्या काळात मायक्रोस्कोप्समध्ये आणि इतर तंत्रांमध्ये सुधारणा झाल्या.त्यामुळे मायटॉसिस या सेल सायकलच्या सगळ्यात महत्त्वाच्या पायरीमध्ये क्रोमोसोम्समध्ये काहीतरी बदल होतात हे १८८० च्या दरम्यान वॉल्टर फ्लेमिंग आणि स्ट्रासबर्गर यांच्या लक्षात आलं.पेशी विभाजनाच्या पूर्वी न्यूक्लियसमधले क्रोमोसोम्सचे धागे लांब होतात आणि पेशीमधल्या दोन टोकांकडे जायला लागतात. त्यानंतर मायटॉसिस (पेशी विभाजन) होतं आणि हे धागे पुन्हा आखडले जातात असंही आता समजलं होतं.

यानंतर काहीच काळात फॉन बेनेडन यानं प्रत्येक क्रोमोसोम्सचे दोन अर्धे भाग हे न्यूक्लियसच्या दोन्ही टोकाला जाऊन दोन वेगवेगळ्या न्यूक्लियसमध्ये विभागले जातात,हे दाखवलं.

यानंतर वाइजमननं बेडकांची अंडी आणि स्पर्म्स यांच्यावर एक प्रयोग केला.त्यातून त्यांना प्रत्येक बीजांडाला फलित करायला एक आणि एकच स्पर्म गरजेचा असतो असं लक्षात आलं.बेडकांची अंडी आणि स्पर्म ही दोन्हीही त्यांच्या शरीराबाहेर पाण्यात सोडली जातात.त्यामुळे पाण्यात स्पर्म आणि बीजांडाच्या जास्तीत जास्त जितक्या जोड्या तयार होऊ शकतील तितकेच गर्भ तयार होऊ शकतात,असं या प्रयोगातून लक्षात आलं.या प्रयोगांतून आणि संशोधनातून आता क्रोमोसोम्स हे आनुवंशिकतेचे एकक असतात आणि जर्म सेल म्हणजेच बीजांड आणि स्पर्म हे आनुवंशिकतेचे वाहक असतात हे वाइजमननं ओळखलं होतं.

याच जर्म सेल्स आनुवंशिकता आणि पुढच्या पिढ्या यांच्यातला दुवा असतात.

आता १९००च्या दरम्यान मेंडेलचे आनुवंशिकतेचे नियम पुन्हा जवळपास चार दशकांनी जगासमोर आले होते. त्यातून आता आनुवंशिकता आणि सेल सायकल यांचा संबंध काय आहे हे ह्यूगो डी व्हॅरिस, कोरेन्स आणि सेमार्क (DeVries, Correns,and Tschermak) यांच्या कामातून समोर आला होता. झायगोटमध्ये कोणत्याही गुणासाठी दोन संच असतात. तर आई आणि वडिलांकडून येणाऱ्या गॅमेटसमध्ये प्रत्येक गुणासाठी एकच संच असतो हे मेंडेलनं सांगितलं होतं.आता गॅमेटसमध्ये असणारे अर्धे कमोसोम्स (हॅप्लॉइड) आणि इतर पेशींमध्ये असणारे संपूर्ण संच (डिप्लॉइड) या आताच्या संशोधनाला पुष्टी देणारेच होते.मॅडेलचे ओबडधोबड वाटणारे नियम खरं तर सेल सायकलच्या वेळी क्रोमोसोम्सच्या विभाजना विषयीच नेमकं भाष्य करत होते ! या सगळ्या गोष्टींवर विसाव्या शतकाच्या पहिल्या दोन दशकांत पुन्हा संशोधन होऊन शिक्कामोर्तब झालं.आणि त्यानंतर फक्त पेशी विभाजन ही प्रक्रिया महत्त्वाची नसून,संपूर्ण सेल सायकलच कोणत्याही सजीवाच्या संपूर्ण वाढ, विकास आणि आनुवंशिकता यांच्यासाठी महत्त्वाची आहे असं लक्षात आलं.

यानंतर सेल सायकलमध्ये चालणाऱ्या घटना का आणि कशा तऱ्हने नियंत्रित होत राहतात या गोष्टी हळूहळू कळायला लागल्या.प्रत्येक पेशीमध्ये न्यूक्लियस आणि सायटोप्लाझम यांच्या आकारमानात एक विशिष्ट प्रमाण असतं आणि हे प्रमाण बदललं की ती पेशी विभाजनाच्या तयारीला लागते असं हर्टविग यानं सांगितलं.या प्रमाणाला त्यानं कॅरिओसायटोप्लाझमिक / न्यूक्लिओसायटोप्लाझमिक रेशो असं म्हटलं.यानंतर लगेचच पेशीच्या पृष्ठभागावर क्लिव्हेज दिसायला लागते.यानंतर सेल सायकल ही आणखी कोणकोणत्या गोष्टींनी नियंत्रित केली जाते त्या गोष्टी विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात समजायला लागल्या.

फेजेस

प्रत्येक युकॅरिऑटिक पेशी ही पेशी विभाजनानं जन्म घेते आणि जेव्हा ती पुन्हा विभाजित होते,तेव्हा तिचं स्वतंत्र अस्तित्व संपून पुन्हा दोन नव्या पेशींना जन्म देते. पेशी विभाजनाच्या या दोन घटनांच्या मध्ये एक संपूर्ण पेशीचक्र घडतं.यालाचा सेल सायकल असं म्हणतात. सेल सायकलमध्ये G1, S, G2 आणि M हे चार टप्पे म्हणजे फेजेस असतात.

पहिल्या गॅप फेजमध्ये (G1) प्रत्येक पेशीचा आकार वाढतो,S फेजमध्ये त्या पेशीतल्या DNAचं रेप्लिकेशन म्हणजेच DNA ची आणखी एक प्रतिकृती तयार केली जाते.दुसऱ्या गॅप फेजमध्ये (G2) सगळा DNA व्यवस्थित कॉपी केलाय का? त्यात काही चुका तर नाही ना झाल्या हे तपासलं जातं.तर M म्हणजेच मायटॉटिक फेजमध्ये नव्यानं तयार झालेल्या दोन न्यूक्लियसमध्ये नव्यानं तयार झालेले क्रोमोसोम्स सारखे वाटले जातात. यातून एक मूळ पेशी ही दोन नव्या पेशींमध्ये विभाजित होते.ही संपूर्ण सायकल काही मिनिटांमध्ये ते काही दिवसांमध्ये घडते.

माणसांमध्ये सेल सायकलचं एक चक्र पूर्ण व्हायला साधारणपणे एक दिवस लागतो. पहिल्या तीन फेजेसना एकत्रितपणे इंटरफेज म्हणतात. आणि याच फेजला सगळ्यात जास्त वेळ लागतो आणि उरलेल्या दुसऱ्या फेजला मायटॉटिक फेज म्हणतात. प्रत्येक सजीवातली प्रत्येक पेशी ही कायम यापैकी कोणत्या तरी एका फेजमध्ये असते.पण गंमत म्हणजे न्यूरॉन्स,

हृदयाच्या पेशी आणि शरीरातल्या आणखी काही पेशी या कधीही सेल सायकलचं एकही चक्र पूर्ण करत नाहीत,त्या कायमच GO या फेजमध्ये थांबलेल्या असतात.याशिवाय एकदा एखाद्या पेशीनं या सेल सायकलमधली एखादी पायरी किंवा टप्पा पार केला तर ती पेशी पुन्हा मागच्या पायरीमध्ये जाऊ शकत नाही, याचाच अर्थ सेल सायकल ही एकाच दिशेनं चाललेली प्रकिया असते.हे रॉबर्ट जॉन्सन यानं १९७० मध्ये शोधून काढलं.

चेक पॉइंट्स

प्रत्येक पेशीमध्ये सेल सायकल नियमितपणे चाललेली असली तरी कॅन्सरच्या पेशीमध्ये हे चक्र विस्कळीत झालेलं असतं.मायक्रोबायॉलॉजिस्ट डोनाल्ड विल्यमसन यानं १९६५ मध्ये DNA वर रेडिओ अ‍ॅक्टिव्ह लेबलिंग केलं.खरं तर त्याला DNAचं रेप्लिकेशन कसं होतं ते पाहायचं होतं.तो यीस्टच्या पेशींवर हे प्रयोग करत होता.हे करत असताना त्याला, बहुपेशीय युकॅरिऑटिक प्राण्यांच्या पेशींमध्ये जशा फेजेस असतात तशाच फेजेस यीस्टमध्येसुद्धा पाहायला मिळाल्या.यावरून त्याला आपल्या शरीरातल्या पेशींच्या सेल सायकलचा अभ्यास करायचा असेल तर आपण यीस्टचा अभ्यास करूनही हे समजून घेऊ शकतो हे लक्षात आलं.त्यानंतर असाच अभ्यास करत असताना हार्टवेलनं अनेक म्यूटंट पेशींमधल्या सेल सायकलचा अभ्यास केला आणि त्यातून सेल सायकल नियंत्रित करणारेही अनेक जीन्स असतात हे शोधलं.अशा जवळपास १२ जीन्सचा त्यानं १९७० च्या दरम्यान शोध लावला. पण त्यातल्या त्यात 'सेल डिव्हिजन सायकल २८' हा जीन फारच मजेशीर होता.त्यालाच मग सीडीसी २८ (CDC28) किंवा स्टार्ट जीन्स असं नाव मिळालं.कारण हाच जीन्स कोणत्याही पेशीनं जी १ फेजमध्ये प्रवेश करून नवी सेल सायकल सुरू करायची की नाही किंवा केव्हा करायची हे ठरवत होता.यातूनच पुढे चेक पॉइंटची संकल्पना आली.

हार्टवेलचा रिसर्च वाचून ब्रिटिश जेनेटिसिस्ट पाऊल नर्स याला यात फारच रस वाटायला लागला.तो मग एडिंबरो विद्यापीठात गेला आणि हे सगळं झूऑलॉजिस्ट मुर्दोच मित्विसन (Murdoch Mitchison) याच्याकडून शिकून घेतलं.मित्विसन यानं यीस्टवर बराच अभ्यास केला होता.आता हे शिकून घेतल्यानंतर नर्सनं यावर चक्क स्वतःच पुढे संशोधन सुरू केलं.त्यानं योस्ट पेशीचे म्यूटेट प्रकार घेतले.हे म्यूटंट असे होते,की ते एका ठरावीक ताप‌मानाला आहेत त्या फेजमध्ये थांबत होते आणि तापमान बदललं की पुन्हा आपली सोल, सायकल चालू करत होते.या प्रकारच्या यीस्ट्सवर अभ्यास करून नर्सनं १९७५ साली सेल सायकल जीर या फेजमध्येच थांबवणाराही एक जीन असतो हे शोधून काढले.त्याला मग CDC2 असं नाव दिलं.या जीन्सच्या नियंत्रणामुळेच कोणतेही सेल्स हे जीर फेजमधून M मध्ये जाऊ शकत होते! म्हणजे हाही एक चेक पॉइंट झाला.

उदाहरणार्थ,एखादी जखम भरून येण्यासाठी आणि वाढीसाठी पेशी विभाजन होत राहते आणि त्वचा जुळून आली की ती थांबते म्हणजेच हाही चेक पॉइंट आहे.पुढे नर्सनं हेच तंत्र वापरून माणसांमधलाही CDC2 जीन शोधून काढला.

….समाप्त…!!

अशी पाखरे येती /That's what happens

धुक्याचा पुंजका

पावसाळा हा बगळ्यांच्या विणीचा हंगाम.या वेळी श्यामल वर्णाच्या आकाशपटलावरील त्यांचं श्रेणीबद्ध उड्डाण खरोखरीच सृष्टीतील एक अनुपम व मनोहर दृश्य वाटते.या वेळी त्यांच्या पाठी स्फटिकासारख्या पिसाच्या कलाबतूनं सुशोभित होतात.मेघ घुणघुणताहेत,वारा रुणझुणतो आहे आणि पाऊस रिमझिमतो आहे.अशा या भावोद्दीपक संगीताच्या पार्श्वभूमीवर बगळ्याच्या समूहाचं अंतरिक्षात चाललेल्या अनुनयाचं दृश्य तर स्वर्गीय असतं.वाटतं,जणू प्रभामंडल असलेला धुक्याचा विशाल पुंजकाच अंतराळात तरंगतोय.

निळी रेषा

तेजस्वी,निळी विद्युतगतीनं पाचूच्या पानापानांतून जाणारी ती रेषा आता माझ्या पूर्ण परिचयाची झाली होती.

चिमणीएवढं लांब चोचीचं ते पाखरू सांज सकाळ त्या ओढ्या खाडीची परिक्रमा करताना दिसून येई.हे त्याचं अठरा लक्ष योजनेचं उड्डाण पुनर्निर्मितीकरिता होतं.मृदु-मदिर स्वरात आतुरतेनं शीळ घालीत ते घरट्याकडे धाव घेतं.रत्नाचं सौंदर्य त्याला लाभलं होतं. शिलाजित,वैडुर्य,इंद्रनील व नाजूक नेचे या सर्वांच्या रंगांची पखरण विधात्यानं त्याच्या सानुल्या देहावर केली होती.

श्यामल शंख

समोर गवताळ सपाट टापू नजरेत मावत नाही.त्या कुरणातून मध्ये थोडा ओलसर चिखल असलेली व बाजूला वाळलेली अशी पाऊलवाट भांगासारखी शोभते.सात कोकणी लावा हळूहळू त्या पाऊलवाटेनं डौलात हारीनं चालत आहेत.किती देखण्या. गोजिरवाण्या.आकाशात उडत असलेल्या श्येनानं अवचितपणे खाली झेप टाकली.पाचूच्या गवतात त्या थिजल्या.जणू सात चित्रित श्यामल शंखांप्रमाणं त्या सुंदर दिसल्या.

वाक् वाक्

मला जाग आली.समोरील खिडकीच्या नितळ काचा कृष्ण पक्षातील मावळतीकडील चंद्रकलेच्या प्रकाशानं उजळल्या होत्या.अजून उजाडलं नव्हतं.ढोकरीच्या काळ्या सावल्या एकामागून एक खिडकीच्या तावदानावरून तरंगत जाताना दिसत.त्यांच्या वाक्-वाक् ह्या मन विचलित करणाऱ्या चिरपरिचित आवाजानं वातावरणात गूढ रम्यता येते.

इतक्यात आकाशातून एक खपुष्प धरित्रीवर झेपावलं. मला माझ्या आजीची आठवण झाली.हातात कवड्यांची माळ घेऊन निळावंतीची पोथी वाचणारी ! माझ्यावर तिचा फार लोभ.

निळावंतीच्या पोथीतील अनेक रहस्यं ती मला सांगे.मी एकदा तिला विचारलं,

"आजी,हे तुटलेले तारे कोठे ग पडतात?" कितीतरी वेळ ती गप्प बसली.बोलेनाच.

"सांग ना ग!" मी लाडिकपणे तिला विचारलं.

ती बोलली नाहीच. तिनं अंगुलीनं समोरचा जलाशय दाखविला.

जलाशयाचं मला मोठं आकर्षण वाटतं.त्या गूढ रम्य जलाशयाकाठी मी तासन् तास् बसून राही.मोठा झालो. एकदा माझ्या सृष्टिज्ञानी मित्राबरोबर जलाशयाच्या काठावरून फिरताना अद्भुत प्रकारचे पदार्थ पाण्यात तरंगताना दिसले. त्याकडे लक्ष वेधून तो म्हणाला, "ही आकाशातून पडलेली खपुष्पं आहेत. ढोकरी ही खपुष्पं खातात."

मोर शिंगारत राहिला

गौंडी बोलीत कोतवाल पक्ष्याविषयी एक अर्थपूर्ण म्हण आहे. 'मोर शिंगारत राहिला अन् गोचा राजा झाला.' गोचा स्वभावानं खरोखरंच राजा आहे. 'किंग क्रो' हे त्याचं इंग्रजीतील नाव यथोचित आहे. एवढासा जीव पण कित्येकदा मोरघारी, कावळे, घारी, बहिरी ससाणे व श्येन पक्ष्यांना हुसकावून देण्यासाठी त्यांचा पाठलाग करताना मी पाहिले आहे.कसा त्यांच्यावर तुटून पडावयाचा. ते दूर निघून गेल्यावर पुन्हा तो त्या वृक्षावर यायचा. त्या वृक्षावर अनेक भीरू पाखरांनी आश्रय घेऊन घरटी केलेली असायची.

एक-दोन तर कधी चार-पाचाच्या समूहातून ते तळ्याकाठच्या झुडपातून हवेत सूर मारायचे. बाणासारखी त्यांची शेपटी.जणू हवेत काळे बाण सुटत आहेत असे वाटायचे.जलाशयातील लव्हाळ्यावरील कृमि कीटकांचा अलगद वेध घ्यायचे.एकदा तर सोनपाठी सुताराचा पाठलाग करीत त्याच्या चोचीतील चारा त्यानं हिसकावून घेतला.सुतार पक्षी 'किलीलीली' करीत असहायपणे ओरडत राहिला.

झिलाणीवरच्या हिरव्यागार देवधानावर संध्याछाया पडायच्या. बुलबुलाची गोड किलबिल झुडपाझुडपांतून निमून जायची. एखाददुसरी पाणकोंबडी जंगलातून निःस्तब्धपणे उडत झिलाणीवर यायची. तळ्याच्या मुखातून मासे उड्या मारताच चांदीसारख्या त्यांच्या पाठी चमकत असताना डुबकन आवाज होई. धीवरांच्या डोंगी किनाऱ्याकडे झपाट्यानं येताना दिसायच्या. त्यांच्या हातातील लांब काठीनं ते वल्हवीत किनाऱ्याला पोहोचायचे.अशा कातर वेळी गोचा मात्र लव्हाळ्यावर बसून तर कधी उंच आकाशात सूर मारून कृमि-अळीचा वेध घेई. अंधार वाढत राही. त्याच्या काळ्या सावल्या त्यात विरघळून जायच्या.

जलाशयावरील रत्ने

बांधाखालच्या अंगाला असलेल्या पुरातन वृक्षांच्या प्रचंड फांद्या बांधावरून ओणावतात.जलाशयातील पाण्यात पाहतात.त्यांचे वेडेवाकडे अजगरासदृश प्रतिबिंब त्यात तरळताना दिसते.उडत असलेल्या,बसलेल्या स्थितीतील विविध आकारांचे लहान-मोठे किती तरी किलकिले पाहून आश्चर्ययुक्त आनंद वाटे.तेजस्वी काळ्या-पांढऱ्या वर्णाच्या कवडी किलकिल्यांना कृष्ण व श्वेत रत्नांच्या वर्णाची पिसे पांघरून उडताना पाहून ते आकाशगामी जलदेवतेसारखे वाटत.त्यांची काळ्यापोवळ्यासारखी लांब चोच देदीप्यमान वाटे.तेथे काही मोठे किलकिले जोडीने बसले होते.त्यांच्या डोक्यावरील काटेरी काही पिसे शेंडीसारखी उभी होती.पाठीवरची पिसे पांढरी-करडी होती.छातीची पिसे सुंदर तांबडी दिसायची.रान कबुतराएवढ्या आकाराच्या किलकिल्यांच्या चोची चाकूच्या पातीएवढ्या रुंद दिसत. अगदी चिमणीएवढे किलकिले लवचिक नाजूक अशा जलवनस्पतींच्या फांद्या आपल्या प्रवाळ रंगाच्या पायांनी घट्ट धरून बसलेले होते.जलाशयाच्या पृष्ठाला अलगदपणे स्पर्श करीत,देवनळाच्या सळसळीशी स्पर्धा करीत अवर्णनीय अशा त्यांच्या सुंदर निळ्या पाठी चकाकत.वाटे जलाशयावर जणू रत्नेच उधळली आहेत. त्यांच्या रूपाने जणू कुणी देदीप्यमान अशा निळ्या रेघाच जलाशयावर ओढीत असल्याचा भास होई आणि त्या रेषांतून पाण्यातील मासे चांदीसारखे चकाकत.

बेहड्यावरचा खोपा

जलाशयाला लागून झिलाणी व गूढ शांतता नांदत असलेल्या बोडी आहेत.ती बोडी तर देवधानानं झाकून गेली होती.कुठं एखादा निळ्या-हिरव्या पाण्याचा भाग सकाळच्या सूर्यकिरणात आरशासारखा लख्ख दिसायचा.आमच्या चाहुलीनं त्या बोडीतील देवभातात चरत असलेले अडईचे जोडपे भुर्रकन् झप् झप् पंख फडफडवीत सीसिक् सीसिक् आवाज करीत त्या जलाशयातून उंच निळ्या आकाशात उडू लागले. लांब मानेची-भुऱ्या रंगाची ती वन्य बदके या अद्भुत जलाशयावर घिरट्या घालीत उडत होती. बांधावर बेहडा, पिंपळ व मोहा यांचे पुरातन वृक्ष उभे होते. थोड्या वेळानं ती बेहड्याच्या पोखरीत दिसेनाशी झाली. अशा पुरातन वृक्षांच्या पोकळीत त्यांची गूढ घरटी असतात.

सावरीवरल्या वंडकी

समोर स्वयंभू जलाशय आणि त्याला लागून असलेले विशाल झिलाण.काळ्या रंगाची-पंखाला पांढरी किनार असलेल्या वंडकी दूरच्या बोडीवरून शीळ घालीत झिलाणीवर घिरट्या घालू लागल्या.त्या झिलाणीत एक सावरीचा महावृक्ष उभा आहे. तीन-चार वंडकीच्या जोडप्यांनी त्या वृक्षाच्या पोखरीत खोपी केली आहेत.त्या उंच विशाल वृक्षाभोवती काळ्या पांढऱ्या रंगाच्या वंडकी उडताना मोठ्या अद्भुत वाटायच्या. सकाळ-सायंकाळी ती गूढ घरट्याकडे झेप घेताना दिसायची.त्यांची पिलं आता जाणती झाली होती. चोचीत धरून त्या पिलांना घरट्यातून बोडीकडे नेतानाचं दृश्य निसर्गात दुर्मीळ आहे. एक एक पिलू ते त्या देवधानाच्या बोडीत आणून सोडत. नंतर ती नाजूक पिले तिथेच देवधानाचा चारा खाऊन लहानाची मोठी होत.

उत्तुम उत्तुम

सूर्य अस्ताला जाताना तर त्या स्वयंभू जलाशयाचं सौंदर्य अवर्णनीय असे.त्याच्या काठच्या गूढ हिरव्या झिलाणीतील देवभातावर नजर ठरत नसे.अशा वेळी उत्तुम-उत्तुम-उत्तुम असा केम कुकडी-वॉटर कॉकचा आवाज सायंतन शांततेत नादमाधुर्य ओतीत असे. वाटे तो आवाज अगदी जवळून येतोय.परंतु पाण्याच्या माध्यमातून तो आवाज फार दुरून येत असे. एखाद दुसऱ्या वेळी तो आपल्या लांब, लोंबत असलेल्या जड पायांनी थोडा फार गडप होई. त्यांच्या डोक्यावरचा तुरा संधिप्रकाशात उंच उडत लगेच देवभातात गडप सुंदर दिसे.जांभळ्या रंगाची केम आता देवभातात घरटी बांधीत होती.पाण्यावर काड्याकाटकीचे उंच- तरंगणारे ते घरटे असे.यात चार-पाच पांढरी अंडी असायची.केम दिसावयाचे क्वचितच.देवभातातून चालताना देवभाताची हालचाल व्हायची. तीच यांची चाहूल.

बगळे

तळी, झिलाणी,बोडी व तिथे आश्रयाला राहणाऱ्या ढोकरी,बगळे व त्यांची गूढ निवासस्थाने यांचा उल्लेख आपल्या प्राचीन साहित्यात आढळून येतो.हाल सातवाहनाच्या गाथासप्तशतीत रोजच्या दृश्यात आढळणाऱ्या बगळ्यांचे वर्णन केले आहे, ते अक्षर वाङ्मयात समावेश करण्यासारखे आहे.बगळी म्हणजे हिरवा शालू ल्यालेली गौरकाय लाडकी प्रिया. जलाशयाच्या किनारी एकान्तात प्रियकराची प्रतीक्षा करीत असलेल्या तिला पाहून कवीने त्या नाजूक भावप्रवण प्रसंगाचे वर्णन तितक्याच सहजतेने केले आहे.'पहा,कमळाच्या पानांमध्ये बगळी कशी एकाकी बसली आहे. जणू निर्मल पाचूच्या पूजापात्रात मोत्यांची शिंपली ठेवावी तशी ती शोभत आहे.' पण त्या प्रियेचे लक्ष कुठे आहे? अशा कातर वेळी सारंगागाराकडे उडत जाणाऱ्या बगळ्यांच्या पंक्तीकडे सारे ध्यान लागले आहे. तिच्या द्विधा, कातर मनःस्थितीचे वर्णन अलौकिक आहे."रविबिंब कोठे गेले ? चंद्र व तारे कोठे गेले ? ग्रहमान पाहण्यासाठी होराशास्त्रज्ञ रेघा काढतो, त्याप्रमाणे आकाशात बगळ्यांच्या रांगांनी काळ रेघा ओढीत आहे." बगळ्यांची रांग कुण्डलीमधल्या कोनासारखी असते हे सर्वांना ठाऊक आहेच.

मनोली

नवेगाव बांध जलाशयाकाठची पडार फुलली की त्या गुलाबी तांबूस मोहक फुलोऱ्यातून आसपासच्या तलाव, बोडी,

झिलाणीतील हिरव्यागार कोंगशीतून,पाणकणीस - नदीकाठच्या उसाच्या वाड्यांतून रंगीबेरंगी पाखरांचे थवेच्या थवे आहार-विहार करताना दिसले आणि स्मृतीचा ठेवा जागा झाला.पाणथळीतील लव्हाळी खसाच्या लवचिक काड्यांवर बसून ते हिंदोळे घ्यायचे,

कुठं सपाट जमिनीवरील गवताचे बी वेचताना पन्नास शंभरचा थवा भुर्रकन चिवचिव करीत उडायचा.किती प्रकारच्या ? तांबड्या रेड-मुनिया,तिलीया,स्पॉटेड मुनिया,काळ्या डोक्याच्या ब्लॅक हेडेड मुनिया,पांढऱ्या मानेच्या-व्हाइट थोटेड मुनिया,श्वेत पाठीच्या व्हाईट बॅक्ड मुनिया,हिरव्या रंगाच्या-ग्रीन मुनिया.त्यांच्या अपार्थिव सौंदर्याचा हेवा वाटायचा आणि रूपाला लाजेसे नाव 'मनोली'. सोनाली-रूपालीच्या परंपरेतलं नाव वाटतं हे.हिरवी मनोली फारच सुंदर दिसते. परंतु ही मनोली आता नामशेष होत आहे.

सात बहिणींच्या पाराखालच्या झिलाणीतील कोंगशीत त्यांची वीण ऑगस्ट-सप्टेंबरात होते. तिथल्या ढोपराएवढ्या खोल पाणथळीत हिरव्यागार पाचूची पवन बहरलेली असे.ह्या पक्ष्यांची इवलीशी घरटी अद्भुत व आनंददायी सौंदर्याचा जणू निधीच असे. घरट्याकडे झेप घेणाऱ्या ह्या गोजिरवाण्या, सुंदर पाखरांकडे पाहात मी सात बहिणींच्या पारावर तासन् तास बसत असे. समृद्धीबरोबर तिथे एक अनामिक गूढता नांदायची.

…..समाप्त…!!

स्वप्नं- एक देणगी / Dreams - a gift

स्वप्नं बघणाऱ्यांना,भविष्यात डोकवायला मिळायचं असेल तर,त्यांच्या पोटात फक्त श्रद्धा पाहिजे,दुसरं काही नको.

दिवस कधीकधी असा उगवतो की अगदी आतून असं वाटतं की,आज खूप वेगळं असं काहीतरी घडणार आहे.दिवस कधीकधी असाही उगवतो की,अशा खूप वेगळ्या गोष्टी घडून,आपल्याला आश्चर्याचा धक्का देऊन जातात.

ठरलेल्या वेळेस जेसन स्टीव्हन्स यायचा म्हणून मी वाट बघत होतो.या भेटींपासून पुढच्या शोधयात्रेचा महिना सुरू व्हायचा असतो,आम्हा दोघांसाठी.बोस्टनच्या क्षितिजरेषेकडे पहात मी खिडकीशी उभा होतो.मनात रेड स्टीव्हन्सचे विचार होते.

ज्याच्यावर प्रेम असतं, त्याचा मृत्यू पचवणं कठीण असतं;

विशेषतः त्याच्या आठवणी जेव्हा सदासर्वकाळ तुमच्या मनात असतात. कांही लोकांचा आपल्यावर असा खोल परिणाम झालेला असतो,की ती माणसे आपला एक हिस्साच होऊन बसतात.रेड स्टीव्हन्सचा माझ्यावर तसाच परिणाम होता आणि मला माहीत आहे की त्याचा बऱ्याचजणांवर असा परिणाम झालेला होता.

खूपदा वाटून जायचं,फोन उचलावा,पलिकडून पश्चिम टेक्ससच्या बोलितला खरखरीत आवाज ऐकू यावा, मला प्रतिसाद मिळावा.

पण रेड स्टीव्हन्सनं माझ्या आयुष्यात आणलेल्या चांगल्या गोष्टी कायम माझ्याजवळ रहाणार आहेत,हे मला माहीत होते.

कॉन्फरन्स रूमच्या टोकाशी असलेल्या मोठ्या व्हिडिओ पडद्यावर रेड स्टीव्हन्स आमच्यासामोर आला.तो खरोखर अवलिया माणूस होता.आयुष्यात तो जे जे करीत गेला त्यातून त्याचा भन्नाटपणा उघड होत गेला.

"जेसन,तू तिथं बसला आहेस तेवढ्यात मी एक मिनीट वर्षभर चालणाऱ्या उपक्रमांची जबाबदारी घेतल्याबद्दल मिस्टर हॅमिल्टन आणि मिस् हेस्टिंग्ज यांचे आभार मानण्यासाठी घेणार आहे.मला वाटतं की तू लक्षात ठेवशीलकी माझ्या मृत्यूपत्रातील शेवटच्या मसुद्याप्रमाणे मी तुझ्यासाठी योजलेली सर्वोत्तम देणगीत तुला जेव्हा मिळेल,ती माझे प्रिय मित्र थिओडोर हॉमिल्टन आणि मार्गारेट हेस्टिंग्ज यांचा खूपच हातभार लागल्यामुळे मिळेल.मोठ्या पडद्यावर रेड इतका सजीव वाटत होता. मला त्याला सांगावसं वाटलं,मला हे त्याचं काम करतांना खूप आनंद वाटत होता.पण हे पण मला ठाऊक होतं की हे शब्द बोलण्याचा काही उपयोग नव्हता.मला मात्र वाटलं माझ्या पद्धतीनं जेसनच्या या प्रवासात त्याची साथ करण्यासाठी त्यानं मला निवडलं तेव्हा मला आनंद वाटला,हे त्याला ठाऊक असणार,

"जेसन या महिन्यात तू जो धडा शिकायचा आहेस,तो धडा आहे स्वप्न,एक देणगी.ही देणगी थोर स्त्री पुरूषांना मिळालेली असते.

स्वप्नं म्हणजे आपल्या जीवनाचा गाभा असतात.जीवन जसं आहे तसं नाही,तर ते जसं असायला हवं,म्हणजे स्वप्नं,खास लोकांच्या मनात, हृदयात,स्वप्नं जन्मतात.पण ती स्वप्नं फळाला आली म्हणजे सगळ्या जगाला त्यांचा लाभ घेता येतो.

"तुला माहीत नसणार,पण थिओडोर हॅमिल्टन देशभर उत्तम विधिज्ञ म्हणून ओळखला जातो.मला तो जेव्हा भेटला,तेव्हा तसं होण्याचं त्याचं स्वप्न मी ओळखलं होतं आणि गेली पन्नास वर्षे हे स्वप्न तो जगतो आहे.हे स्वप्न वास्तवात येण्याआधी त्याच्या मनात,त्याच्या हृदयात आकाराला आलं होतं.

"लुइझियानाच्या दलदलीतून भटकता भटकता टेक्ससमध्ये तेल आणि गुरंढोरं यांची सगळ्यात मोठी उलाढाल करणारा सम्राट होण्याची स्वप्नं मी पहात असायचा.ती स्वप्नं माझा इतका भाग बनून गेली की, जेव्हा माझं पण उद्दिष्ट मी गाठलं तेव्हा मी पूर्वी कधीच न राहिलेल्या आपल्या घरातच मुक्कामाला जणू पोचलो होतो.

 (सर्वोत्तम देणगी,जिम स्टोव्हॅल,स्वाधारित कलासामग्री,डॉन बिलिंग्ज,अनुवाद - दिशा केळकर EMBASSY BOOK DISTRIBUTORS ) "या सर्वोत्तम देणगीला निश्चित रूप देत असतांना, त्यातल्या त्यात सर्वश्रेष्ठ देणगी कोणती बरं,असं ठरवायचा मी प्रयत्न करत होतो.एकाच देणगीचं नाव घ्यायचं झालं तर मी स्वप्न ह्या देणगीचं नाव घेईन. 

जीवन कसं आहे त्यापेक्षा ते कसं असावं ही दृष्टी आपल्याला स्वप्नांमुळेच येते.या स्वप्नांमधूनच,या जीवनातून जी जी इतर देणगी मिळवायची असेल तिच्यासाठी मार्ग सापडतो."

रेड थोडा वेळ थांबला आणि तो विचारात गढून गेल्यासारखा वाटला.तो पुढे बोलायला लागला,"जेसन स्वप्नांची तुझी ओळख करून द्यायची तर आधी काही स्वप्नं कशी असतात,

याची तुला माहिती करून द्यायला हवी.आयुष्यभर अशा खूप स्वप्नांची मला जाण होती.

स्वप्नांबरोबरची माझी सलगी हा माझा ठेवा होता.

"मला आयुष्यात भेटलेला स्वप्न बघणारा सर्वात मोठा माणूस,लोकांच्या कल्पनाशक्तीला स्पर्श करील अशी ठिकाणं,अशा वस्तू तयार करण्याची त्याला प्रचंड आस होती.ही आस त्यानं आयुष्यभर जपली.त्याच्या वाट्याला माघार,मानहानी,अपयश नाहीतर हेटाळणीही आली.जेव्हा भेटायचा,तेव्हा तो त्याच्या नवीन योजनांविषयी,नवीन बेता विषयी माझ्यापाशी बोलायचा.भितीवर टांगायला नव्या नव्या स्वप्नांच्या पाट्या तयार करण्याची त्याला सवय लागली होती. आणि त्या योजनेच्या पुर्ततेसाठी आराखडे तो तयार करायचा.

"मला आठवतंय,तो मृत्यूशय्येवर होता.त्याच्या खोलीत छताला त्यानं त्याच्या नवीन योजनेचा आराखडा टाचून घेतला होता.

त्याच्या डोक्यात जसजसा त्या योजनेला आकार येत होता,

तसतसा तो त्या छतावरील आराखड्यामुळे जास्त स्पष्ट होत होता.

"रूग्णालयात त्याला भेटायला एक वार्ताहर आला. माझा मित्र इतका अशक्त झाला होता की त्याला जेमतेम बोलायला येत होते.तो पलंगावर जरा सरकला आणि वार्ताहाराला त्याने शेजारी आडवं व्हायला सांगितलं.असं केल्यानं छतावरच्या त्या आराखड्याकडे त्यांना नीट बघता येऊन त्याविषयी मित्राला चर्चा करता येणार होती.

"एका गंभीर दुखण्याशी झगडत असतांनाही एखादा माणूस एवढी आपली आस जपतोय हे पाहून तो वार्ताहर गहिवरला.वार्ताहाराने त्याची मुलाखात आटोपली.माझ्या मित्राचा त्यानं निरोप घेतला आणि तो रूग्णालय सोडून निघून गेला.

"नंतर त्याच दिवशी माझा मित्र गेला.

"तू मुद्दा निसटू देऊ नकोस बरं.मृत्यूशय्येपर्यंत आपली ज्वलंत स्वप्नं जोपासत,आयुष्यभर ती अगदी उत्कटपणे सांभाळणारा माणूस केवढा नशीबवान असला पाहिजे. आयुष्यभर माझा मित्र त्याच्या स्वप्नांमध्ये जगला.ती स्वप्नं सतत संख्येनं वाढायची आणि आकारानं मोठी व्हायची.त्यानं स्वप्नापैकी एखादा मैलाचा दगड गाठला की लगेच आणखी एखादं मोठं आणि एखादं जास्त दिव्य स्वप्नं त्याला खुणावत असायचं.

"अतिशय थेट पद्धतीनं खूप लोकांना स्वप्न बघायला आणि जास्त चांगल्या जगाची कल्पना करायला त्यानं शिकवलंय त्याचं नाव होतं वॉल्ट डिस्ने.

"पण तुला एक काळजी घ्यावी लागेल.आयुष्यभर जपायची स्वप्नं : ती केवळ तुझीच असायला हवीत. दुसऱ्या कोणाची ती असूच शकत नाहीत. आणि ती स्वप्नं संख्येनं आणि आकारानं वाढती रहायला हवीत.

"माझा दुसरा एक मित्र होता.त्याच नावं तुला माहीत नाहीये.तो म्हणायचा,खूप कष्ट करायचे आणि आयुष्याची पन्नाशी आल्यावर निवृत्त व्हायचं,असं त्याचं स्वप्न होतं.त्यानं खरोखर खूप कष्ट केले आणि धंद्यात अफाट यश मिळवलं.तो निवृत्त होण्याचं स्वप्न बाळगून होता.पण त्यापलिकडे कसलीच ओढ त्याला नव्हती.

"त्याच्या पन्नासाव्या वाढदिवशी आम्ही बरीचजणं जमलो.

त्याचा पन्नासावा वाढदिवस आणि त्याची निवृत्ती साजरी केली.त्यानं त्याचं स्वप्न नीट कशालातरी जोडून घेतलं असतं तर त्याच्या जीवनातला तो सर्वात आनंदाचा दिवस झाला असता.दुर्दैवानं त्याची सारी कर्तबगारीची वर्ष त्याच्या धंद्यासाठी खर्ची पडली. त्यात मात्र त्याला खूप अभिमान आणि आत्मसन्मान मिळाला.सुकाणूप्रमाणे वाट दाखवणारा उद्योगधंदा थांबवला तेव्हा अंगात जोम,ताकद असलेला तो माणूस निवृत्तीनंतर ढेपाळायला लागला.लवकरची निवृत्ती मिळावी असं त्याचं नेहमी म्हणणं होतं.पण लवकरच त्याच्या लक्षात आलं की त्याच्या जगण्याला आधार मिळावा अशी काही आस राहिलीच नाही."नंतर एकाच महिन्यानं माझ्या या दुसऱ्या मित्रानं आत्महत्त्या केली.

"एक स्वप्न पाहणारा माणूस,तो मृत्यूशय्येवर असतानाही जीवनभर जपलेल्या ओढीमुळे उत्साहित होत होता आणि दुसरा,ज्याचं स्वप्न त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला अगदी अशोभनीय होतं,त्यानी आत्महत्त्या केली.यांच्यातला फरक तुला स्पष्ट झालाच असेल.

"जेसन स्वप्न हे फक्त तुझं असणं फार महत्त्वाचं आहे.ते सब घोडे बारा टक्के नसतं.तुझ्या व्यक्तिमत्त्वाला शोभून दिसेल असं तुझं स्वप्न असावं.तुझ्याबरोबर ते स्वप्न ही वर्धिष्णू वाढत रहावं.त्या स्वप्नांची ओढ असणारा फक्त तूच असशील.

रेड स्टीव्हन्स थांबला,त्यानं घसा साफ केला,आणि असं वाटलं की त्याच्या मनाचं तारू दिशा बदलत आहे. शेवटी तो बोलू लागला. "जेसन,या महिन्यात स्वप्नांच्या देणगीच्या अनुभवाला तू सुरूवात करायची आहेस. सगळं शक्य आहे असं समजायचं.आयुष्यात काय काय करायचं,काय काय व्हायचं,काय काय मिळवायचं याची यादी कर.तुझ्या अंतःकरणाचा सर्वात जास्त कशाकडे ओढा आहे हे विचारात घेऊन अग्रक्रम कशाला द्यायचा ती यादी तयार करायची.

"महिन्याच्या अखेरीस तू त्यातल्या काही स्वप्नांबद्दल मिस्टर हॅमिल्टन बरोबर बोलायचे.

उत्तर बरोबर किंवा चूक असं नसणार.आणि लक्षात ठेव जशी वर्ष लोटतील तशी तुझी स्वप्नं वाढतील आणि विकसित होतील,

स्वप्नांपेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे,स्वप्न बघणारा होण्याची प्रक्रिया.

"तुला सुंदर स्वप्नं बघण्याचं जीवन मिळो."

रेड स्टीव्हन्सची प्रतिमा लोप पावलीआणि कॉन्फरन्स रूममधल्या टेबलवर घडी घालून ठेवलेल्या हातांकडे जेसन क्षणभर बघत राहिला.शेवटी तो म्हणाला, "आयुष्यात आपण काय करायचं याविषयी मी कधीच विचार केला नाहीये.आपण जिवंत असतो आणि जीवनाचा प्रवाह दिवसामागून दिवस गेले की आपोआप चालू राहतो,असंच मला वाटतं."

मी उभा राहून दाराच्या दिशेनं चालता चालता म्हटलं, "जेसन स्वप्नं बघायला सुरुवात करायला ही छान वेळ आहे.आणि हे शिकायचं असलं तर रेड स्टीव्हन्सकडूनच शिकायचं.त्याच्याहून दुसरा कोणी चांगला शिक्षक नाही. महिन्याच्या शेवटी तुझ्या अहवालाची मी वाट बघतो."

कॉन्फरन्सरूममधून मी बाहेर पडलो,तेव्हा जेसन विचारांमध्ये गढलेला होता आणि मला वाटतं त्याच्या स्वप्नांमध्ये ही.तीन आठवड्यांनी मी माझ्या लिहिण्याच्या टेबलाशी जेसन स्टीव्हन्ससमोर बसलो होतो आणि तो त्याच्या जीवनभराच्या स्वप्नांबद्दल बोलत होता.तो दिवस मी कधीच विसरणार नाही.त्यानं सुरूवात हळूहळू केली होती,पण तो मग बोलण्याच्या रंगात आला.

"सुरूवातीला मला काय करायचंय,कोण व्हायचंय, काय हवंय याची एक लांबचलांब यादी तयार केली.मग लक्षात आलं की ती काही वास्तविक पाहता स्वप्न नव्हती मला हवं तर त्या गोष्टी करणं,तसं बनणं,त्या मिळवणं मला सहज शक्य होतं.आजवर त्या करायला मी वेळ किंवा उत्साह दाखविला नव्हता इतकंच.पण मी जेव्हा वॉल्ट डिस्नीचा विचार केला,तेव्हा माझ्या डोक्यात बऱ्याच गोष्टी आल्या." जेसन जरासा थांबला.त्यानं मिस् हेस्टिंग्जकडे बघून परत माझ्याकडे बघितलं.मला वाटतं त्याला प्रोत्साहन हवं होतं.मिस् हेस्टिंग्ज हसली आणि तिनं त्याच्याकडे बघत मान डोलावली.जेसननं बोलणं पुढे चालू ठेवलं.त्याचा विश्वास वाढायला लागला होता.

"कुठल्या तरी मार्गानं,वंचित तरूण माणसांचं आयुष्य सुधारावं म्हणून मला काही करता यायला हवं.म्हणजे माझ्या डोळ्यासमोर गरीब तरूण माणसं नाही येत.ज्या लोकांच्या कल्पनेतही स्वतःची ताकद,उत्कट इच्छा, मूल्ये या गोष्टी नाहीत की ज्यामुळे त्यांचे आयुष्य अर्थपूर्ण नाही,अश्या लोकांसाठी मला काम करायचंय. माझे आजोबा रेड माझ्यासाठी जे करताहेत ते मी एका प्रकारे दुसऱ्या तरूणांसाठी करणार आहे."

मिस् हेस्टिंग्जने टाळ्या वाजवल्या.आणि ती आनंदानं म्हणाली, "जेसन मला हे ऐकून फार उत्तेजित वाटतंय. तू किंवा दूसरा कोणी याहून चांगलं आपल्या आयुष्यात करील असं मला वाटत नाही. "जेसन माझ्याकडे बघून म्हणाला, "तुम्हाला हे ठीक वाटतंय ना ?"

हसत मी उत्तर दिलं, "जेसन,चाळीस वर्षांच्या सहवासानंतर मी एक तत्त्व शिकलो आणि ते असं की आयुष्याच्या लढाईत टिकाव धरायचा तर नेहमी मिस् हेस्टिंग्जशी सहमत व्हावं.आणि खरंच माझंपण तिच्यासारखंच मत आहे.तुझ्या जगण्यासाठी एक अगदी छान स्वप्न,एक योग्य ध्येय तुला मिळालं.तुझ्या आजोबांच्या मित्रांच्या गोष्टींची सतत आठवण ठेव. आजोबांनी तुला त्या गोष्टी ऐकवल्या आहेतच. तू जिवंत असेपर्यंत तुझ्या स्वप्नांना जिवंत ठेव."

मिस् हेस्टिंग्ज जेसनबरोबर लिफ्टपर्यंत गेली.मी आपल्या लिहिण्याच्या टेबलाशी एकटाच राहिलो. मी आपल्या स्वप्नांचा विचार करायला लागलो.ती आजही, माझ्या ऐशीव्या वर्षीही,माझी सोबत करत आहेत.पण तरी मी तेव्हाच शपथ घेतली की माझी सर्व स्वप्न टिकून असतील आणि वर ती वर्धिष्णूही असतील.

समाप्त...