गरिबी दिसते, पण तिच्यामागची व्यवस्था दिसते का?
मूळ लेखिका: कॅथरीन बू (Katherine Boo)
मूळ पुस्तक: Behind the Beautiful Forevers: Life, Death, and Hope in a Mumbai Undercity
मूळ प्रकाशक: Random House
प्रकाशन वर्ष: २०१२
मराठी अनुवादक, प्रकाशक व आवृत्ती: उपलब्ध पुस्तकाच्या शीर्षकपृष्ठाची आणि कॉपीराइट पृष्ठाची माहिती तपासल्यानंतर नोंदवावी.
मुंबई विमानतळावर उतरणाऱ्या प्रवाशांना शहराची एक वेगळी ओळख दिसते. उंच इमारती, आलिशान हॉटेलं, चकचकीत रस्ते, जाहिरातींनी सजलेल्या भिंती आणि प्रगतीची स्वप्नं दाखवणारा झगमगाट. या सगळ्यांतून आपण एका आधुनिक शहरात प्रवेश करत असल्याची जाणीव होते.
पण याच झगमगाटाच्या सावलीत अशीही माणसं राहतात, ज्यांच्यासाठी रोजचा दिवस जगणं हेच एक आव्हान असतं. त्यांच्याही डोळ्यांत स्वप्नं असतात. त्यांनाही आपल्या मुलांनी शिकावं, घर चांगलं व्हावं, पोटाला पुरेसं अन्न मिळावं आणि आयुष्याला थोडी स्थिरता यावी असं वाटतं. फरक इतकाच की, काही लोकांना स्वप्नं पूर्ण करण्यासाठी संधी मिळतात; तर काहींना संधीपर्यंत पोहोचण्याआधीच अनेक अडथळ्यांशी झुंजावं लागतं.
विकासाच्या चमकदार चित्रात ही माणसं कुठे असतात? शहराच्या प्रगतीची गोष्ट सांगताना त्यांचं आयुष्य आपल्या नजरेत येतं का?
कॅथरीन बू यांच्या Behind the Beautiful Forevers या पुस्तकातून मला पडलेला महत्त्वाचा प्रश्न हाच आहे.
सुंदर भिंतीच्या दुसऱ्या बाजूला
मुंबई विमानतळाजवळच्या अण्णावाडी या वस्तीतील माणसांच्या आयुष्याचा मागोवा घेत कॅथरीन बू यांनी हे पुस्तक लिहिलं. एका बाजूला आलिशान हॉटेलं आणि शहराच्या आर्थिक प्रगतीचं प्रतीक असलेली ठिकाणं; दुसऱ्या बाजूला अस्थिर घरं, अस्वच्छ परिसर, अपुऱ्या सुविधा आणि उद्याची चिंता घेऊन जगणारी माणसं.
या दोन जगांमध्ये केवळ अंतर नाही. त्यांच्यामध्ये संधींची दरी आहे. एका जगात अडचण आली तर ती सोडवण्यासाठी पैसा, ओळख आणि पर्याय उपलब्ध असू शकतात. दुसऱ्या जगात छोटीशी अडचणही संपूर्ण कुटुंबाला संकटात ढकलू शकते.
अण्णावाडीतील माणसं केवळ गरिबीची उदाहरणं नाहीत. ती स्वतःची स्वप्नं असलेली, निर्णय घेणारी, चुकणारी, संघर्ष करणारी आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करणारी माणसं आहेत. त्यांच्यात प्रेम आहे, मत्सर आहे, महत्त्वाकांक्षा आहे, स्वार्थ आहे आणि दुसऱ्याला मदत करण्याची इच्छाही आहे.
म्हणूनच या पुस्तकाकडे केवळ झोपडपट्टीतील दुःखांची नोंद म्हणून पाहणं पुरेसं ठरणार नाही. हे पुस्तक आपल्याला माणसांच्या आयुष्याकडे जवळून पाहायला लावतं. बाहेरून दिसणारी परिस्थिती आणि त्या परिस्थितीत जगणाऱ्या व्यक्तीचा आतला संघर्ष यांत किती फरक असतो, हे समजून घ्यायला भाग पाडतं.
कचऱ्यातून भविष्य शोधणारा अब्दुल
या पुस्तकातील अब्दुल ही व्यक्तिरेखा मला विकासाच्या नेहमीच्या कल्पनेचा पुन्हा विचार करायला लावते.
अब्दुल कचऱ्याच्या पुनर्वापराच्या व्यवसायाशी जोडलेला आहे. इतरांना निरुपयोगी वाटणाऱ्या वस्तूंमध्ये तो आर्थिक मूल्य शोधतो. वस्तू ओळखणं, त्यांची वर्गवारी करणं आणि त्यातून उत्पन्न मिळवणं, हे त्याचं कौशल्य आहे. त्याच्या कामातून कुटुंबाला आधार मिळतो. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी तो स्वतःच्या कष्टांतून पुढे जाण्याचा प्रयत्न करतो.
आपण अनेकदा यशस्वी होण्यासाठी मेहनत करण्याचा सल्ला देतो. मेहनत महत्त्वाची आहेच; पण प्रत्येक मेहनतीला सारखं फळ मिळतं का?
अब्दुल मेहनत करतो. त्याला आपल्या कामाची जाण आहे. त्याला कुटुंबासाठी काहीतरी उभं करायचं आहे. तरीही त्याच्या आयुष्याची दिशा केवळ त्याच्या मेहनतीवर ठरत नाही. आजूबाजूचे लोक, वस्तीतील संघर्ष, धार्मिक ओळख, पोलिसांशी येणारे संबंध आणि न्यायव्यवस्थेचा अनुभव यांचाही त्याच्या भविष्यावर परिणाम होतो.
आपण एखाद्या व्यक्तीच्या यशाचं श्रेय तिच्या मेहनतीला देतो, तेव्हा तिच्या वाट्याला आलेल्या संधींचाही विचार करायला हवा. आणि एखादी व्यक्ती मागे राहिली, तर तिच्यातच काही कमी आहे, असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी तिच्यासमोरचे अडथळे समजून घ्यायला हवेत.
अब्दुलची गोष्ट मेहनतीचं महत्त्व नाकारत नाही. ती मेहनतीच्या मर्यादा दाखवते. कष्ट करणाऱ्या प्रत्येक माणसाला पुढे जाण्यासाठी न्याय्य संधी मिळाली, तरच मेहनतीचा अर्थ अधिक व्यापक होईल.
झेरुनिसा आणि छोट्या स्वप्नांची मोठी किंमत
अब्दुलची आई झेरुनिसा आपल्या कुटुंबासाठी चांगलं आयुष्य उभं करण्याचा प्रयत्न करते. घरात थोडी सुधारणा व्हावी, राहण्याची परिस्थिती बदलावी, कुटुंबाला सुरक्षितता मिळावी, अशा तिच्या इच्छा आहेत.
ही स्वप्नं फार मोठी नाहीत. पण ज्या माणसाच्या आयुष्यात आर्थिक सुरक्षितता नाही, त्याच्यासाठी घरातली छोटी सुधारणा हीदेखील मोठी गोष्ट असते.
आपल्याकडे घर म्हणजे अनेकदा मालमत्ता, गुंतवणूक किंवा प्रतिष्ठेचा विषय असतो. पण अस्थिर परिस्थितीत जगणाऱ्या कुटुंबासाठी घर म्हणजे सुरक्षिततेची आशा असते. पावसात गळती होऊ नये, घरात धूर साचू नये, मुलांना नीट झोपता यावं आणि उद्या कुठे जावं लागेल याची भीती नसावी, या साध्या गरजांनाही मोठा अर्थ असतो.
झेरुनिसाच्या आयुष्यात मात्र या इच्छा पूर्ण करण्याच्या प्रयत्नात नवे संघर्ष उभे राहतात. शेजारच्या फातिमाशी झालेला वाद आणि त्यानंतर घडलेल्या गंभीर घटनांमुळे तिचं कुटुंब संकटात सापडतं. जे आयुष्य उभं करण्यासाठी कष्ट केले, तेच आयुष्य एका संघर्षामुळे कोलमडू शकतं, याची जाणीव होते.
इथे एक गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. गरिबीमुळे माणसांच्या समस्या निर्माण होतात, पण प्रत्येक वादाचं किंवा चुकीच्या कृतीचं समर्थन गरिबीच्या नावावर करता येत नाही. व्यक्तीची जबाबदारी आणि तिला घडवणारी परिस्थिती या दोन्ही गोष्टी एकत्र समजून घ्याव्या लागतात.
झेरुनिसाच्या संघर्षातून मला जाणवतं की, ज्या माणसांकडे संकट सहन करण्याची आर्थिक ताकद कमी असते, त्यांच्यासाठी एका घटनेची किंमतही फार मोठी ठरू शकते.
फातिमा : एका वादाच्या पलीकडे
फातिमा ही या कथेतली आणखी एक महत्त्वाची व्यक्तिरेखा. तिचं आयुष्यही अनेक मर्यादांनी वेढलेलं आहे. शारीरिक अडचण, परिसरातील ताणतणाव, इतरांशी असलेले संघर्ष आणि स्वतःच्या परिस्थितीबद्दलचा असंतोष या सगळ्यांचा तिच्या आयुष्याशी संबंध आहे.
फातिमा आणि झेरुनिसाच्या कुटुंबामध्ये वाद होतो. या वादातून पुढे घडणाऱ्या घटना अत्यंत गंभीर वळण घेतात. फातिमा स्वतःला पेटवून घेते आणि या घटनेत अब्दुलच्या कुटुंबावर आरोप होतात. त्यानंतर पोलिसांची चौकशी, अटक आणि कायदेशीर संकट यांचा सामना कुटुंबाला करावा लागतो.
या घटनेचा विचार करताना दोन टोकं टाळावी लागतात. फातिमाच्या कृतीमुळे इतरांवर झालेले परिणाम दुर्लक्षित करता येत नाहीत. त्याच वेळी तिच्या आयुष्याकडे केवळ एका वादातून किंवा एका कृतीतून पाहून तिच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा निर्णयही देता येत नाही.
माणूस एका घटनेपेक्षा मोठा असतो. पण त्या घटनेचे परिणामही खरे असतात.
आपण अनेकदा एखाद्या घटनेची बातमी वाचतो, आरोपीचं नाव पाहतो आणि लगेच मनात मत तयार करतो. पुढे काय घडलं, आरोपांचा आधार काय होता, चौकशी कशी झाली, संबंधित व्यक्तींना कोणत्या परिस्थितीतून जावं लागलं, याचा विचार करण्यासाठी आपण थांबतो का?
कॅथरीन बू यांची मांडणी या प्रश्नांकडे पाहण्याची संधी देते. ती आपल्याला प्रत्येक व्यक्ती निर्दोष आहे असं मानायला सांगत नाही. ती आपल्याला निर्णय घेण्याआधी माणसाचं आणि परिस्थितीचं वास्तव समजून घ्यायला सांगते.
न्याय मिळवण्याचा मार्ग सर्वांसाठी सारखा असतो का?
अब्दुलच्या कुटुंबावर आलेल्या संकटानंतर कायदेशीर प्रक्रियेचा प्रश्न पुढे येतो. पोलिसांशी व्यवहार, पैशांची गरज, ओळखींचं महत्त्व आणि कुटुंबाला वाचवण्यासाठी करावी लागणारी धडपड या सगळ्यांतून न्यायव्यवस्थेचा एक अस्वस्थ करणारा अनुभव समोर येतो.
कायद्याच्या दृष्टीने प्रत्येक व्यक्ती समान असावी, ही लोकशाहीची मूलभूत अपेक्षा आहे. पण प्रत्यक्ष आयुष्यात कायदेशीर प्रक्रियेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता सर्वांकडे सारखी नसते.
एखाद्या कुटुंबाला चांगला वकील मिळू शकतो. दुसऱ्या कुटुंबाला वकिलाची फी भरण्यासाठीच संघर्ष करावा लागू शकतो. कोणाला प्रक्रिया समजावून सांगणारे लोक असतात; तर कोणाला कोणत्या कार्यालयात जायचं, काय कागदपत्रं लागतील आणि पुढे काय होईल, याचीही माहिती नसते.
अशा वेळी प्रश्न केवळ कायदा योग्य आहे की नाही, एवढाच राहत नाही. कायद्याचा आधार घेण्यासाठी आवश्यक असलेली साधनं सर्वांना उपलब्ध आहेत का, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरतो.
अब्दुलच्या कुटुंबाची कथा वाचताना मला न्याय आणि न्याय मिळवण्याची क्षमता यांतील फरक जाणवतो. कायद्यातील समानता आणि प्रत्यक्ष जीवनातील असमानता यांच्यामधली दरी आपण सहज नाकारू शकत नाही.
याचा अर्थ प्रत्येक पोलिस अधिकारी भ्रष्ट आहे किंवा न्यायव्यवस्थेत काम करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीवर संशय घ्यावा, असा नाही. तसा निष्कर्ष काढण्यासाठी या पुस्तकाचा वापर करणंही चुकीचं ठरेल. पण एखाद्या व्यवस्थेत गैरप्रकार घडू शकतात आणि त्यांचा फटका दुर्बल व्यक्तींना अधिक बसू शकतो, या शक्यतेकडे डोळेझाक करूनही चालणार नाही.
न्याय केवळ कागदावर उपलब्ध असणं पुरेसं आहे का, की तो मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेली मदतही प्रत्येकाला मिळायला हवी?
हा प्रश्न अण्णावाडीपुरता मर्यादित नाही.
आशा : व्यवस्थेतून वर जाण्याची धडपड
आशा ही या पुस्तकातील गुंतागुंतीची व्यक्तिरेखा आहे. तिला स्वतःच्या परिस्थितीतून बाहेर पडायचं आहे. तिच्या महत्त्वाकांक्षा आहेत. परिसरात प्रभाव निर्माण करायचा आहे. त्यासाठी ती स्थानिक राजकारण, ओळखी आणि सत्तेच्या व्यवहारांचा उपयोग करते.
आशाच्या वागण्यात हुशारी आहे; पण तिच्या मार्गात नैतिक तडजोडीही आहेत. ती ज्या व्यवस्थेत पुढे जाण्याचा प्रयत्न करते, त्या व्यवस्थेतील भ्रष्ट व्यवहारांशी तिचे संबंध येतात. काही प्रसंगी ती या व्यवस्थेचा वापर करते, तर काही प्रसंगी तिच्या महत्त्वाकांक्षांचा फायदा इतरांना होतो.
आशाला केवळ खलनायिका म्हणून बाजूला करणं सोपं आहे. पण तसं केल्यास तिच्या व्यक्तिरेखेतील महत्त्वाचा प्रश्न सुटत नाही. तिला सत्ता आणि प्रभाव का हवासा वाटतो? स्वतःच्या आयुष्यावर नियंत्रण मिळवण्याची तिची इच्छा कोणत्या अनुभवांतून तयार झाली? ती पुढे जाण्यासाठी जे मार्ग निवडते, त्यांची किंमत कोणाला मोजावी लागते?
या प्रश्नांची उत्तरं शोधताना तिच्या परिस्थितीचा विचार करता येतो. मात्र परिस्थिती समजून घेणं म्हणजे तिच्या चुकीच्या कृतींना योग्य ठरवणं नव्हे.
एखादी व्यवस्था चुकीच्या मार्गाने पुढे जाणाऱ्यांना फायदा देत असेल, तर त्या व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित करायला हवा. पण त्या व्यवस्थेचा फायदा घेणाऱ्या व्यक्तीची जबाबदारीही संपत नाही.
आशाच्या व्यक्तिरेखेतून एक कठीण वास्तव समोर येतं. कधी कधी माणूस स्वतःच्या परिस्थितीतून बाहेर पडण्यासाठी अशा मार्गांचा स्वीकार करतो, जे दुसऱ्याच्या अडचणी वाढवतात. स्वतःला वाचवण्याची धडपड आणि इतरांशी न्यायाने वागण्याची जबाबदारी यांत संघर्ष निर्माण होतो.
मग प्रश्न असा आहे की, स्वतःच्या आयुष्यात पुढे जाण्यासाठी आपण किती दूर जाऊ शकतो? आणि त्या प्रवासात आपल्या पायाखाली दुसऱ्याचं आयुष्य चिरडलं जात असेल, तर त्या यशाला कोणता अर्थ उरतो?
मंजू : शिक्षण, स्वप्नं आणि मर्यादित संधी
आशाची मुलगी मंजू ही वेगळ्या प्रकारच्या आशेचं प्रतिनिधित्व करते. तिला शिक्षणातून स्वतःचं भविष्य घडवायचं आहे. तिच्या आईच्या मार्गापेक्षा वेगळा मार्ग निवडण्याची तिची इच्छा आहे. शिक्षणाच्या माध्यमातून अण्णावाडीच्या मर्यादांपलीकडे जाण्याचं स्वप्न ती पाहते.
मंजूच्या व्यक्तिरेखेतून शिक्षणाचं महत्त्व समोर येतं. शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी मिळवणं किंवा नोकरी मिळवण्याची पात्रता नव्हे. शिक्षण माणसाला जग समजून घेण्याची, स्वतःच्या अनुभवांकडे वेगळ्या नजरेने पाहण्याची आणि उपलब्ध पर्यायांचा विचार करण्याची संधी देऊ शकतं.
पण शिक्षणाची संधी मिळाली म्हणजे पुढचा मार्ग आपोआप मोकळा होतो का?
अभ्यासासाठी वेळ हवा, शांत जागा हवी, पुस्तकं हवीत, आर्थिक आधार हवा आणि शिकलेल्या गोष्टींचा उपयोग करण्यासाठी योग्य संधीही हव्यात. ज्या विद्यार्थ्याला या गोष्टी सहज उपलब्ध असतात आणि ज्याला घरच्या जबाबदाऱ्यांबरोबर अभ्यास करावा लागतो, त्या दोघांची परिस्थिती एकसारखी नसते.
मंजूच्या आयुष्यातही शिक्षणाची इच्छा आणि प्रत्यक्ष जीवनातील मर्यादा यांचा संघर्ष आहे. तिच्या स्वप्नांचा विचार करताना तिच्या वैयक्तिक क्षमतेबरोबरच तिच्या भोवतालच्या परिस्थितीकडे पाहणं गरजेचं ठरतं.
इथे शिक्षणाला कमी लेखण्याचा प्रश्नच नाही. उलट, शिक्षणाचा खरा अर्थ समजून घेण्याचा प्रश्न आहे. मुलांना शाळेत दाखल करणं ही सुरुवात आहे; पण त्यांना शिकता येईल, पुढे जाता येईल आणि स्वतःच्या क्षमतेचा उपयोग करता येईल अशी परिस्थिती निर्माण करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
मंजूच्या स्वप्नांमधून मला वाटतं, एखाद्या मुलाच्या भविष्याबद्दल बोलताना आपण केवळ त्याला किती गुण मिळाले, हे विचारू नये. त्याला शिकण्यासाठी काय मिळालं आणि काय मिळालं नाही, याचाही विचार करायला हवा.
कचरा कोणाचा आणि मूल्य कोण ठरवतं?
अण्णावाडीतील अनेक लोकांसाठी कचरा हा केवळ टाकून दिलेला पदार्थ नाही. तो उत्पन्नाचं साधन आहे. इतरांच्या दृष्टीने निरुपयोगी असलेल्या वस्तूंमधून ते जगण्याचा मार्ग शोधतात.
शहरात रोज मोठ्या प्रमाणावर वस्तू वापरल्या जातात आणि टाकून दिल्या जातात. त्या वस्तू कुठे जातात, त्यांची वर्गवारी कोण करतं, पुनर्वापरासाठी त्यांना कोण तयार करतं, याचा विचार आपण किती वेळा करतो?
आपण स्वच्छ शहराची अपेक्षा करतो. रस्ते स्वच्छ असावेत, कचरा वेळेवर उचलला जावा आणि परिसर नीटनेटका दिसावा, असं आपल्याला वाटतं. पण या स्वच्छतेच्या प्रक्रियेत काम करणाऱ्या लोकांचं आयुष्य कसं आहे, त्यांच्या कामाला किती सुरक्षितता आहे आणि त्यांना किती मान मिळतो, याकडेही लक्ष द्यायला हवं.
कचऱ्याच्या पुनर्वापरातून मूल्य निर्माण होत असेल, तर त्या प्रक्रियेत काम करणाऱ्या माणसांचं योगदानही मान्य करायला हवं. त्यांच्या कामामुळे शहराच्या कचरा व्यवस्थापनाला हातभार लागू शकतो; तरीही त्यांच्या श्रमांकडे तुच्छतेने पाहिलं जात असेल, तर आपल्या सामाजिक दृष्टिकोनाचा विचार करावा लागेल.
कामाची प्रतिष्ठा केवळ कामाच्या नावावर ठरू नये. त्या कामातून समाजाला काय मिळतं आणि ते करणाऱ्या व्यक्तीला किती सुरक्षितता, मानधन आणि सन्मान मिळतो, हेही महत्त्वाचं आहे.
अब्दुलचं काम आपल्याला आणखी एक गोष्ट दाखवतं. ज्याला आपण निरुपयोगी समजतो, त्यात दुसऱ्याला जगण्याची संधी दिसू शकते. वस्तूचं मूल्य तिच्या मूळ मालकाने ठरवलेलं असतं, असं नाही. पण माणसाचं मूल्य त्याच्या कामावरून किंवा आर्थिक स्थितीवरून ठरवण्याची घाई आपण करतो.
ही विसंगती लक्षात घेण्यासारखी नाही का?
विकास कोणासाठी?
विकासाची चर्चा करताना आपण रस्ते, विमानतळ, इमारती, उद्योग, गुंतवणूक आणि शहराच्या वाढत्या आर्थिक व्यवहारांचा उल्लेख करतो. या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. शहराला सुविधा हव्यात, रोजगार हवा आणि आर्थिक प्रगतीही हवी.
पण विकासाचं चित्र पूर्ण होण्यासाठी आणखी काही प्रश्न विचारावे लागतात.
या विकासातून निर्माण होणाऱ्या संधी कोणाला मिळतात? शहरात काम करणाऱ्या लोकांना सुरक्षित घरं मिळतात का? मुलांना चांगलं शिक्षण घेता येतं का? आजारी पडल्यावर उपचार मिळवता येतात का? कष्ट करूनही आर्थिक संकटातून बाहेर पडता न येणाऱ्या लोकांसाठी मदतीचे मार्ग उपलब्ध आहेत का?
हे प्रश्न विचारणं म्हणजे विकासाला विरोध करणं नव्हे. उलट, विकासाचा अर्थ अधिक व्यापक करण्याचा तो प्रयत्न आहे.
शहराच्या एका भागात संपत्ती वाढत असताना दुसऱ्या भागात मूलभूत गरजांसाठी संघर्ष सुरू असेल, तर त्या दोन्ही वास्तवांकडे एकत्र पाहावं लागेल. एखादं शहर किती आधुनिक झालं, हे त्याच्या उंच इमारतींवरून कळू शकतं; पण त्या शहरात राहणाऱ्या सामान्य माणसाला किती सन्मानाने जगता येतं, यावरूनही त्याच्या प्रगतीचा विचार करायला हवा.
अण्णावाडी आणि तिच्या शेजारच्या समृद्ध जगामधील अंतर हे केवळ आर्थिक अंतर नाही. ते संधींचं, सुरक्षिततेचं आणि सामाजिक मान्यतेचं अंतर आहे.
एखाद्या व्यक्तीला गरिबीतून बाहेर पडण्यासाठी मेहनत करावी लागते, हे समजू शकतं. पण ती मेहनत करताना तिच्यासमोर सतत नवे अडथळे उभे राहत असतील, तर त्या अडथळ्यांची जबाबदारी केवळ तिच्यावर टाकता येईल का?
विकासाचा अर्थ फक्त काही लोकांना पुढे जाण्याची संधी मिळणं एवढाच असावा, की अधिकाधिक लोकांना पुढे जाण्यासाठी योग्य परिस्थिती मिळणं हाही त्याचा भाग असावा?
गरिबी माणसाला समजून घेण्याची कसोटी
गरिबीबद्दल बोलताना आपण दोन टोकांच्या भूमिका घेतो. काही वेळा गरीब माणसाला परिस्थितीचा बळी मानून त्याच्या प्रत्येक कृतीचं समर्थन केलं जातं. तर काही वेळा त्याच्या अडचणींकडे दुर्लक्ष करून त्याला स्वतःच्या अपयशासाठी पूर्णपणे जबाबदार धरलं जातं.
दोन्ही दृष्टिकोन अपुरे आहेत.
गरिबी माणसाला अनेक मर्यादांमध्ये जगायला भाग पाडू शकते. ती त्याच्या निर्णयांवर परिणाम करू शकते. पण गरीब माणूस म्हणजे फक्त परिस्थितीचा बळी, असंही नाही. त्याच्याकडे स्वतःची समज, इच्छा, निवडी आणि जबाबदाऱ्या असतात.
अण्णावाडीतील व्यक्तिरेखा याच कारणामुळे लक्षात राहतात. त्यांच्यात केवळ चांगुलपणा नाही आणि केवळ वाईटपणाही नाही. त्या परिस्थितीशी झुंज देतात; कधी इतरांना आधार देतात, कधी स्वतःच्या फायद्यासाठी वागतात, कधी योग्य निर्णय घेतात, तर कधी गंभीर चुका करतात.
माणसाकडे पाहताना ही गुंतागुंत स्वीकारणं सोपं नसतं. आपल्याला स्पष्ट उत्तरं हवी असतात. कोण बरोबर आणि कोण चूक, कोण चांगलं आणि कोण वाईट, हे पटकन ठरवण्याची सवय असते.
पण प्रत्येक वेळी वास्तव इतकं सरळ नसतं.
एखाद्याची परिस्थिती समजून घेतल्याने त्याची चूक नाहीशी होत नाही. मात्र त्याची चूक समजून घेण्यासाठी त्याच्या आयुष्याकडे पाहणं शक्य होतं. आणि एखाद्या व्यक्तीने चुकीचं वागलं म्हणून तिच्या संपूर्ण आयुष्याला एका शिक्क्यात बंद करणंही योग्य ठरत नाही.
माझ्या मते, माणसाला समजून घेणं आणि त्याच्या कृतीचं मूल्यमापन करणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आपण त्या वेगळ्या ठेवू शकलो, तर आपला न्याय अधिक समतोल होऊ शकतो.
पुस्तक वाचताना आपल्यात काय बदलतं?
कॅथरीन बू यांचं पुस्तक वाचताना अण्णावाडीतील माणसांच्या आयुष्याची माहिती मिळते. पण वाचनाचा अर्थ केवळ माहिती मिळवणं एवढाच नाही.
एखादं पुस्तक आपल्याला अशा जगात घेऊन जाऊ शकतं, ज्याचा अनुभव आपल्याला स्वतःला आलेला नसतो. आपल्याला न भेटलेल्या माणसांची स्वप्नं, भीती, संघर्ष आणि निर्णय समजून घेण्याची संधी मिळू शकते.
आपण एखाद्या गरीब माणसाला रस्त्यावर पाहतो. एखादा कचरा गोळा करणारा मुलगा दिसतो. एखाद्या वस्तीतून जाताना तिथली घरं आणि परिसर दिसतो. त्या वेळी आपल्या मनात काही समजुती तयार होतात. पण त्या व्यक्तीच्या आयुष्याचा किती भाग आपल्याला माहीत असतो?
त्याच्या घरात कोण आजारी आहे, त्याला शिक्षण का सोडावं लागलं, तो रोज किती तास काम करतो, त्याच्यावर कोणत्या जबाबदाऱ्या आहेत किंवा त्याच्या मनात कोणतं स्वप्न आहे, हे आपल्याला ठाऊक नसतं.
पुस्तक आपल्याला त्या अदृश्य भागाकडे पाहायला मदत करू शकतं. ते आपल्या प्रत्येक मताशी सहमत असेलच असं नाही. उलट, आपल्या काही समजुतींना प्रश्न विचारण्याची संधी देऊ शकतं.
वाचनामुळे माणूस आपोआप चांगला होतो, असं म्हणणं अतिशयोक्ती ठरेल. पुस्तक वाचणारी व्यक्तीही पूर्वग्रह बाळगू शकते, चुकीचे निर्णय घेऊ शकते आणि इतरांशी अन्यायाने वागू शकते. पण वाचन माणसाला स्वतःच्या विचारांची तपासणी करण्यासाठी एक संधी देऊ शकतं.
त्या संधीचा उपयोग करायचा की नाही, हा निर्णय शेवटी वाचकाचाच असतो.
म्हणूनच पुस्तक वाचून झाल्यावर मला केवळ लेखक काय सांगतो, एवढाच प्रश्न महत्त्वाचा वाटत नाही. हे वाचल्यानंतर माझ्या विचारांत काय हललं? मी ज्या माणसांकडे आधी एका नजरेने पाहत होतो, त्यांच्याकडे आता थोडं वेगळं पाहू शकतो का? हे प्रश्नही तितकेच महत्त्वाचे वाटतात.
सुंदर भिंतीच्या पलीकडे पाहण्याची तयारी
अण्णावाडीची गोष्ट मुंबईतील एका विशिष्ट वस्तीशी जोडलेली आहे. पुस्तकातील घटना आणि व्यक्तिरेखा त्याच संदर्भात समजून घ्यायला हव्यात. त्या प्रत्येक व्यक्तीचं आयुष्य आजच्या प्रत्येक गरीब माणसाचं प्रतिनिधित्व करतं, असं मानता येणार नाही.
तरीही या पुस्तकातून समोर येणारे प्रश्न व्यापक आहेत. मेहनत आणि संधी यांचं नातं काय? गरिबीचा व्यक्तीच्या निर्णयांवर किती परिणाम होतो? शिक्षणाच्या संधी समान आहेत का? कायदेशीर हक्क प्रत्यक्षात वापरण्याची क्षमता सर्वांकडे आहे का? विकासाच्या प्रक्रियेत दुर्लक्षित राहणाऱ्या माणसांचा आवाज कोण ऐकतो?
या प्रश्नांची उत्तरं एका पुस्तकातून मिळणार नाहीत. पण त्यांच्याकडे पाहण्याची सुरुवात होऊ शकते.
आपण शहराच्या सौंदर्याचं कौतुक करतो, तेव्हा त्या सौंदर्यामागे काम करणाऱ्या लोकांचाही विचार करू शकतो. विकासाची आकडेवारी पाहतो, तेव्हा त्या आकडेवारीच्या पलीकडे असलेल्या मानवी आयुष्याकडेही लक्ष देऊ शकतो. एखाद्या व्यक्तीच्या चुकीबद्दल बोलतो, तेव्हा तिच्या कृतीची जबाबदारी निश्चित करतानाच तिच्या परिस्थितीचा विचारही करू शकतो.
यासाठी प्रत्येक वेळी मोठं काही करण्याची गरज नाही. कधी कधी आपल्या नजरेतला एक पूर्वग्रह ओळखणं, एखाद्याचं म्हणणं शांतपणे ऐकणं किंवा एखाद्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याआधी थोडं थांबणं, हीदेखील सुरुवात असू शकते.
मला या पुस्तकात सर्वांत महत्त्वाचं वाटतं ते म्हणजे, अण्णावाडीतील माणसं केवळ दयेची पात्रं म्हणून समोर येत नाहीत. त्यांचं आयुष्य आपल्याला अस्वस्थ करतं, त्यांच्या निवडींबद्दल विचार करायला लावतं आणि आपण ज्या सामाजिक व्यवस्थेत जगतो तिच्याकडे पाहण्याची संधी देतं.
कदाचित वाचनाचं सार्थक इथेच असावं. पुस्तक वाचून लेखकाच्या प्रत्येक विचाराशी सहमत होणं आवश्यक नाही. पण त्या वाचनातून नवा प्रश्न निर्माण झाला, आपल्या समजुतींची तपासणी सुरू झाली किंवा एखाद्या माणसाकडे पाहण्याची नजर बदलली, तर त्या वाचनाला अर्थ मिळतो.
शहरं वाढतील. नवे रस्ते तयार होतील. इमारती उंच होतील. विकासाची नवी स्वप्नं दाखवली जातील. पण या सगळ्या प्रवासात ज्यांच्या हातांनी शहर उभं राहतं, त्यांनाही सन्मानाने जगण्याची संधी मिळते आहे का, हा प्रश्न आपण विसरता कामा नये.
सुंदर भिंती बांधणं कदाचित सोपं असेल. त्या भिंतींच्या पलीकडे राहणाऱ्या माणसांचं आयुष्य समजून घेणं मात्र अधिक कठीण आहे.
आपण विकासाच्या झगमगाटाचं कौतुक करताना त्या भिंतींच्या पलीकडच्या माणसांना पाहण्याची तयारी ठेवणार आहोत का, की त्यांच्या अस्तित्वाकडे दुर्लक्ष करून आपल्याला दिसणारं सुंदर चित्रच पुरेसं मानणार आहोत?
---
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. पुस्तकाचं प्रकाशन आणि विषय — निश्चित
कॅथरीन बू यांचं Behind the Beautiful Forevers: Life, Death, and Hope in a Mumbai Undercity हे पुस्तक २०१२ मध्ये प्रकाशित झालं. त्यात मुंबई विमानतळाजवळील अण्णावाडी वस्तीतील रहिवाशांचं जीवन, आकांक्षा, गरिबी, असमानता आणि भ्रष्टाचार यांचा मागोवा घेतला आहे. पुस्तकाच्या भारतीय आवृत्तीची माहिती Penguin Random House India च्या अधिकृत पृष्ठावर उपलब्ध आहे.
२. National Book Award — निश्चित
या पुस्तकाला २०१२ मध्ये National Book Award for Nonfiction मिळाला. National Book Foundation च्या अधिकृत नोंदीत याची पुष्टी आहे.
३. Pulitzer Prize — निश्चित; अचूक शब्दप्रयोग आवश्यक
हे पुस्तक २०१३ मध्ये Pulitzer Prize for General Nonfiction या विभागात अंतिम फेरीत पोहोचलं होतं. मात्र त्या वर्षीचा पुरस्कार या पुस्तकाला मिळाला नाही. त्यामुळे “पुलित्झर पुरस्कार विजेते पुस्तक” असं म्हणणं चुकीचं ठरेल. योग्य उल्लेख “२०१३ च्या पुलित्झर पुरस्कारासाठी अंतिम फेरीतील पुस्तक” असा आहे.
४. लेखिकेची पत्रकारिता — निश्चित
कॅथरीन बू या पत्रकार आहेत. त्यांच्या पत्रकारितेच्या कामाला पुलित्झर पुरस्कारासह इतर मान्यताही मिळाल्या आहेत. मात्र लेखिकेला मिळालेला पुरस्कार आणि या विशिष्ट पुस्तकाला मिळालेली मान्यता यांत फरक ठेवणं आवश्यक आहे.
५. व्यक्तिरेखा आणि घटनांचे संदर्भ — पुस्तकाच्या कथानकाच्या संदर्भात
अब्दुल, झेरुनिसा, फातिमा, आशा आणि मंजू यांच्या जीवनाशी संबंधित प्रमुख संदर्भ पुस्तकाच्या अधिकृत परिचयात आणि विश्वासार्ह पुस्तक परीक्षणांत आढळतात. लेखात त्यांच्या कृतींना सरसकट नैतिक शिक्का न लावता परिस्थिती आणि वैयक्तिक जबाबदारी या दोन्ही बाजूंनी विचार केला आहे. मात्र हा स्वतंत्र लेख असल्याने प्रत्येक प्रसंगाची शब्दशः किंवा पृष्ठनिहाय पुनर्रचना केलेली नाही.
६. मराठी आवृत्तीची माहिती — पुरावा अपुरा
मराठी अनुवादक, प्रकाशक, आवृत्ती आणि प्रकाशनवर्ष यांची खात्रीशीर माहिती सध्या उपलब्ध नाही. म्हणून अंदाजाने नावं घातलेली नाहीत. पुस्तकाच्या शीर्षकपृष्ठाचा आणि कॉपीराइट पृष्ठाचा फोटो मिळाल्यावर हा तपशील अचूकपणे भरता येईल.
संदर्भ व स्रोत
१. मूळ पुस्तक — अधिकृत भारतीय प्रकाशकाचे पृष्ठ
[Penguin Random House India — Behind the Beautiful Forevers](https://www.penguin.co.in/book/behind-the-beautiful-forevers/?utm_source=chatgpt.com)
२. २०१२ National Book Award — National Book Foundation
[National Book Foundation — Behind the Beautiful Forevers](https://www.nationalbook.org/books/behind-the-beautiful-forevers-life-death-and-hope-in-a-mumbai-undercity/?campaign=791088&utm_source=chatgpt.com)
३. २०१३ Pulitzer Prize — अधिकृत अंतिम फेरीची नोंद
[The Pulitzer Prizes — Katherine Boo, 2013 Finalist](https://www.pulitzer.org/finalists/katherine-boo?utm_source=chatgpt.com)
४. पुस्तक परीक्षण — The Washington Post
[The Washington Post — Behind the Beautiful Forevers Book Review](https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/book-review-behind-the-beautiful-forevers-by-katherine-boo/2012/01/26/gIQA848t4Q_story.html?utm_source=chatgpt.com)
५. पुस्तक परीक्षण — The Guardian
[The Guardian — Behind the Beautiful Forevers Review](https://www.theguardian.com/books/2012/jun/22/beautiful-forevers-katherine-boo-review?utm_source=chatgpt.com)
काय निश्चित? काय मर्यादित?
निश्चित: पुस्तकाचं नाव, लेखिका, मूळ प्रकाशक, २०१२ मधील प्रकाशन आणि National Book Award.
निश्चित: पुस्तक २०१३ च्या Pulitzer General Nonfiction विभागात अंतिम फेरीत होतं; ते त्या वर्षीचं विजेते पुस्तक नव्हतं.
मर्यादित: लेखातील व्यक्तिरेखांबद्दलचे संदर्भ पुस्तकाच्या कथानकावर आणि उपलब्ध परीक्षणांवर आधारित आहेत; प्रत्येक प्रसंगासाठी स्वतंत्र पृष्ठक्रमांक दिलेला नाही.
अद्याप पडताळणी आवश्यक: मराठी आवृत्तीचा अनुवादक, प्रकाशक, आवृत्ती आणि प्रकाशनवर्ष.
संपादकीय भूमिका: गरिबीमुळे चुकीच्या कृतीचं समर्थन होत नाही; त्याचप्रमाणे एखाद्या व्यक्तीच्या चुकीमुळे तिच्या संपूर्ण आयुष्याचा निर्णयही देता येत नाही. लेखात ही भूमिका स्वतंत्र चिंतन म्हणून मांडली आहे, निर्विवाद वैज्ञानिक किंवा सांख्यिकीय निष्कर्ष म्हणून नाही.
SEO
SEO Title: सुंदर भिंतीपलीकडे : गरिबी, विकास आणि सामाजिक विषमता
Meta Description: कॅथरीन बू यांच्या Behind the Beautiful Forevers या पुस्तकाच्या निमित्ताने अण्णावाडीतील जीवन, गरिबी, भ्रष्टाचार, शिक्षण, न्याय आणि विकासातील असमानतेचा विचार.
Focus Keyword: सुंदर भिंतीपलीकडे
Secondary Keywords: कॅथरीन बू, Behind the Beautiful Forevers, अण्णावाडी, मुंबईतील झोपडपट्टी, गरिबी आणि विकास, सामाजिक विषमता, पुस्तक परीक्षण, वाचन आणि चिंतन
English Title: Beyond the Beautiful Forevers: Poverty, Development and the Unequal World of Opportunity
URL Slug: sundar-bhintipalikaade-garibi-vikas-samajik-vishamata
समाप्त