मूळ ग्रंथ : मानवजातीची कथा — हेन्री थॉमस
अनुवाद : साने गुरुजी
प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन
भाग ३ : स्पेनमधील ज्यूंची हकालपट्टी आणि टॉर्कीमीडाचा शेवट
इन्क्विझिशनचे एक प्रमुख कार्य व टॉर्कीमीडाच्या जीवनाचा कळस म्हणजे स्पेनमधून ज्यूंचे उच्चाटन हे होय.
टॉर्कीमीडा तरुण होता तेव्हा पुढे जी राजा फर्डिनंडची राणी झाली, त्या राजकन्या इझाबेलाचा तो धर्मगुरू होता. इझाबेला आपल्या धर्मांध गुरूप्रमाणेच रानटी, मूर्ख, धर्मवेडी व धार्मिक होती.
टॉर्कीमीडाच्या सतत सांगण्याचा तिच्यावर परिणाम होऊन ती म्हणाली, “नास्तिकतेची पाळेमुळे खणून काढण्यात मी आपली जिंदगी व्यतीत करीन.”
स्पेनची राणी झाल्यानंतर तिच्या उत्साहात तिला एक भागीदारही मिळाला. तो म्हणजे तिचा नवराच. राजा-राणी धर्मकर्माला वाहून घेती झाली.
फर्डिनंडसारखा स्वार्थलोलुप व हावरा राजा इतिहासात दुसरा झाला नाही. तो ज्यूंना जिवंत जाळू इच्छित असे. कारण, ज्यूंपाशी भरपूर धनदौलत असे. ज्यूंना जाळल्यावर त्यांची संपत्ती राजा व चर्च यांच्यात निम्मी-निम्मी वाटली जाई.
टॉर्कीमीडा याने स्पेनच्या राजाला सारे ज्यू स्पेनमधून घालवून देण्यास सांगितले. तेव्हा स्पेनचा राजा आनंदला. कारण, ज्यूंची एकजात हकालपट्टी म्हणजे त्यांची एकजात लूट. ज्यूंचे सोने, जडजवाहिर वगैरेतील बराचसा भाग राजाच्या तिजोरीत येणे असल्यामुळे लेखणीच्या एका फटकाऱ्याने तो युरोपातील सर्वांत श्रीमंत मनुष्य होऊ शकत होता.
इझाबेलाला स्वतःची विचारशक्तीच नव्हती. ती टॉर्कीमीडाच्या हातचे बाहुले असल्यामुळे ज्यूंच्या मूलोत्पाटनात सामील झाली.
ज्यूंच्या उत्पाटनाचा कायदा तयार होऊन राजाची सही होण्यासाठी त्याच्यापुढे ठेवला गेला. तेव्हा राजाच्या हृदयाला पाझर फुटावा म्हणून ज्यूंनी शक्य ते सारे केले.
धार्मिक असहिष्णुतेमुळे ते सर्वच देशांतून हाकलले जात होते. त्यांना कोठेही थारा मिळेना, निवारा लाभेना. ते दशदिशांत इतस्ततः फेकले जात होते.
ते राजा फर्डिनंड याला एकच गोष्ट पुन्हा पुन्हा सांगत होते—
“राजा, आम्हाला शांतपणे राहू दे; कृपा कर.”
त्यांनी राजाकडे उत्कृष्ट वक्ते पाठवले. मूर लोकांविरुद्ध ख्रिश्चनांनी व राजा फर्डिनंड याने ज्या लढाया केल्या, त्यांत ज्यूंनी मदत केली होती.
ते राजाला तीस हजार ड्यूकट्स द्यावयास तयार झाले. त्या काळात ही रक्कम लहान नव्हती; राजाला मोह पाडील एवढी ती निःसंशय होती.
राजा फर्डिनंड बुद्धिवाद ऐकण्यास तयार नव्हता, तरी सोने त्याचे हृदय वितळवील असे वाटत होते.
पण इतक्यात टॉर्कीमीडा राजवाड्यात येऊन दत्त म्हणून उभा राहिला. तो यावेळी सत्तर वर्षांचा होता. आपल्या सुरकुतलेल्या हातात क्रॉस धरून तो मोठ्याने ओरडला—
“हा पाहा येशू, भगवान ख्रिस्त! याला पूर्वी ज्यूडासने चांदीच्या तीस नाण्यांत विकले! आज त्याला तू पुन्हा तीस हजारांना विकणार काय?”
नाही, तीस हजारांची रक्कम पुरेशी नव्हती. टॉर्कीमीडाने राजा-राणीचे मन परावृत्त केले.
१४९२ सालच्या मार्चच्या एकतिसाव्या तारखेस ज्यूंच्या हकालपट्टीच्या कायद्यावर राजाने सही केली.
या कायद्यानुसार स्पेनमधील प्रत्येक ज्यूला चार महिन्यांच्या आत बाप्तिस्मा तरी द्यावा, नाही तर हाकलून तरी द्यावे असे ठरविण्यात आले.
तीन लक्ष ज्यू ख्रिश्चन धर्म स्वीकारण्यापेक्षा वनवासास जाण्यास तयार झाले.
त्यांना आपली मालमत्ता विकण्याची परवानगी देण्यात आली. पण विकत घेणारे शेवटच्या दिवसाची वाट पाहत होते. शेवटच्या दिवशी विकत घेणारे मागतील त्या किंमतीत घरेदारे वगैरे सारे विकून ज्यू निघाले.
त्या काळचा एक लेखक बर्नाल्डीम लिहितो—
“एकाने आपला राजवाडा एका गाढवाच्या मोबदल्यात दिला. दुसऱ्या एकाने आपला द्राक्षाचा मळा, एका कापडाच्या ठाणास देऊन टाकला!”
या निर्वासितांना बरोबर सोने घेऊन जाण्याची बंदी होती.
याप्रमाणे ज्यूंना लुटून व हद्दपार करून ख्रिश्चन लोक आनंदाने नाचू लागले. त्यांस आपल्या क्रूरतेची कृतार्थता वाटली.
डोमिनिकन पंथीय ब्लेडा म्हणाला—
“स्पेनच्या इतिहासातील हा अतिशय भाग्याचा दिवस पाहा! आता धार्मिक ऐक्य सुरक्षित राहील. भरभराटीचा काळ आता लांब नाही. लवकरच सुखाचा सूर्योदय होईल.”
पण अपेक्षित सुखाची उषा तर कधी आलीच नाही; उलट ज्यूंच्या निर्वासनानंतर स्पेनच्या भाग्यसूर्याचा मात्र अस्त झाला!
पोर्तुगालमधील ज्यू
स्पेनमधून निर्वासित झाल्यावर कोठे जायचे हे ज्यूंना कळेना. पुष्कळसे पोर्तुगालमध्ये गेले. तेथील राजा इमॅन्युएल दया दाखवील असे त्यांना वाटले.
पण तो धार्मिक कॅथॉलिक होता. ज्यू जे काही किडूकमिडूक घेऊन आले होते तेही त्याने लुटले व ‘माझ्या देशातून चालते व्हा!’ असे त्यांस सांगितले.
त्या ‘दयाळू’ ख्रिश्चन राजाने आपले कार्य उत्कृष्टपणे पार पाडले. ज्यूंची मालमत्ता, चीजवस्तू, एवढेच काय, पण त्यांची मुलेबाळेही त्यांनी लांबविली.
त्याने असा गुप्त हुकूम सोडला होता की, चौदा वर्षांखालची सारी ज्यू मुले पकडण्यात यावीत. त्यांना बाप्तिस्मा देऊन ख्रिश्चन म्हणून वाढविण्यात येणार होते.
ही झाली ज्यूंची कथा.
टॉर्कीमीडाचा धर्मवेड
पण ख्रिश्चन धर्मातीलच असूनही जे कॅथॉलिक नव्हते, त्यांची होळी टॉर्कीमीडा याने सतत पेटती ठेवली होती. शेकडो लोक त्याने या होळीत फेकले.
त्याची स्तुतिस्तोत्रे गाणारे कौतुकाने लिहितात—
“टॉर्कीमीडा इतका कसा दुष्ट, असे तुम्हाला वाटेल. पण जे पाखंडी होते, त्यांचा उद्धार व्हावा म्हणून त्याला असे दुष्ट व्हावे लागत असे.”
सेंट थॉमस अॅक्विनसवर टॉर्कीमीडाची फार प्रीती, तशीच भक्ती असे. अॅक्विनसप्रमाणेच टॉर्कीमीडा मनाचे समाधान करी की—
“चर्चच्या कल्याणासाठीच मी असा वागत आहे.”
आपण दुष्ट आहोत याची टॉर्कीमीडाला जाणीवच नसे. इतर इन्क्विझिटरांप्रमाणेच तोही आपल्या आरोपींची दयेने व न्यायबुद्धीने विटंबना करी, त्यांचे अवयवच्छेदन करी आणि मग त्यांचे हालहाल करून त्यांना ठार करी.
हे इन्क्विझिटर लोक जेव्हा जिवंत जाळण्याची शिक्षा देत, तेव्हा ते नेहमी ‘दयेने व न्यायबुद्धीने’ असे शब्द वापरीत.
चौऱ्याहत्तराव्या वर्षी टॉर्कीमीडा इन्क्विझिशनचे अध्यक्षपद सोडून मोकळा झाला.
पुढे दोन वर्षांनी इ.स. १४९८ मध्ये तो मेला.
पण इन्क्विझिशन संस्था पुढे एकोणिसाव्या शतकापर्यंत होती.
समाप्त.
संपादकीय तथ्यपडताळणी
मूळ लेख : टॉर्कीमीडा व पवित्र ‘इन्क्विझिशन’ न्यायसंस्था
मूळ ग्रंथ : मानवजातीची कथा — हेन्री थॉमस
अनुवाद : साने गुरुजी
प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन
संपादकीय सूचना : खालील विभाग हा मूळ लेखकाच्या लेखनाचा भाग नसून स्वतंत्र ऐतिहासिक पडताळणी आहे. मध्ययुगीन इन्क्विझिशन, स्पॅनिश इन्क्विझिशन आणि टॉर्कीमीडा यांच्याविषयी आधुनिक इतिहासलेखनात जुन्या लोकप्रिय कथनांतील अनेक अतिशयोक्ती आणि तथ्याधारित बाबी वेगळ्या केल्या जातात.
१. इन्क्विझिशनची स्थापना — निश्चित, पण मूळ लेखातील मांडणी दुरुस्त करण्याची गरज
इन्क्विझिशन ही एकाच वेळी, एकाच पोपने निर्माण केलेली संस्था नव्हती. मध्ययुगीन इन्क्विझिशनची संस्थात्मक रचना पोप ग्रेगरी नववा यांच्या काळात, विशेषतः १२३०च्या दशकात, अधिक स्पष्ट झाली. १२३१ मध्ये रोममध्ये विधर्माविरुद्धच्या कायद्यांची अंमलबजावणी झाली आणि १२३३ मध्ये डॉमिनिकनांना अधिकृत inquisitors म्हणून नेमण्यात आले.
निष्कर्ष : निश्चित.
मात्र “ग्रेगरी नववा हाच इन्क्विझिशनचा एकमेव जनक” असे म्हणणे इतिहासाला अतिसुलभ करून सांगते.
२. विधर्मासाठी मृत्युदंड — निश्चित
मध्ययुगीन चर्चीय आणि राजकीय व्यवस्थेत हट्टी विधर्म्यांना मृत्युदंड देण्याची कल्पना प्रत्यक्ष कायद्यात आली होती.
कॅथॉलिक एन्सायक्लोपीडियाच्या नोंदीनुसार १२३१ मध्ये ग्रेगरी नवव्याच्या कायद्यानुसार चर्चीय न्यायालयाने दोषी ठरविलेल्या हट्टी विधर्म्यांना धर्मनिरपेक्ष सत्तेकडे सोपवले जात असे आणि त्यांच्यासाठी अग्निदंड लागू होत असे; पश्चात्ताप करणाऱ्यांसाठी जन्मठेपेची तरतूद होती.
थॉमस अॅक्विनस यांनीही Summa Theologiae मध्ये हट्टी विधर्म्यांना चर्चमधून वेगळे करून धर्मनिरपेक्ष न्यायालयाकडे देण्याचे आणि मृत्युदंडाची कल्पना मान्य केली होती.
निष्कर्ष : निश्चित.
३. ऑगस्टाइन आणि धार्मिक सक्ती — निश्चित, पण लेखातील मांडणी अपुरी
मूळ लेखात सुरुवातीच्या ख्रिश्चन परंपरेतील सहिष्णुतेच्या तुलनेत ऑगस्टाइनच्या भूमिकेत बदल झाल्याचे सांगितले आहे.
ऑगस्टाइनच्या स्वतःच्या पत्रांत नंतर त्याने धार्मिक एकतेसाठी काही प्रकारची सक्ती किंवा राज्यसत्तेचा उपयोग स्वीकारल्याचे स्पष्ट दिसते. त्याने सुरुवातीला “कोणालाही ख्रिस्ताच्या एकतेत जबरदस्तीने आणू नये” अशी भूमिका घेतली होती, पण नंतरच्या अनुभवांमुळे त्याचे मत बदलल्याचे त्याने स्वतः लिहिले.
त्यामुळे लेखातील मूलभूत निरीक्षणाला ऐतिहासिक आधार आहे; मात्र ऑगस्टाइनची भूमिका “नास्तिकांना ठार मारणे” या एका वाक्यात संकुचित करणे अचूक नाही.
निष्कर्ष : अंशतः बरोबर / संदर्भ आवश्यक.
४. “धर्म स्वीकारण्याची सक्ती करता येत नाही” — जटिल आणि बदलती परंपरा
ख्रिश्चन धर्मातील सुरुवातीच्या विचारवंतांमध्ये धार्मिक श्रद्धा स्वेच्छेने स्वीकारली जावी अशी भूमिका आढळते.
परंतु पुढील शतकांत विशेषतः विधर्म्यांच्या संदर्भात चर्चच्या विचारांत मोठा बदल झाला. ऑगस्टाइनपासून मध्ययुगीन धर्मशास्त्रापर्यंत धार्मिक एकता टिकवण्यासाठी राज्यसत्तेची मदत स्वीकारण्याची परंपरा विकसित झाली.
निष्कर्ष : निश्चित ऐतिहासिक परिवर्तन; मात्र मूळ लेखातील कालरेषा अतिशय सरळ केली आहे.
टॉर्कीमीडाबाबत तथ्यपडताळणी
५. टॉर्कीमीडा कोण होता? — निश्चित
तोमास दे तोर्केमादा (Tomás de Torquemada) हा स्पॅनिश इन्क्विझिशनचा प्रमुख Grand Inquisitor होता आणि त्याने फर्डिनंड व इझाबेला यांच्या धार्मिक एकरूपतेच्या धोरणाची कठोर अंमलबजावणी केली.
त्याच्या नेतृत्वाखाली इन्क्विझिशनची कार्यपद्धती अधिक संघटित झाली.
निष्कर्ष : निश्चित.
६. टॉर्कीमीडाने “दोन हजार” किंवा “आठ-नऊ हजार” लोक जाळले — आकडा वादग्रस्त
हा लेखातील सर्वांत महत्त्वाचा तपासण्याजोगा दावा आहे.
टॉर्कीमीडाच्या कारकिर्दीतील मृत्युदंडांची संख्या इतिहासकारांमध्ये एकसारखी मान्य नाही. काही जुन्या किंवा लोकप्रिय स्रोतांत मोठे आकडे आढळतात. आधुनिक संदर्भांमध्ये सुमारे २,००० ते ८,८०० अशी विस्तृत श्रेणीही दिली जाते; परंतु ही संख्या नेमकी किती होती यावर मतभेद आहेत.
म्हणून मूळ लेखातील आकडा निर्विवाद ऐतिहासिक तथ्य म्हणून स्वीकारता येत नाही.
निष्कर्ष : वादग्रस्त.
७. टॉर्कीमीडाने हजारो-लाखो लोकांची हाडे मोडली — पुरावा अपुरा
“हजारोंची, लाखोंची हाडे मोडून काढली” हा दावा अत्यंत मोठा आहे.
इन्क्विझिशनमध्ये छळाची साधने वापरली जात होती, याला ऐतिहासिक पुरावे आहेत. परंतु टॉर्कीमीडाने वैयक्तिकरीत्या हजारो किंवा लाखो लोकांवर अशी शारीरिक छळयंत्रणा केली, याचा विश्वसनीय पुरावा या स्वरूपात उपलब्ध असल्याचे आढळत नाही.
निष्कर्ष : पुरावा अपुरा / अतिशयोक्त दावा.
इन्क्विझिशनमधील छळ
८. छळाचा वापर होत होता — निश्चित
इन्क्विझिशनच्या न्यायप्रक्रियेत छळाचा वापर झाला होता. मात्र त्याच्या वापराबाबत नियम, मर्यादा आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी काळानुसार व प्रदेशानुसार बदलत होती.
म्हणून “प्रत्येक आरोपीला अशाच पद्धतीने छळले जाई” असे सर्वसाधारण विधान अचूक नाही.
आधुनिक इतिहासलेखनात इन्क्विझिशनच्या न्यायप्रक्रियेचा अभ्यास स्वतंत्र न्यायालयीन नोंदी आणि archival records वर आधारित केला जातो.
निष्कर्ष : छळाचा वापर — निश्चित; प्रत्येक प्रकरणातील स्वरूप — सर्वसाधारणपणे निश्चित नाही.
९. आरोपीला कोणतेही संरक्षण नव्हते — अंशतः बरोबर
मूळ लेखात आरोपीला वकील किंवा साक्षीदारांच्या नावांची माहिती मिळत नसे, अशी अत्यंत कठोर मांडणी आहे.
इन्क्विझिशनची न्यायप्रक्रिया आधुनिक न्यायव्यवस्थेपेक्षा निश्चितच अत्यंत वेगळी होती. आरोपींच्या विरोधातील माहिती गुप्त ठेवण्याची पद्धत अस्तित्वात होती.
मात्र संपूर्ण प्रक्रिया “कसलाही बचावाचा अधिकार नसलेली” अशी एकसाची होती असे म्हणणे अचूक नाही. प्रदेश, काळ आणि न्यायालयानुसार प्रक्रिया बदलत होती.
निष्कर्ष : अंशतः बरोबर.
चर्च आणि राज्य
१०. “चर्च शिक्षा देत नसे; राज्यच मृत्युदंड देत असे” — तांत्रिकदृष्ट्या खरे, पण अपूर्ण
इन्क्विझिशनची न्यायालये प्रामुख्याने धार्मिक/चर्चीय होती. दोषी ठरविलेल्या हट्टी विधर्म्यांना secular arm म्हणजे धर्मनिरपेक्ष राज्यसत्तेकडे सोपवले जात असे आणि मृत्युदंड राज्याकडून अंमलात आणला जाई.
परंतु याचा अर्थ चर्चला मृत्युदंडाशी संबंध नव्हता असा होत नाही. चर्चीय न्यायालयाचे दोषनिर्णय आणि राज्याकडे आरोपी सुपूर्द करणे हीच त्या व्यवस्थेची महत्त्वाची कडी होती.
निष्कर्ष : निश्चित, पण मूळ लेखातील “चर्च पूर्णपणे निर्दोष असल्याचे भासवित असे” हे लेखकाचे विश्लेषण आहे.
स्पेनमधील ज्यू
११. १४९२ मध्ये स्पेनमधून ज्यूंची हकालपट्टी — निश्चित
१४९२ मध्ये फर्डिनंड आणि इझाबेला यांच्या राजवटीत स्पेनमधील ज्यूंच्या हकालपट्टीचा आदेश जारी झाला. ज्यूंना धर्मांतर किंवा निर्वासन यापैकी एक निवडण्यास भाग पाडण्यात आले.
ही घटना स्पॅनिश आणि ज्यू इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना आहे. आधुनिक इतिहासलेखनातही १४९२ च्या निर्वासनाचा व्यापक अभ्यास झाला आहे.
निष्कर्ष : निश्चित.
१२. “तीन लाख ज्यू निर्वासित झाले” — आकडा वादग्रस्त
मूळ लेखातील तीन लाख हा आकडा सर्वमान्य नाही.
ज्यूंच्या संख्येबाबत इतिहासकारांमध्ये मोठे मतभेद आहेत. मध्ययुगीन लोकसंख्येची नोंद अपुरी असल्यामुळे निर्वासितांची अचूक संख्या निश्चित करणे कठीण आहे.
म्हणून लेखातील “तीन लक्ष” हा आकडा मूळ लेखकाने दिलेला ऐतिहासिक अंदाज म्हणून ठेवता येतो; परंतु तो निश्चित आकडा म्हणून मांडता येणार नाही.
निष्कर्ष : वादग्रस्त.
१३. ज्यूंची मालमत्ता लुटण्याचा आर्थिक हेतू — अंशतः बरोबर, पण अतिसुलभीकरण
ज्यूंच्या संपत्तीवर निर्बंध, मालमत्तेचे प्रश्न आणि आर्थिक परिणाम हे १४९२ च्या निर्वासनाच्या इतिहासाचा भाग आहेत.
परंतु “मुख्य उद्देश ज्यूंची संपत्ती लुटणे हाच होता” असे म्हणणे आधुनिक इतिहासलेखनात अतिसुलभ ठरते.
धार्मिक एकरूपता, राजकीय केंद्रीकरण, conversos वरील संशय, सामाजिक संघर्ष आणि आर्थिक हितसंबंध—या सर्वांचा विचार इतिहासकार करतात.
निष्कर्ष : अंशतः बरोबर / कारणांचे अतिसुलभीकरण.
पोर्तुगालमधील ज्यू
१४. स्पेनमधून अनेक ज्यू पोर्तुगालमध्ये गेले — निश्चित
१४९२ नंतर स्पॅनिश ज्यूंच्या मोठ्या संख्येने पोर्तुगालसह इतर प्रदेशांकडे स्थलांतर केले.
मात्र पुढे पोर्तुगालमध्येही धार्मिक सक्ती आणि ज्यूंच्या धर्मांतराचा प्रश्न निर्माण झाला.
निष्कर्ष : निश्चित.
१५. पोर्तुगालमध्ये मुलांना पालकांपासून वेगळे करून धर्मांतर करण्याचा आदेश — ऐतिहासिक आधार असलेला दावा; तपशील स्वतंत्र पडताळणीस पात्र
पोर्तुगालच्या राजा मॅन्युएल प्रथमच्या काळात ज्यूंवरील धार्मिक धोरण अत्यंत कठोर झाले आणि मोठ्या प्रमाणावर सक्तीचे धर्मांतर घडले.
मात्र मूळ लेखातील “चौदा वर्षांखालील सारी मुले” आणि त्यासंबंधीचे प्रत्येक तपशील स्वतंत्र प्राथमिक स्रोतांवरून तपासणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष : मूलभूत घटना निश्चित; विशिष्ट तपशीलांसाठी अधिक प्राथमिक स्रोत आवश्यक.
सर्वांत महत्त्वाची संपादकीय नोंद
मूळ लेखात “कॅथॉलिक”, “ख्रिश्चन”, “परधर्मी”, “नास्तिक”, “विधर्मी” हे शब्द अनेकदा एकमेकांच्या जवळच्या अर्थाने वापरले गेले आहेत.
इतिहासाच्या दृष्टीने हे शब्द समान नाहीत.
Heresy / विधर्म — अधिकृत ख्रिश्चन सिद्धांतापासून विचलन.
Apostasy / धर्मत्याग — स्वीकारलेल्या धर्माचा त्याग.
Judaism / यहुदी धर्म — स्वतंत्र धर्मपरंपरा.
Islam / इस्लाम — स्वतंत्र धर्मपरंपरा.
Atheism / नास्तिकता — देवाच्या अस्तित्वास नाकारणारी भूमिका.
मध्ययुगीन चर्चीय दस्तऐवजांतही या संकल्पनांमध्ये फरक केला जात होता. त्यामुळे मूळ लेखातील प्रत्येक ठिकाणी “नास्तिक” हा शब्द आधुनिक अर्थाने atheist म्हणून वाचणे योग्य नाही.
एकूण संपादकीय निष्कर्ष
निश्चित
मध्ययुगीन इन्क्विझिशनने विधर्माविरुद्ध कठोर कारवाई केली.
पोप ग्रेगरी नवव्याच्या काळात मध्ययुगीन पोपल इन्क्विझिशनची संस्थात्मक वाढ झाली.
डॉमिनिकन धर्मगुरूंना inquisitors म्हणून महत्त्वाची भूमिका देण्यात आली.
विधर्मासाठी मृत्युदंडाची व्यवस्था अस्तित्वात होती.
न्यायप्रक्रियेत छळाचा वापर झाला.
टॉर्कीमीडा स्पॅनिश इन्क्विझिशनचा प्रमुख Grand Inquisitor होता.
१४९२ मध्ये स्पेनमधील ज्यूंची हकालपट्टी झाली.
फर्डिनंड आणि इझाबेला यांच्या धार्मिक एकरूपतेच्या धोरणात इन्क्विझिशनला महत्त्वाची भूमिका होती.
अंशतः बरोबर
चर्च आणि राज्य यांच्यातील मृत्युदंडाच्या भूमिकेचे वर्णन.
ज्यूंच्या संपत्तीमागील आर्थिक हितसंबंध.
आरोपींच्या न्यायप्रक्रियेबाबतची कठोरता.
ऑगस्टाइनच्या धार्मिक सक्तीबाबतच्या बदललेल्या भूमिकेचे वर्णन.
वादग्रस्त
टॉर्कीमीडाच्या कारकिर्दीत जाळण्यात आलेल्या लोकांची अचूक संख्या.
१४९२ मध्ये निर्वासित झालेल्या ज्यूंची अचूक संख्या.
इन्क्विझिशनच्या सर्व कारवायांचा मुख्य हेतू केवळ संपत्ती लुटणे हा होता, हा दावा.
पुरावा अपुरा / अतिशयोक्त
टॉर्कीमीडाने स्वतः हजारो-लाखो लोकांची हाडे मोडली हा दावा.
टॉर्कीमीडाने स्वतः प्रत्येक आरोपीवर प्रत्यक्ष छळ केला हा व्यापक दावा.
प्रत्येक इन्क्विझिशन आरोपीला लेखात वर्णन केलेल्या सर्व छळपद्धतींना सामोरे जावे लागत असे हा अर्थ.
संदर्भ व स्रोत
प्राथमिक / जवळचे ऐतिहासिक स्रोत
ऑगस्टाइन — Letter 93 आणि Letter 185
धार्मिक सक्तीबाबत ऑगस्टाइनच्या बदललेल्या भूमिकेचे प्राथमिक स्वरूपातील पुरावे.
थॉमस अॅक्विनस — Summa Theologiae, II-II, Question 11
विधर्म्यांबाबत मध्ययुगीन कॅथॉलिक धर्मशास्त्रीय भूमिका समजण्यासाठी महत्त्वाचा स्रोत.
अधिकृत/कॅथॉलिक संदर्भ
Catholic Encyclopedia — “Inquisition”
मध्ययुगीन इन्क्विझिशनची संस्थात्मक सुरुवात, ग्रेगरी नववा आणि डॉमिनिकन inquisitors याविषयी माहिती.
Catholic Encyclopedia — “Pope Gregory IX”
१२३१ मधील कायदे आणि विधर्म्यांना secular authority कडे सोपविण्याची व्यवस्था याविषयी माहिती.
शैक्षणिक इतिहासलेखन
Cambridge University Press — The Cambridge Companion to the Spanish Inquisition
स्पॅनिश इन्क्विझिशनच्या इतिहासातील आधुनिक संशोधन, त्यातील मिथक आणि आधुनिक पुनर्मूल्यांकन यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ.
Henry Kamen — The Spanish Inquisition: A Historical Revision
स्पॅनिश इन्क्विझिशनच्या पारंपरिक कथनांचे आधुनिक इतिहासशास्त्रीय पुनर्मूल्यांकन. Cambridge Companion मध्ये या ग्रंथाची संदर्भसूची दिलेली आहे.
विश्वासार्ह ऐतिहासिक संस्था
United States Holocaust Memorial Museum — Medieval antisemitism
मध्ययुगीन युरोपातील ज्यूविरोधी धार्मिक पूर्वग्रह, हिंसा आणि सामाजिक परिस्थिती यासाठी संदर्भ.
संपादकीय समारोप
इन्क्विझिशनचा इतिहास हा केवळ क्रौर्याची कथा नाही; तो धर्म, सत्ता, न्यायव्यवस्था, सामाजिक भीती, राजकीय केंद्रीकरण आणि मानवी स्वातंत्र्य यांच्या परस्परसंबंधांचा इतिहास आहे.
म्हणून या लेखातील तीव्र आरोप वाचताना मूळ लेखकाचा आवाज स्वतंत्रपणे ऐकणे आणि त्यानंतर उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे प्रत्येक दाव्याचे मूल्यमापन करणे, हीच योग्य पद्धत आहे.
मूळ लेखाचा आदर, श्रेय ज्याचे त्याला; पण ऐतिहासिक सत्यासाठी पुराव्याला सर्वोच्च प्राधान्य.