उत्क्रांतिवाद : डार्विन आणि वॉलेस Evolutionism: Darwin and Wallace

मूळ लेखक — अच्युत गोडबोले

सहलेखक — अमृता देशपांडे
पुस्तक — सजीव
प्रकाशक — मधुश्री पब्लिकेशन

भाग १

१ जुलै १८५८ हा दिवस डार्विनसाठी अत्यंत महत्त्वाचा, पण तितकाच विचित्र दिवस ठरला. त्या संध्याकाळी त्याचा सिद्धान्त जगासमोर आला. लिनियन सोसायटीत तो वाचला जात होता. पण त्याच वेळी तो आणि त्याची बायको आपल्या चार्ल्स या मुलाचा अंत्यसंस्कार करत होते. स्कार्लेट फीवरनं डार्विनच्या मुलाचा जीव घेतला होता. एकीकडे त्याची २० वर्षांची मेहनत जगासमोर येत होती, तर दुसरीकडे त्याचा मुलगा त्याला सोडून गेला होता.

या घटना इतक्या सहज घडल्या नव्हत्या. त्याचा सिद्धान्त वाचला जात असला, तरी त्याच्या या सिद्धान्तात अजून एक जण भागीदार झाला होता. त्याचं नाव होतं—अल्फ्रेड रसेल वॉलेस! त्यामुळे त्याचा हा सिद्धान्त आता 'डार्विन-वॉलेस' सिद्धान्त झाला होता. नेमकं काय झालं होतं?

डार्विननं आपले सिद्धान्त पुस्तकरूपात लिहिले. पण ते प्रकाशित व्हायच्या आधीच एक संकट त्याच्यासमोर उभं ठाकलं. १८५८ साली अल्फ्रेड रसेल वॉलेस या तरुण 'नॅचरॅलिस्ट'नं स्वतःच्या एका प्रबंधाचा ड्राफ्ट डार्विनला पाठवला. त्यात त्यानं डार्विनसारखीच 'नॅचरल सिलेक्शन'ची थिअरी मांडली होती. आपलीच थिअरी वॉलेसही मांडतोय हे बघून डार्विन थक्क झालाच, पण त्याचे डोळेही खाडकन उघडले.

आता पुस्तक प्रकाशित केलं, तर वॉलेसच्या कल्पना चोरल्या असा आरोप आपल्यावर येईल आणि प्रकाशित नाही केलं तर आपली २० वर्षांची मेहनत पाण्यात जाईल. मग नेमकं करावं तरी काय? असा प्रश्न डार्विनला पडला होता.

पुस्तक परत व्यवस्थित लिहून काढावं म्हटलं, तर त्याचा मुलगा चार्ल्स त्याच वेळी वारला. 'मी या संशोधनाचं क्रेडिट स्वतःच घेऊन असं अतिशय कोत्यासारखं वागण्यापेक्षा मी ते पुस्तक जाळून टाकणं पसंत करीन,' असं तो या वेळी म्हणाला होता.

शेवटी डार्विननं आपला प्रश्न चार्ल्स ल्येल आणि जोसेफ हुकर यांना सांगितला. त्या दोघांनी यातून एक उपाय काढला. 'ही थिअरी डार्विन आणि वॉलेस या दोघांची आहे' असं जगाला सांगावं, असं त्यांनी सुचवलं.

त्या संध्याकाळी लिनियन सोसायटीत एकूण सात प्रबंध वाचले गेले. त्यात डार्विन-वॉलेस यांचाही प्रबंध वाचला गेला. डार्विन या महत्त्वाच्या क्षणी तिथं हजर राहूच शकला नव्हता. दुर्दैवाची बाब म्हणजे त्या सभेत हजर असलेल्या ३० जणांना या अत्यंत क्रांतिकारक प्रबंधाबद्दल विशेष काही वाटलं नाही. त्यांच्या दृष्टीनं तो निव्वळ एक साधा प्रबंध होता.

लिनियन सोसायटीमध्ये नेहमीच असे अनेक प्रबंध वाचण्याचा कार्यक्रम होत असल्यामुळे त्यांना यात क्रांतिकारक असं काहीच वाटलं नाही. त्यामुळे डार्विन आणि वॉलेस यांच्या अपेक्षेप्रमाणे त्यावर ना वाद झाले, ना चर्चा. जग हादरवून टाकणारा असा तो प्रबंध असूनही ते सगळे तीस लोक काहीच न घडल्यासारख्या निर्विकार चेहऱ्यानं आपापल्या घरी गेले!

पण ही थिअरी मात्र नंतर 'डार्विन-वॉलेस' थिअरी राहिली नाही. याचं कारण खुद्द वॉलेस होता. प्रसिद्धीच्या मागे नसणाऱ्या वॉलेसनं स्वतःहूनच या थिअरीला 'डार्विनिझम' संबोधायला सुरुवात केली होती. त्यामुळे क्षणार्धात कुठल्याही वादविवादाशिवाय त्यानं डार्विनला जगप्रसिद्धी बहाल केली होती.

डार्विन आता चांगलाच प्रसिद्ध झाला होता, पण त्याला सहसहजी प्रसिद्धी उपभोगता येणारच नव्हती. त्याच्यासमोर अजून एक संकट उभं राहिलं. नॅचरल सिलेक्शनच्या आधारे उत्क्रांतिवादाची तत्त्वं डार्विननं मांडली. त्याच्या २० वर्ष आधीच आपण ती मांडल्याचा आणि डार्विननं ती चोरल्याचा आरोप पॅट्रिक मॅथ्यू यानं केला!

त्यानं 'Naval Timber and Arboriculture' अशा पुस्तकात ही तत्त्वं मांडली होती, असा त्याचा दावा होता. पण गंमत अशी होती, की एक तर हे पुस्तक फारसं कुणालाही माहीत नव्हतं आणि अशा पुस्तकाच्या 'Appendix'मध्ये त्यानं ही तत्त्वं मांडली होती. अर्थातच ती कुणीच वाचली नव्हती. डार्विनला प्रचंड प्रसिद्धी मिळाल्यावर मॅथ्यूनं थोडा आरडाओरडा करण्याचा प्रयत्न केला, पण तो कुणीच ऐकला नाही. डार्विन मात्र हळूच माफी मागून मोकळा झाला.

या बाबतीत आणखी एक गंमत झाली. ऑक्सफर्डमध्ये एडवर्ड पाउल्टन (१८५६–१९४३) हा एक प्राणिशास्त्रज्ञ राहात असे. त्याला १८४९ साली बॉस्टनमध्ये छापलेलं पत्रक मिळालं. जी. एच. स्लीपर या अमेरिकनानं त्या काळी लिहिलेलं पत्र अल्फ्रेड वॉलेसच्या हातात पडलं होतं आणि त्यानं ते सरळ पाउल्टनला पाठवून दिलं होतं.

या पत्रकात डार्विनच्या उत्क्रांतिवादाच्याच नव्हे, तर पाश्चरच्या सूक्ष्मजंतूंविषयीच्या थिअरीजही नीटपणे मांडल्या होत्या. म्हणजे डार्विन आणि पाश्चर हे खरे मूळचे संशोधक नव्हतेच, तर! पाउल्टननं लगेच त्यावर भाषणं द्यायला सुरुवात केली. 'नेचर'मध्ये अनेक लेख छापून आले. पण नंतर हे सगळंच फ्रॉड असल्याचं लक्षात आलं आणि स्लीपरनं हे मुद्दामहूनच जुन्या तारखेचं पत्र काढलं होतं, हे लक्षात आलं.

१८२३ साली वेल्समध्ये जन्मलेला वॉलेस अत्यंत गरिबीत वाढला. नऊ भावंडांपैकी अल्फ्रेड हा आठवा. तो १३व्या वर्षीच शाळा सोडून कुटुंबाला हातभार लावायला लागला. जमिनीचा सर्व्हे करण्याच्या कामात तो भावाला मदत करायला लागला. मग काही काळ त्यानं शिक्षकाचंही काम केलं.

१८४८ साली वॉलेस ब्राझीलमध्ये गेला. तिथं बरंच भटकून त्यानं जमिनीचे, खडकांचे, प्राण्यांचे, वनस्पतींचे बरेच नमुने आणि फॉसिल्सही गोळा केले. यात गोळा केलेल्या गोष्टी वस्तुसंग्रहालयांना विकून पैसा मिळवायचा, असा त्याचा घाट होता. चार वर्षं ॲमेझॉन नदीकाठी फिरताना वॉलेस 'नरभक्षक' लोकांमध्येही राहिला. त्यांनाही एक वेगळी संस्कृती आणि माणुसकी आहे, हे त्यानं जाणलं.

१८५२ साली परतीला निघाला असताना वॉलेसचं जहाज आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडलं. त्यावेळी मलेरियाचा ताप अंगात असताना एका पडावातून फक्त नेसते कपडे आणि काही वह्या घेऊन तो किनाऱ्यावर आला खरा, पण ते जहाज मात्र बुडालं. प्रचंड मेहनत घेऊन गोळा केलेले नमुने, प्राणी, पक्षी यांचा खजिनाही त्या जहाजाबरोबर डोळ्यांसमोर बुडताना त्यानं बघितला.

यानंतर १८५४ ते १८६२ मध्ये तो मलाया आणि मसाल्यांच्या बेटांवर नमुने गोळा करायला गेला. इथंच त्यानं 'वॉलेस लाइन'ची कल्पना मांडली. इंडोनेशियातून काढलेल्या या काल्पनिक रेषेच्या अलीकडे आशिया खंडातले प्राणी आणि पलीकडे ऑस्ट्रेलियातले प्राणी आढळतात. खूप पूर्वीपासून भूखंड सतत सरकताहेत, त्यामुळेच असं झालं होतं.

१८५८ साली वॉलेसही 'नॅचरल सिलेक्शन'मधून 'उत्क्रांतिवाद' या निष्कर्षापर्यंत येऊन पोहोचला. त्यानं तसं डार्विनला लिहिलं आणि मग नाट्य सुरू झालं होतं.

इकडे वॉलेसनंच उत्क्रांतिवादाची ही थिअरी डार्विनचीच आहे हे मान्य केल्यावर १८५९ च्या हिवाळ्यात डार्विननं आपले विचार प्रकाशित करायचं ठरवलं आणि 'द क्वार्टर्ली रिव्ह्यू' या एका प्रतिष्ठित नियतकालिकाकडे प्रकाशनापूर्वीची प्रत पाठवली. संपादकानं ते वाचलं, पण त्याला त्यात फारसा 'दम' वाटला नसल्याचं कळवलं. या उत्क्रांतिवादाच्या भानगडीत न पडता 'तू कबुतरांवर का लिहीत नाहीस? ते पुस्तक जास्त खपेल,' असा सल्लाही दिला.

स्वतः डार्विनला तरी कुठं फारशी खात्री होती? जॉन मरे या प्रकाशकाला 'तुम्हाला आवडलं तरच छापा, नाहीतर नाही छापलं तरी चालेल. आपल्या करारातून मी तुम्हाला लगेच मुक्त करेन,' असंही डार्विननं लिहिलं.

डार्विननंही त्या पुस्तकाचं 'An Abstract of an Essay on the Origin of Species and Varieties through Natural Selection' असं लांबलचक आणि भीतिदायक शीर्षक दिलं होतं. ते वाचून जॉन मरे हादरलाच. त्यानंही त्याच्या फक्त ५०० प्रतीच काढायच्या ठरवल्या. पण जेव्हा डार्विननं त्याचं शीर्षक 'On the Origin of Species' असं सुटसुटीतरीत्या बदललं, तेव्हा आता ते पुस्तक जास्त खपेल या आशेनं मरेनं १,२५० प्रती काढल्या.

पुस्तकाची किंमत त्यानं १५ शिलिंग ठेवली होती. आश्चर्य म्हणजे त्याच दिवशी त्या सगळ्या प्रती खपल्या! यानंतर मग आजपर्यंत ते छापतच गेलं आणि गाजतच राहिलं! आणि त्यानं वादळंही खूपच उठवली! पण ते कायम 'बेस्ट सेलर' यादीतच राहिलं आणि स्पॅनिश, बोहेमियन, पोलिश, रशियन, जपानी एवढंच नव्हे तर प्रत्येक युरोपियन भाषेत त्याचं भाषांतर झालं.

डार्विननं १२ वर्षांनंतर 'The Descent of Man' लिहिलं आणि पूर्वीच्या कल्पनांना हादराच दिला. यापूर्वी 'हे जीवसृष्टीतले सगळे जीव देवानं निर्माण केले आणि त्यानंतर त्यात काहीच बदल झालेले नाहीत. माणूस हा या जीवसृष्टीतला सर्वोच्च बिंदू आहे आणि त्यामुळे तो इतर प्राण्यातून निर्माण होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही,' असंच ठामपणे मत लोकांचं शतकानुशतकं झालं होतं. धर्मही तेच सांगत होता. डार्विननं माणूसही या उत्क्रांतीत एपपासून कसा निर्माण झाला असावा याविषयी तर्क मांडले होते.

उत्क्रांतिवादामधले काही महत्त्वाचे मुद्दे असे—सजीवांच्या जातींना कायमचं अस्तित्व नसतं, तर त्या कायम बदलत असतात. सर्व जातींना अस्तित्वासाठी आणि पुनरुत्पादनासाठी झगडा करत राहावा लागतो. या अस्तित्वाच्या लढाईमध्ये ज्या जाती अपयशी ठरतात, त्या नामशेष होतात. ज्या टिकून राहतात त्यांच्या पुनरुत्पादनातून अशा जातींची वाढ होते. यालाच 'नॅचरल सिलेक्शन' असं म्हणतात.

या प्रकारच्या जातींमधल्या बदलांना लाखो वर्षं वेळ लागतो. या 'नॅचरल सिलेक्शन'ला डार्विनला खूप महत्त्व आहे. नाहीतर फक्त उत्क्रांतिवादाच्या जवळपास तसे बरेच जण पोहोचले होते.

इकडे डार्विनच्या विचारांनी खळबळ माजली होती. त्याचे विचार चर्चला आणि धर्मनिष्ठ लोकांना मान्य नव्हतेच आणि प्रत्यक्ष शास्त्रज्ञांतही त्याविषयी शंका होत्याच. डार्विनची थिअरी 'फॉसिल्स'वरून सिद्ध होत नाही, असं काहींचं म्हणणं होतं. जर प्राणी उत्क्रांतीनं हळूहळू बदलत असतील, तर मग दोन प्राण्यांमधल्या वेगवेगळ्या अवस्थेतले अनेक प्राणी सापडायला हवे होते. तसे तर काही प्राणी दिसत नव्हते.

पण 'या उत्क्रांतीसाठी प्रचंड मोठा काळ लागतो,' असं डार्विन म्हणे, तेही कित्येकांना पटत नसे. डार्विनच्या अगदी जवळ असलेल्या मंडळींनीही त्याच्यावर टीकेचाच सूर धरला. डार्विनची खिल्ली उडवणारी व्यंगचित्रंही त्या काळी प्रकाशित होत.

एकदा तर नाकतोडा, कुठलासा बग, फुलपाखरू यांचे वेगवेगळे अवयव कापून ते एकमेकांना जोडून 'नवीनच' एक प्राणी बनवून दोन मुलं डार्विनची चेष्टा करायला त्याला दाखवायला घेऊन आली आणि हा कुठला प्राणी आहे, असं त्याला विचारलं. डार्विननं शांतपणे उत्तर दिलं, 'हमबग!' ते ऐकून मुलं पळूनच गेली.

या सगळ्या टीकेत टी. एच. हक्सले (१८२५–१८९५) यानं मात्र डार्विनचे विचार खूपच जोरदारपणे पुढे मांडले. प्रसिद्ध जीवशास्त्रज्ञ ज्यूलियन हक्सले आणि प्रसिद्ध लेखक आल्डस हक्सले हे याचे नातू.

टी. एच. हक्सलेनं उत्क्रांतिवादाबद्दल सहा भाषणं दिली. ती खूप गाजली, पण त्यांनी वादळही उठवलं. कुठल्याही जाहीर वादचर्चेमध्ये लाजराबुजरा डार्विन जातच नसे. हक्सलेच त्याच्यावतीनं बोलायचा. इतकं की हक्सलेला डार्विनचा 'बुलडॉग' म्हणत.

२७ जून १८६० रोजी ऑक्सफर्डमध्ये डार्विनचा विरोधक रिचर्ड ओवननं आपली मतं मांडली होती. त्या वेळी हक्सलेनं त्याच्या जागेवरूनच त्याला सडेतोड उत्तरं दिली होती.

तीनच दिवसांनी हक्सले आणि बिशप विल्बरफोर्स यांच्यात जाहीर वाद होणार असल्याचं जाहीर झाल्यानं लोकांची उत्कंठा शिगेला पोहोचली होती.

विल्बरफोर्स काही कच्चा नव्हता. त्यानं १८२६ साली गणितात ऑक्सफर्ड विद्यापीठातली प्रथम श्रेणी पटकावली होती. तो उत्कृष्ट बोले आणि त्यामुळे त्याला 'सोपी सॅम' या टोपणनावानं हाक मारत.

त्याने उत्क्रांतिवादाच्या विरुद्ध एक लेख 'द क्वार्टर्ली रिव्ह्यू'मध्ये लिहिला होता आणि शिवाय, प्रत्यक्ष वादचर्चेत भाग घेऊन डार्विनला त्याची जागा दाखवून देण्याची प्रतिज्ञाही केली होती.

गंमत म्हणजे 'विज्ञानात रस नसलेल्या लोकांसमोर कशाला वाद घाला?' या विचारांनी हक्सले या वादाला हजरच राहणार नव्हता. पण त्याला डार्विनचा एक चाहता रॉबर्ट चेंबर हा आदल्याच दिवशी भेटला. त्यानं हक्सलेला थांबण्याचा आग्रह केल्यामुळे हक्सले कसाबसा त्या चर्चेला हजर झाला.

प्रत्यक्ष वादाच्या वेळी हजर असलेले १,००० लोक ठरलेल्या जागेत मावेनात, म्हणून त्यांना शेवटी कार्यक्रमाची जागा बदलावी लागली होती. अनेक लोक उभे राहूनच ऐकत होते. जीवशास्त्रातले तज्ज्ञ या सभेला हजर होते. त्यात अनेक धर्मपंडितही होते. तर इथं गरमागरम वादावादी बघायला मिळणार म्हणून अनेक विद्यार्थीही दाटीवाटीनं बसले होते.

अनेकांची भाषणं झाल्यावर शेवटी बिशप विल्बरफोर्स बोलायला उठला. विल्बरफोर्स हा सर रिचर्ड ओवेनकडून बरंच काही शिकून आला होता. ओवेन हा हक्सलेचा शत्रू होता. 'सोपी सॅम'नं विनोदाने बाजी मारून नेली, पण त्याला तर्कशुद्ध मांडणी करता येईना.

शेवटी वादात युक्तिवाद काहीच करता येईना तेव्हा बिशपनं कुत्सितपणे काहीतरी शेरा मारून हक्सलेला खजील करण्याच्या उद्देशानं विचारलं, 'तुमचे पूर्वज एप होते ते आईकडून की वडिलांकडून?'

तेव्हा हक्सले गरजला होता, 'मला जर एप आणि कुठल्याही वैज्ञानिक चर्चेतही असे मूर्खासारखे प्रश्न विचारणारा सुशिक्षित माणूस यांच्यात जर कोणी पूर्वज म्हणून निवडायचा झाला, तर मी नक्कीच एप निवडेन.'

पण यानंतर सभागृहात एकच हलकल्लोळ माजला. अनेक माणसं उठून एकाच वेळी बोलायला लागली, त्यात वादावादी आणि मारामाऱ्या काय झाल्या, काही विचारू नका! त्यात एक बाई चक्क बेशुद्ध पडली.

'बीगल'चा कॅप्टन फिट्झरॉय हाही या सभेला हजर होता. त्याला डार्विनची मतं मुळीच पटायची नाहीत. त्यानं त्याची धार्मिक मतं असणारं डार्विनविरोधी भाषण या गोंधळातच उभं राहून ठोकलं.

या गदारोळानंतर दोन्ही गट आमचाच विजय झालाय, असं एकमेकांकडे बघत ओरडून आपापल्या दिशेनं शेवटी गेले. पण कित्येकांच्या मते हक्सले हा त्या दिवशीचा हिरो झाला होता!

भाग समाप्त — डार्विन आणि वॉलेस यांच्या विचारांनी सुरू झालेल्या उत्क्रांतीच्या वादळाची पहिली लाट

मूळ लेखक — मारुती चितमपल्ली 

पुस्तक — शब्दांचं धन

प्रकाशक — साहित्य प्रसार केंद्र, सीताबर्डी, नागपूर

चिरंतनाकडे जाणारा प्रकाश

तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्माऽमृतं गमय।

आम्हाला अंधाराकडे नेऊ नकोस, प्रकाशाकडे ने. मृत्यूकडे नेऊ नकोस. चिरंतनाकडे ने. अंधाराची जशी भीती वाटते, तशी आपल्याला मृत्यूची भीती वाटत असावी काय? म्हणून ही अंधाराकडून प्रकाशाकडे घेऊन जाण्याची प्रार्थना असावी काय? आपण प्राणाला ज्योतीचीच उपमा देतो.

मृत्युशय्येवर पडलेल्या बाबांच्या शांत चेहऱ्याकडे पाहिले. बाहेर अंगणात भजनी मंडळ भजने गात होते. टाळ-मृदुंगाचा आवाज येत होता. बाबांची ही आनंदयात्रा होती. त्यांच्या मुद्रेवर आता कसलेही दुःख नव्हते. चिंता नव्हती. त्यांची प्राणज्योत हळूच लोपली. शेवटी आईने हलक्या बोटाने त्यांचे नेत्र मिटले.

मी त्यांच्या उशाजवळ बसून होतो. पहाटेचे तीन वाजले होते. आई मटकन खाली बसली. भिंतीला टेकून तिने हंबरडा फोडला. हळूहळू साऱ्या घरात जाग आली. मंडळी जोरजोराने टाळ-मृदुंग वाजवीत होती.

मी विचार करीत होतो, ही प्राणज्योत गेली कोठे? या जीवाचा मृत्यू झाल्यावर त्याचे काय होत असावे?

माझ्यासारखा निसर्गप्रेमी जीवाचे रहस्य धुंडाळीत असतो. आता तर जीवशास्त्राचा अभ्यास प्रगतिपथावर गेला आहे. प्रयोगशाळेत जीव निर्माण करण्याची किमयाही शास्त्रज्ञांना आता प्राप्त झालीय. म्हणून आम्हाला जीवन म्हणजे काय याचे आकलन झाले आहे काय? आपला संबंध जीवाशी येतो. मृत्यू हा जीवाचाच एक भाग आहे. म्हणून प्रश्न पडतो की, मृत्यूनंतर जीवाचे काय होत असावे.

शास्त्राला धार्मिक श्रद्धा मान्य नाहीत. मृत्यूसारख्या अज्ञात जगाविषयी विज्ञानाला ठामपणे काही सांगता येत नाही. पृथ्वीतलावर जे काही पुरावे मिळतात, त्यावर त्याची अनुमाने अवलंबून आहेत. म्हणूनच शास्त्रे विश्वासार्ह मानली जातात. शंभर वर्षांनंतर येणाऱ्या ग्रहणाविषयी माहिती खगोलशास्त्र देते, त्यावर साऱ्यांचा विश्वास बसतो. शास्त्र कधी सत्य लपवीत नसते. त्याला जे माहीत झाले तेच सांगते. त्यावरून काही अनुमाने काढता येतात.

परंतु, निसर्गाविषयीचे ज्ञान काही खगोलशास्त्राइतके सोपे नाही. आकाशातील ग्रह-तारे आणि नक्षत्रे ही शाश्वत आहेत. त्यांचे परिभ्रमणही नियत आहे. तसे जीवाबाबतीत घडू शकत नाही. जीवाची व्याख्यादेखील करणे अवघड आहे. या जीवनात सतत परिवर्तन होत असते, ते मृत्यूला कवटाळण्यासाठीच. फक्त जीवच मृत्यू पावू शकतो. जन्माला आल्या क्षणापासून त्याच्या मरणालाही सुरुवात होते. आपल्या शरीरातील अनंत पेशी नित्य मृत पावत असतात, तसेच जन्मालाही येत असतात. म्हणून मृत्यू आणि पुनर्जन्म या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

पोवळ्याच्या बेटांची उत्पत्ती आपल्याच पूर्वजांच्या हाडांपासून झाली आहे. गेल्या अर्धअधिक महापद्म वर्षांपासून पोवळ्यांच्या बेटांचे सातत्य चालू आहे. त्याचप्रमाणे मानवजातीतही ते कोट्यवधी वर्षांपासून चालू आहे. अंशतः का असेना, आपले अमरत्व मुलाबाळांच्या रूपाने नांदत असते. विज्ञानाच्या नियमाप्रमाणे फक्त जीवापासून जीवाची निर्मिती होते. म्हणून जीवन एका पिढीपासून दुसऱ्या पिढीला स्पर्श करते. आपली मुले म्हणजे आपलाच अंश असतात. काळप्रवाहातून ती वाहत असतात. जेथे आपले विनाशत्व त्यांना स्पर्श करू शकत नाही. जीवद्रव्याचे (Germ plasm) सातत्य हे खरे अमरत्व आहे. आनुवंशिकतेची नाळ कुठेही खंडित न होता युगानुयुगे चालू असते. व्यक्ती म्हणजे माळेतील एखाद्या मण्यासारखी असते. काळोखात हा मणी नियतीमुळे निखळून जातो. शेष राहते ती नाळ. कोणत्याही मण्यापेक्षा व माळेपेक्षा ही नाळ अतिशय महत्त्वाची असते.

आईवडिलांच्या निधनानंतर मुलाने विचारू नये, ‘माझा पिता कोठे गेला आहे? माझ्या प्रेमळ आईचा आत्मा कोठे गेला आहे.’ ते आपल्या पुत्रातच सामावलेले असतात. आशा-आकांक्षा, ध्येयासह त्यांचा आत्मा पुत्रातच विलीन झालेला असतो. आपल्या प्राचीन पूर्वजांविषयी असेच म्हणावे लागेल. अज्ञानामुळे आपल्याला अमरत्वाविषयी आश्चर्य वाटते. परंतु, आपण स्वतः अमरत्व पावलेले असतो.

दूर अंतरावर एखाद्या ठिकाणी भूतलावर आलेले इंद्रधनुष्य आपण पाहू शकतो. जिथे ते इंद्रधनुष्य अवतीर्ण झाले आहे, तिथे गंधर्वनगरीच उतरली असावी असे वाटते. परंतु, ह्या जागी राहणाऱ्या या स्वर्गसुंदर रंगाची किमया दिसत नाही. फक्त पावसातून सूर्यप्रकाशात असल्याचे त्यांना दिसते. जीवनाविषयी आपणा सर्वांच्या बाबतीत असेच घडत असते. मानवी इंद्रधनुतील अमरत्वाचे आपल्याला आकलन होत नाही.

पृथ्वी आणि त्यावरील पदार्थ ९२ प्राथमिक रासायनिक द्रव्यांपासून (elements) बनले आहेत. जसे बारा स्वर आणि ३४ व्यंजने आहेत. या मूळाक्षरांपासून शब्द बनतात. शब्दांच्या संयोगाने अर्थबोध होतो. आणि हे सारे अनंत आहे. तसेच जीवनाविषयी घडत असते. सतत ते पृथक् पृथक् होत असतानाच ते संयोगही पावत असते. या मूळद्रव्यांचा कोठेही विनाश होत नाही. हे जीवनचक्र न थांबता फिरत असते. वृक्षाचे आजचे पान हे उद्याचे फूल असते.

मूलद्रव्यात पाणी नाही. परंतु जीवांचे या द्रव्यावर पोषण होते. एखाद्या जीवात ही मूलद्रव्ये किती आहेत, हे आपण मोजू शकतो. परंतु जीवशक्ती मोजण्याचे मापदंड आपल्याजवळ नाही. जगातील जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही, याची माहिती शास्त्रज्ञांना आहे.

जीवसृष्टीची निर्मिती अतर्क्य अशा आदिजीवातून झाली आहे. त्या उत्क्रांतीचा जीवनेतिहास अद्भुत व गूढ आहे. परंतु युगानुयुगे त्याच्या सौंदर्याचा आविष्कार होत गेला.

जीवन म्हणजे एखाद्या समूहगानासारखे आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या सुरापासून सुरुवात होत या गीतात एकामागून एक अशा गीतकारांचे स्वर मिळत जातात अन् शेवटी त्याचे रूपांतर समूहगीतामध्ये होते.

परंतु ज्या व्यक्तीचा आपण आवाज ऐकत आलो, तो पुन्हा पुन्हा ऐकावासा वाटतो आणि तो एकाएकी ऐकू येईनासा होतो. त्या समूहगानातून त्याचे सूर ऐकू येत नाहीत. त्याचे काय झाले?

जीवशास्त्राप्रमाणे सयुक्तिक उत्तर असे राहील की, जीव ही शक्ती आहे. सूर्यापासून त्याची निर्मिती झालेली आहे.

कोट्यवधी वर्षांपूर्वी सूर्यापासून प्रचंड शक्तीचा स्रोत वाहत होता. अजूनही तो वाहत आहे. अरण्याने ती शक्ती शोषून घेतली. वृक्ष जिथल्या तिथे पडून राहिले. परंतु बाकी त्याच्या मुळ्या, बुंधा, खोड आणि फांद्यांत गेली. ती शिळा-प्रस्तरांखाली दाबली गेली. त्यापासून मिळालेला कोळसा जाळूनच आज विद्युत केंद्रे उभी आहेत. ती अनादी शक्ती तारेतून वाहत आपल्याला प्रकाश देते.

शेवटचा निरोप

भजनी मंडळी मोठ्याने गात होती—

आम्ही जातों आपुल्या गांवा।
आमुचा रामराम घ्यावा ॥१॥ ॥धृ॥

तुमची आमची हेचि भेटी।
येधुनियां जन्मतुटी।
आतां असों द्यावी दया।
तुमच्या लागतसें पायां ॥२॥

येतां निजधामी कोणी।
विठ्ठलविठ्ठल बोला वाणी ॥३॥

रामकृष्ण मुखीं बोला।
तुका जातो वैकुंठाला ॥४॥

मी मनात म्हटले, कुठे आहे तो गाव? कसा आहे तो गाव? संत कबीराने त्या गावाचे एका ठिकाणी वर्णन केले आहे.

त्या परम अद्भुत नगरीपुढे कसले आले आहे माहेर! कशी आहे ती नगरी? अतिरम्य अशा अद्भुत नगरीत कोणी पोचू शकत नाही. चंद्र आणि सूर्याला देखील, वारा व पाणी देखील तेथे जाण्यास असमर्थ आहेत. इतक्या बिकट स्थळी असलेल्या प्रियकराजवळ विरही प्रियेचा निरोपही कोणी पोचवू शकत नाही. अग! सखी, काही उपाय तरी सांग की मला त्या सासरी जाता येईल. कबीर म्हणतो, सद्गुरूवाचून तिथे पोचता येणार नाही.

नैहरवा हमकाँ नहीं भावै।
साईं की नगरी परम अति सुंदर, जहाँ कोई जाइ न आवै।
चाँद-सुरज जहँ पवन न पानी, को संदेस पहुँचावै?
दरद यह साँई, को सुनावै?
आगे चलाँ पंथ नहीं सूझे, पीछे दोष लगावै।
केहि विधि ससुरे जाँव मोरी सजनी, बिरहा जोर जनावै।
विषै-रस नाच नचावै।
बिन सतगुरु अपनो नहिं कोई, जो यह राह बतावै।
कहत कबीर सुनो भाई साधो, सपने न प्रीतम पावै।
तपन यह जिय की बुझावै।

(कबीर — हजारीप्रसाद द्विवेदी, पृ. १५७)

वरील गीतावलीचा सहज, सुंदर, काव्यानुवाद कवी मंगेश पाडगावकर यांनी केला आहे. तोच इथे उद्धृत करीत आहे—

मन माहेरी राहे ना,
स्वामीची नगरी अतिसुंदर तिथे, कुणीही पोचे ना,
तिथे न रविशशी, पवन न पाणी, निरोप कोणी सांगे ना,
दुःख कुणाला सांगू स्वामी? कुणी मजकडे पाहे ना,
मागुनि सारे दोष लाविती, पुढची वाटहि गवसे ना,
कशी सासरी जाऊ, सजणी? विरह मला हा सोसे ना,
विषयरस मला नाच नाचवी, आता मला हे साहे ना,
सद्गुरुवाचुन कुणी न अपुले, त्याविण पथ कुणि दावे ना.
कबीर म्हणे नाही तर प्रियकर स्वप्नातहि तो गावे ना,
ताप जिवाचा तोच शमवितो, काही तयाविण भावे ना.

प्रकाश कुठे विलीन होतो?

युगानुयुगे या प्राणाची तुलना दिव्याशी गेली आहे. दिव्याची ज्योत तेलामुळे जळते. परंतु ज्योत म्हणजे तेल नव्हे, वातही नव्हे. तेलाचे रूपांतर धूमात होते, वातीची राख होते. प्रकाश राख आणि धूमाकडे परत येत नाही. मग तो गेला कोठे? तो प्रकाश अनंतात विलीन होताना आपल्या डोळ्यांना दिसत नाही.

दिव्याची प्रकाशकिरणे कोठवर जातात? याज्ञवल्क्य ऋषीने प्रश्न विचारला आहे. छांदोग्य उपनिषदात आत्मा ज्योतिर्मार्गाने एकसारखा वर जात असल्याचा उल्लेख आहे. (४.१५, ५.९) हा आत्मा प्रथम ज्योतीपासून दिवसाकडे, दिवसाकडून शुक्ल पक्षाकडे, शुक्ल पक्षाकडून उत्तरायणातील षण्मासांकडे, षण्मासांकडून अयनाकडे, अयनाकडून सूर्याकडे, सूर्याकडून चंद्राकडे आणि चंद्राकडून विद्युतकडे जातो.

खगोलशास्त्राप्रमाणे प्रकाशाचा प्रवास सुरू झाला की तो सतत चालू असतो. नंतर तो सूर्याच्या प्रकाशात विलीन होतो. जेथून आला तेथे पुन्हा जाऊन मिळतो. दिव्याच्या प्रकाशाचे तेच होते. ज्या प्रकाशाच्या निधीतून घेतला, तेथे त्याचा लोप होतो.

असे आपणातून निघून गेलेल्यांचे व्यक्तिमत्त्व जिवंत राहते काय? होय. ते अवश्य राहते.

स्मृतीत जिवंत राहणारे

काही वर्षांपूर्वी माझ्या आईचे निधन झाले. परंतु आमच्या कुटुंबातील व्यक्तींवरील तिचा प्रभाव कमी झाला नाही. अजूनही पावलांच्या चाहुलीबरोबर तिच्या डोळ्यांतील दिव्यासारखा प्रकाश आमच्यावर पाखर घालीत असतो. अजूनही आमच्या आळीतील लोक तिच्या स्नेहशील स्वभावाच्या आठवणी काढतात. तिचा आवाज कसा होता, ती कसे बोलायची व चालायची, तिचा पोशाख कसा, याविषयी त्यांना अजूनही विसर पडलेला नाही. तिचे व्यक्तिमत्त्व माझ्याप्रमाणे त्यांच्यातही वास करते. माझ्या ग्रंथातून तिचे शब्दचित्र उभे केले आहे. महिन्यातून एखादा तरी रसिक वाचक तिचे शब्दचित्र वाचून ते भावल्याविषयी पत्राने कळवितो. कुणीतरी मला विचारले,

“तुमच्या आईचा मृत्यू होऊन किती वर्षे झाली?”

मी म्हणालो, “मृत्यू! खरंच तिचा मृत्यू झालाय्?”

स्मृती, लेखन आणि चिरंतनता

इंग्रजीतील नामवंत लेखक आर. के. नारायण यांनी आपल्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे की, तरुण वयात निधन पावलेली त्यांची पत्नी मध्यरात्रीनंतर अंथरुणाजवळ येऊन त्यांना हाक मारून जागे करायची. लेखन करण्यासाठी त्यांना विनंती करायची. टेबलावर दिव्याखाली लिहीत असताना ती समोरच्या खुर्चीवर बसलेली असायची. त्यांना लेखनतंद्री लागल्यावर हळूच निघून जायची.

तिच्या प्रेरणेने त्यांनी खूप लेखन केले. जेव्हा त्यांचे नवीन लग्न झाले होते, त्यावेळी त्यांची आर्थिक परिस्थिती चांगली नव्हती. त्या काळात लेखनावरच त्यांची उपजीविका चाले. पत्नी त्यांना धीर द्यायची. म्हणायची, “हेही दिवस निघून जातील.” पुढे ते जगप्रसिद्ध लेखक झाले. याचे श्रेय ते आपल्या पत्नीलाच देतात.

मृत्यू माणसाला आपल्यापासून दूर नेतो; पण त्याच्या स्मृती, विचार, संस्कार आणि कार्य आपल्यात जिवंत राहू शकतात.

“ माणूस जातो; पण त्याचे प्रकाशकण स्मृतीत राहतात.”

मित्रा, हा लेख आपल्या ब्लॉगच्या अंतिम नियमांनुसार तयार केला आहे. मूळ आशयाचा पुनर्लेखन न करता शुद्धलेखन, व्याकरण, जोडाक्षरे, विरामचिन्हे आणि परिच्छेदरचना दुरुस्त केली आहे. तथ्यपडताळणी स्वतंत्र ठेवली आहे. पुस्तकाच्या उपलब्ध नोंदीनुसार शब्दांचं धनचे लेखक मारुती चितमपल्ली आणि प्रकाशक साहित्य प्रसार केंद्र आहेत; उपलब्ध नोंद १९९३च्या पहिल्या आवृत्तीची माहितीही देते.

चिरंतनाचे प्रवासी — Travellers Towards Eternity

मूळ लेखक — मारुती चितमपल्ली
पुस्तक — शब्दांचं धन
प्रकाशक — साहित्य प्रसार केंद्र, सीताबर्डी, नागपूर

भाग १

भाग २

संपादकीय तथ्यपडताळणी

१. “तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्माऽमृतं गमय।”

स्थिती — निश्चित.

हा मंत्र बृहदारण्यक उपनिषद १.३.२८ मध्ये आढळतो. “असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्माऽमृतं गमय” हा आध्यात्मिक प्रार्थनेचा प्रसिद्ध मंत्र आहे.

२. पोवळ्यांची बेटे पूर्वजांच्या “हाडांपासून” तयार झाली

स्थिती — अंशतः बरोबर / भाषिक रूपक.

प्रवाळभित्ती प्रामुख्याने प्रवाळांनी निर्माण केलेल्या कॅल्शियम कार्बोनेटच्या सांगाड्यांच्या दीर्घकालीन संचयनातून तयार होतात. त्यामुळे मृत प्रवाळांचे सांगाडे नवीन संरचनेचा भाग बनतात; मात्र त्यांना थेट “मानवी पूर्वजांच्या हाडांपासून” तयार झाले असे वैज्ञानिक विधान मानता येत नाही.

३. “फक्त जीवापासून जीवाची निर्मिती होते”

स्थिती — अंशतः बरोबर.

सध्याच्या जीवशास्त्रात ज्ञात जीवनाचे पुनरुत्पादन विद्यमान जीवनापासूनच होते. मात्र पृथ्वीवरील पहिल्या जीवनाची उत्पत्ती कशी झाली, हा स्वतंत्र वैज्ञानिक प्रश्न आहे. त्यामुळे या वाक्याला जीवनाच्या सध्याच्या पुनरुत्पादनासाठी योग्य मानता येईल; पण जीवनाच्या आद्य उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा म्हणून नाही.

४. “जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही”

स्थिती — वादग्रस्त / वैज्ञानिक अर्थाने अतिशयोक्त.

जीवनाची उत्क्रांती, प्रजातींची उत्पत्ती आणि नामशेष होणे ही स्थापित वैज्ञानिक तथ्ये आहेत. त्यामुळे “जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही” हे वाक्य तत्त्वज्ञानात्मक अर्थाने समजण्यास योग्य असले, तरी अक्षरशः वैज्ञानिक विधान म्हणून निश्चित म्हणता येत नाही.

५. “९२ प्राथमिक रासायनिक द्रव्ये”

स्थिती — संदर्भाधीन / ऐतिहासिक मांडणी.

नैसर्गिकरीत्या आढळणाऱ्या मूलद्रव्यांशी संबंधित जुन्या लोकप्रिय मांडणीत ९२ ही संख्या वापरली जाते. आधुनिक आवर्त सारणीत मात्र ११८ ज्ञात मूलद्रव्ये आहेत. त्यामुळे मूळ मजकुरातील ९२ हा आकडा आजच्या वैज्ञानिक वर्गीकरणाच्या संदर्भात अपूर्ण आहे.

६. छांदोग्य उपनिषदातील “ज्योतिर्मार्ग”

स्थिती — मूलतः निश्चित, परंतु संदर्भ तपासणे आवश्यक.

उपनिषदपरंपरेत मृत्यूनंतरच्या मार्गांविषयी देवयान/अर्चिरादि मार्गाची मांडणी आढळते. मात्र लेखात दिलेले “४.१५, ५.९” हे संदर्भ नेमके कोणत्या वाक्यांशी जोडले आहेत, याची स्वतंत्र प्रमाणित आवृत्तीशी पडताळणी करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे ब्लॉगवर हे विधान उपनिषदातील धार्मिक-दार्शनिक मत म्हणून मांडणे योग्य; वैज्ञानिक तथ्य म्हणून नव्हे.

७. आर. के. नारायण आणि त्यांच्या पत्नीबाबतचा प्रसंग

स्थिती — मूळ लेखकाच्या संदर्भावर आधारित; स्वतंत्र प्राथमिक स्रोत आवश्यक.

लेखात हा प्रसंग आर. के. नारायण यांच्या आत्मचरित्राशी जोडला आहे. मात्र उपलब्ध वेब-स्रोतांतून या विशिष्ट प्रसंगाची प्राथमिक स्रोताशी पूर्ण पडताळणी मला मिळालेली नाही. म्हणून ब्लॉगच्या तथ्यपडताळणीत याला पुरावा अपुरा असे लेबल देणे अधिक प्रामाणिक ठरेल.

---

संदर्भ व स्रोत

१. शब्दांचं धन — मारुती चितमपल्ली — साहित्य प्रसार केंद्र

२. बृहदारण्यक उपनिषद — शांतीमंत्र / “तमसो मा ज्योतिर्गमय”

३. NOAA Fisheries — Coral Biology

४. NOAA Ocean Service — Are corals animals or plants?

५. NOAA — Coral Reefs and Coral Biology

६. मारुती चितमपल्ली यांच्या साहित्यावरील संदर्भलेख

ऐतिहासिक संदर्भभूमी

मारुती चितमपल्ली हे मराठी निसर्गसाहित्यातील महत्त्वाचे लेखक, वनाधिकारी आणि पक्षी-अभ्यासक होते. त्यांच्या लेखनात निसर्ग, जीवसृष्टी, मानवी स्मृती, भारतीय संतपरंपरा आणि वैज्ञानिक जिज्ञासा यांचा संगम दिसतो. त्यांच्या साहित्यामध्ये ऋग्वेद, उपनिषदे, संतसाहित्य, कबीर, तुकाराम यांच्यासोबत आधुनिक विज्ञान आणि निसर्ग-अभ्यासाचे संदर्भ येतात.

या लेखात मृत्यू हा केवळ जैविक घटना म्हणून न पाहता जीवनाच्या सातत्याचा, स्मृतीचा आणि मानवी अनुभवाच्या चिरंतनतेचा प्रश्न म्हणून मांडला आहे. त्यामुळे लेखातील काही विधाने वैज्ञानिक आहेत, काही धार्मिक-दार्शनिक आहेत, तर काही लेखकाच्या वैयक्तिक अनुभूती व चिंतनातून आलेली आहेत. या तीन स्तरांची गल्लत न करणे महत्त्वाचे आहे.

काय निश्चित? काय वादग्रस्त?

काय निश्चित?

• “तमसो मा ज्योतिर्गमय...” हा उपनिषदपरंपरेतील प्रसिद्ध मंत्र आहे.

• प्रवाळभित्ती कॅल्शियम कार्बोनेटच्या सांगाड्यांच्या संचयनातून तयार होतात.

• मृत्यूनंतर व्यक्तीच्या स्मृती, लेखन, विचार आणि संस्कार पुढील पिढ्यांमध्ये टिकू शकतात.

काय अंशतः बरोबर?

• “जीवापासून जीवाची निर्मिती” हे विद्यमान जैविक पुनरुत्पादनाच्या संदर्भात योग्य आहे; मात्र जीवनाच्या आद्य उत्पत्तीचा प्रश्न त्यापेक्षा वेगळा आहे.

• प्रवाळांच्या सातत्याबाबत लेखकाचा मूलभूत विचार योग्य दिशेचा असला, तरी “पूर्वजांच्या हाडांपासून” ही भाषा वैज्ञानिकदृष्ट्या रूपकात्मक आहे.

काय वादग्रस्त?

• मृत्यूनंतर चेतना किंवा आत्मा नेमका कुठे जातो, याचे वैज्ञानिकदृष्ट्या निर्णायक उत्तर उपलब्ध नाही.

• “जीवसृष्टी कधी नष्ट होत नाही” हे अक्षरशः वैज्ञानिक विधान नाही.

कुठे पुरावा अपुरा आहे?

• आर. के. नारायण यांच्या पत्नीच्या मृत्यूनंतरच्या अनुभवाबाबत लेखात दिलेला विशिष्ट प्रसंग.

• छांदोग्य उपनिषदातील दिलेल्या विभाग क्रमांकांशी जोडलेले संपूर्ण स्पष्टीकरण स्वतंत्र प्रमाणित आवृत्तीशी तपासणे आवश्यक आहे.

SEO विभाग

SEO Title:
चिरंतनाचे प्रवासी — मृत्यू, जीवन आणि अमरत्वाचा मारुती चितमपल्लींचा चिंतनप्रवास

Meta Description:
मारुती चितमपल्ली यांच्या ‘शब्दांचं धन’मधील ‘चिरंतनाचे प्रवासी’ या लेखातून मृत्यू, जीवन, स्मृती, विज्ञान, उपनिषद आणि मानवी चिरंतनतेचा घेतलेला चिंतनशील वेध.

Focus Keyword:
चिरंतनाचे प्रवासी

Secondary Keywords:
मारुती चितमपल्ली, शब्दांचं धन, मृत्यू आणि जीवन, अमरत्व, तमसो मा ज्योतिर्गमय, जीवसृष्टी, उपनिषद, कबीर, आर. के. नारायण

SEO Slug:
chirantanache-pravasi-maruti-chitampalli

---

कायदे भंग — Breaking the Rules भाग २ एककालिकता : मेळ

उत्पादन आणि वापर यांच्यातल्या वाढत्या फाटाफुटीने दुसऱ्या लाटेच्या लोकांना वागण्याच्या त्यांच्या जुन्या पद्धतीत बदल घडवून आणणे भाग पाडले. बाजारावर अवलंबून असलेल्या पद्धतीत — मग तो बाजार सुनियोजित असो की खुला — काळाचे मूल्य पैशाच्या बरोबरीचे आहे. बहुतांश वेळ स्वस्थ राहू देणे परवडत नाही. ती आपल्या स्वतःच्या ताळ्यावर चाललेली असतात. यामुळे औद्योगिक संस्कृतीच्या तिसऱ्या तत्त्वाचा जन्म झाला : एककालिकता!

अगदी सुरुवातीच्या समाजांनाही वेळेत व्हावे म्हणून कामाचे काळजीपूर्वक नियोजन करावे लागत होते. आपल्या ‘शिकारी’ला घेरण्यासाठी योद्ध्यांना नेहमी मेळ राखून काम करावे लागे. जाळी फेकताना आणि खेचताना कोळ्यांना आपले प्रयत्न एकमेकांना अनुकूल राहतील असे करावे लागत. कित्येक वर्षांपूर्वी जॉर्ज थॉम्सन याने दाखवून दिले की, कष्टप्रद कामे करताना म्हणावयाची गाणी कामे होण्याच्या दृष्टीने आवश्यकच होती.

अशा गाण्यांमध्ये त्या कामाला आवश्यक असणाऱ्या अनेक गोष्टींचे प्रतिबिंब पडलेले असते. वल्हे वल्हवणाऱ्या लोकांची ठरावीक कालमर्यादा-मात्रा साध्या दोन अक्षरी ध्वनीने अंकित केली आहे — “ओ... ओप!” यातील दुसरे अक्षर मेहनतीची सीमा दाखवून देते, तर पहिले अक्षर तयारीची वेळ दाखवते. अधिक काळ होत असल्याने हा उद्गार अधिक लांबतो.

दुसऱ्या लाटेने यंत्रे आणून कष्टकऱ्यांची गाणी बंद पाडेपर्यंत काळमेळाचा असला बहुतेक प्रयत्न अंगभूत किंवा नैसर्गिक होता. तो निरनिराळ्या हंगामांच्या गतीनुसार व जैविक प्रक्रियांनुसार होता, पृथ्वीच्या भ्रमणानुसार होता, हृदयाच्या ठोक्यांनुसार होता. याउलट दुसऱ्या लाटेने समाज यंत्राच्या ठोक्यानुसार हलत राहिले.

कारखान्यांचे वाढते उत्पादन, अतिशय महागडी यंत्रे, एकमेकांवर अतिशय अवलंबून असणारे कामगार यांमुळे अतिशय ताळमेळाची आवश्यकता निर्माण झाली. जर कामगारांचा एखादा गट आपले काम वेळेवर पूर्ण करू शकला नाही, तर त्यांच्या पुढच्या प्रक्रियेत विलंब होत जाणे अपरिहार्य होते.

अशा तऱ्हेने वक्तशीरपणा, जो आधीच्या शेतकरी जमातींमध्ये कधीच फारसा महत्त्वाचा नव्हता, एक सामाजिक गरजेचा भाग झाला आणि लहान-मोठ्या घड्याळांची पैदास होऊ लागली. इंग्लंडमध्ये इ. स. १७९० च्या सुमारास घड्याळे ही अगदी सर्वपरिचित वस्तू होऊन गेली होती. ब्रिटिश इतिहासतज्ज्ञ ई. पी. थॉम्प्सन याने म्हटले आहे की, औद्योगिक क्रांतीने कामाची जास्त एककालिकता व्हावी अशी निकड निर्माण केली; अगदी त्याच वेळी ही गोष्ट घडली.

औद्योगिक संस्कृतीच्या मुलांना अगदी लहान वयात वेळ ओळखायला शिकवण्यात येते. शाळेची घंटा वाजण्याच्या वेळी सर्व विद्यार्थ्यांनी हजर असावे अशी अट घालून या संस्कृतीने वेळेवर, भोंग्याबरोबर कारखान्यात किंवा कचेरीत हजर राहणाऱ्या कर्मचाऱ्याच्या वक्तशीर वर्तणुकीचा पायाच जणू घातला.

कामे कालबद्ध झाली. कामातील काही क्रम तर सेकंदाच्या कितव्या तरी हिश्श्यात मोजण्यात येऊ लागले. ‘नऊ ते पाच’ ही लाखो कामगारांची ऐहिक चौकट बनून गेली.

केवळ जीवनातील असा कामाचा भागच मेळबद्ध झालेला नव्हता. दुसऱ्या लाटेच्या समाजाचा, ज्याचा फायद्याशी किंवा राजकीय विचारांशी संबंध नाही, अशा सामाजिक जीवनालाही घड्याळाच्या तालावर नाचत राहावे लागले. यंत्राच्या आवश्यकतेशी जुळवून घ्यावे लागले. काही तास विश्रांतीसाठी राखून ठेवावे लागले. ठरावीक लांबीच्या मोठ्या सुट्ट्या, सुट्ट्या किंवा चहा-कॉफीच्या सुट्ट्या, कामाच्या वेळेच्या आखणीत विखुरलेल्या राहू लागल्या.

मुलांच्या शालेय वर्षाची सुरुवात एका ठरावीक वेळी होऊ लागली. शेवटही ठरावीक वेळी होऊ लागला. इस्पितळात पेशंटना एकावेळी न्याहारीसाठी उठवले जाऊ लागले. वाहतूक, प्रसारण, प्रत्येकच उद्योग त्याचे स्वतःचे अत्युच्च कामाचे तास किंवा हंगाम त्याच्या पुरवठा करण्याच्या आणि वितरणाच्याही अत्युच्च काळाशी मेळ राखून ठेवू लागला. मेळ राखणारे खास तज्ज्ञ निर्माण झाले. त्यांनी वेळ-मेळ हाच खास अभ्यासाचा विषय मानला.

या उलट काही लोकांनी या नवीन कालबद्ध पद्धतीला विरोध केला. इथे मग लैंगिक मतभेद पुन्हा उद्भवले. दुसऱ्या लाटेतील नवरे घड्याळाचे जणू गुलाम झालेले होते. कारण त्यांच्या घराबाहेरील कामामुळे त्यांचा आयुष्यक्रम वेळेशी पुरता जखडलेला असा राहिला.

या नवऱ्यांची नेहमीची तक्रार अशी की, त्यांच्या बायका त्यांना वाट पाहत तिष्ठत ठेवतात; त्यांना वेळेची किंमतच नाही. त्यांना कपडे करून तयार व्हायला वेळ लागतो, त्यामुळे त्या ठरलेल्या वेळी ठरलेल्या ठिकाणी पोहोचू शकत नाहीत, उशिरा पोहोचतात.

सुरुवातीला, इतरांवर अवलंबून नसलेल्या, कामात गुंतलेल्या स्त्रिया कमी यांत्रिक गतीने काम करत असत. या अशा कारणांनीच नागरी लोक ग्रामीण लोकांकडे अधिक्षेपाने पाहू लागले; ते मंदगती आणि अविश्वसनीय, बेभरवशाचे आहेत असे मत निर्माण झाले. ते कधी वेळेवर येणार नाहीत. ते कधी नेमलेल्या वेळी दिलेले कार्य सांभाळू शकतील असे वाटत नाही, असे शेरे बसू लागले.

अशा तक्रारींतून दुसऱ्या लाटेतील परावलंबित काम आणि पहिल्या लाटेतील शेते व घरे यांतील ‘स्वतंत्र’ काम यांच्यातील फरक ठळक व वाढता होत गेला.

दुसरी लाट प्रभावी झाल्यानंतर जीवनातील अतिशय जिव्हाळ्याचे क्रमही औद्योगिक गतीशी निगडित होऊन गेले. अमेरिका, रशिया, सिंगापूर, स्वीडन, फ्रान्स, डेन्मार्क, जर्मनी, जपान अशा स्थळची कुटुंबे एकाच वेळी जागी होऊ लागली. एकाच वेळी खाऊ लागली, भरपाई घेऊ लागली, एकाच वेळी कामे करू लागली, घरी परतू लागली, निजू लागली, संभोगही करू लागली.

इतका संवादीपणा संपूर्ण संस्कृतीत विशिष्टीकरणाला ओणवी जोड मिळाली ती प्रमाणीकरणाला, एककालिकतेची.

एकाग्रता

बाजारपेठेच्या उदयाबरोबर निर्माण झालेले दुसऱ्या लाटेतील आणखी एक तत्त्व म्हणजे एकाग्रता.

पहिल्या लाटेचे समाज अत्यंत तुटपुंज्या उपलब्ध ऊर्जेवर अवलंबून जगत होते. दुसऱ्या लाटेचे समाज जवळजवळ सर्वांशाने अंतिकेंद्रीभूत अशा तऱ्हेने खाणीतून मिळणाऱ्या इंधनांवर अवलंबून राहू लागले.

परंतु दुसऱ्या लाटेने ऊर्जेपेक्षा इतर गोष्टींबाबतही केंद्रीकरण घडवले. तिने ग्रामीण भाग मोकळे करीत लोकसंख्या प्रचंड शहरी केंद्रांकडे गोळा केली. तिने कामाच्या बाबतीतही असेच धोरण ठेवले. पहिल्या लाटेचे समाज घरात, खेड्यात, समाजात काम करीत असत; तर दुसऱ्या लाटेतील पुष्कळसे काम कारखान्यातच केले जाऊ लागले. तेथे हजारो लोक एकत्र येऊन एका छताखाली काम करू लागले.

ऊर्जा किंवा काम याखेरीज आणखीही काही क्षेत्रांत दुसऱ्या लाटेने केंद्रीकरण आणले. यापूर्वीच्या समाजात गरीब घरातच ठेवले जात होते किंवा नातेवाईकांकडे सोपवले जात होते. गुन्हेगारांना दंड होई किंवा फटके मारले जात; किंवा ते हद्दपार केले जात. वेडे घरातच ठेवले जात किंवा ते जर गरीब असतील तर जमाती त्यांना पोसत. ह्या सर्व प्रकारचे लोक समाजातच विखुरलेले असत.

औद्योगिक लाटेने ह्या परिस्थितीतही क्रांती घडवून आणली. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला गुन्हेगारांना पकडून एकत्र तुरुंगात आणण्यात आले. मानसिक रुग्णांना शोधून काढून वेड्यांच्या रुग्णालयात एकत्र आणण्यात आले. मुलांना पकडून शाळांमध्ये घालण्यात आले. याच प्रकाराने कामगारांना कारखान्यात ‘टाकून देण्यात’ आले.

भांडवलांच्या ओघाचेही एकत्रीकरण दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीत झाले. मोठ्या कॉर्पोरेशनचा जन्म झाला. खेरीज ट्रस्ट किंवा मोनोपॉलींचाही जन्म झाला.

विसाव्या शतकात, सहाव्या दशकाच्या मध्यावर तीन मोठ्या ऑटो कंपन्या अमेरिकन मोटारगाड्यांपैकी ९४ टक्के गाड्यांचे उत्पादन करत होत्या. जर्मनीत चार कंपन्यांनी ९१ टक्के उत्पादन उचलले होते. फ्रान्समध्ये तर १०० टक्के उत्पादन Renault, Citroën, Simca व Peugeot या कंपन्याच करत होत्या.

त्याचप्रमाणे अॅल्युमिनियम, बीअर, सिगारेट आणि न्याहारीचे अन्न या प्रत्येक क्षेत्रात चार किंवा पाच कंपन्याच उत्पादक होत्या. जर्मनीत ९२ टक्के प्लॅस्टर बोर्ड व रंग, ९८ टक्के फिल्म, ९१ टक्के औद्योगिक शिवणयंत्रे चार किंवा त्याहून कमी कंपन्यांकडूनच उत्पन्न केली जात होती. हाच प्रकार अतिकेंद्रित उद्योगांच्या बाबतीत सर्वत्र आढळतो.

समाजवादी व्यवस्थापकांना देखील उत्पन्नाचे केंद्रीकरण ‘कार्यक्षम’ असल्याचे जाणवले. लेनिनही असे म्हणाला की, “सर्व नागरिकांचे संपूर्ण राज्याच्या कामगारात व नोकरात रूपांतर करा.” त्यानंतर अर्धशतक उलटल्यावर रशियन अर्थशास्त्रज्ञ एन. लेल्पखिताने म्हटले आहे की, “जगातील सर्वात एककेंद्रित उद्योग रशियाकडे आहे.”

ऊर्जा, लोकसंख्या, काम, शिक्षण, आर्थिक संघटना या सर्वांत, एकूण जीवनातच दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीचे हे एकाग्रतेचे तत्त्व खोलवर रुजले गेले.

अवाढव्यपणा

उत्पादन आणि वापर यांमध्ये झालेल्या फाटाफुटीने दुसऱ्या लाटेखालील सर्व समाजात मॅक्रोफिलियाची व्यापक स्थिती निर्माण केली. मॅक्रोफिलिया म्हणजे अवाढव्यपणाबाबतचा किंवा वाढीबाबतचा मोह, अतिरेकी भुरळ. एखाद्या कारखान्याने दीर्घकाळ उत्पादन करीत राहिले म्हणजे उत्पादक खर्च कमी राहतो; त्याचप्रमाणे जर आकार इत्यादीच्या प्रमाणात वाढ केली तर ती गोष्टही इतर कार्यवाही स्वस्त करून देते. ही गोष्ट ध्यानात आल्यामुळे ‘मोठे’ आणि ‘कार्यक्षम’ हे शब्द समानार्थीच झाले.

उंचात उंच गगनचुंबी इमारती स्वतःकडे असणे, सर्वांत मोठे धरण स्वतःचे असणे, हस्तिदंतावर कोरलेला जगातील सर्वांत मोठा प्रतिकृतीरूप गोल्फ कोर्स आपल्याकडे असणे — अशा गोष्टी शहराच्या किंवा देशाच्या अभिमानविषय होऊन गेल्या. हा मोठेपणा, वाढीचा परिपाक होता. त्यामुळे औद्योगिक सरकारे, प्रशासने आणि इतर संघटनांनी आदर्श बर्धमानतेचा अक्षरशः वेडा पाठलाग केला.

मॅत्सुशिता इलेक्ट्रिक कंपनीचे जपानी कामगार आणि व्यवस्थापक दररोज एकत्र येऊन समूहगान करतात :

“आम्ही उत्पादन वाढवण्याची पराकाष्ठा करतो,
नामचा माल जगातल्या लोकांना पाठवून,
अखंडपणे व सततच
एखाद्या कारंज्याच्या उसळणाऱ्या
पाण्याप्रमाणे
वाढ, उद्योगा, वाढ, वाढ, वाढ!
सुंदर मिलाफ आणि प्रामाणिकपणा.
मॅत्सुशिता इलेक्ट्रिक.”

इ. स. १९६० मध्ये अमेरिकन संयुक्त संस्थानात औद्योगिकीकरणाचा टप्पा पूर्ण झालेला होता आणि बदलाच्या तिसऱ्या लाटेची झुळूक तिथे नुकतीच लागलेली होती. अशा वेळी तिथे पन्नास प्रमुख औद्योगिक कॉर्पोरेशन्स प्रत्येकी सरासरी ८,००० कामगारांना नोकरी देत होत्या! एकट्या जनरल मोटर्समध्ये ५९५,००० लोक काम करीत होते. व्हेलच्या ए. टी. अँड टी. मध्ये ७३६,००० स्त्री-पुरुष काम करीत होते. म्हणजे २,०००,००० हून अधिक लोक ह्या कंपन्यांतील पगारावर अवलंबून होते.

इ. स. १९७० मध्ये ए. टी. अँड टी. मध्ये ९५६,९०० लोक काम करीत होते. केवळ एका वर्षात १३६,००० इतक्या जादा लोकांना त्यांनी नोकरी दिलेली होती!

हे मोठेपणाचे वेड अमेरिकेपुरतेच मर्यादित राहिले नाही; फ्रान्स, जर्मनी, ब्रिटन आणि इतर अनेक देशांत आलेले होतेच. जास्तीत जास्त विस्तृत कंपन्या तयार करण्याला प्रोत्साहन मिळत होते. यायोगे अमेरिकन अतिरथींना टक्कर देता येईल अशी यात अपेक्षा होती.

हे प्रमाणाचे विशालीकरण केवळ नफ्याच्या अधिक्याचे प्रतिबिंब नव्हते. मार्क्सने औद्योगिक संस्थांच्या प्रमाणाच्या वाढीशी त्यांच्या भौतिक बळाच्या अधिक विस्तृत प्रगतीशी सहयोग गृहीत धरला. लेनिनचे म्हणणे असे होते की, मोठ्या साहसी योजना, विश्वस्त निधी आणि सिंडिकेटनी सामुदायिक उत्पादन तंत्राला त्याच्या प्रगतीच्या अत्युच्च पातळीवर आणून ठेवले. रशियन आर्थिक जीवन सर्वात मोठ्या संघटनांच्या सर्वात छोट्या संख्येशी एकत्रित करून ठेवण्याचा प्रयत्न होता.

स्टॅलिनचे पाऊल याच्या कितीतरी पुढे पडले. एखाद्या अमेरिकन प्रकल्पाची उभारणी किती मोठी आहे याची चौकशी करून घेऊन तो त्याच्याहून मोठी उभारणी आपल्याकडे करण्यासाठी आज्ञा करी.

दुसऱ्या लाटेच्या कार्यक्षमतेच्या स्वरूपाबाबतच्या कल्पनांमधूनच निव्वळ आकाराच्या प्रचंडपणाबाबतची ही श्रद्धा निर्माण झाली. पण पुढे तिचे एका प्रकारच्या वेडात रूपांतर झाले, ते यंत्रसंचांच्या मर्यादा ओलांडून इतरत्रही दिसून येऊ लागले.

सकल राष्ट्रीय उत्पन्न वाढत्या प्रमाणात राहण्यासाठी सर्वांचे प्रयत्न होत राहिले. या संख्याशास्त्रीय गोष्टीत अर्थशास्त्रीय परिणाम मोजलेले असतात. वस्तूंचे मूल्य आणि त्यासाठी लागलेल्या सेवा यांच्या बेरजा करून आलेख काढले जातात.

या तंत्रांत काही त्रुटी आहेत. उदा., उत्पादन कशाचे आहे — अन्नधान्य, शिक्षणविषयक, आरोग्यविषयक किंवा अन्य प्रकारचे — याचा विचार न करता केवळ संख्या मोजत राहिल्या जात. शिवाय एखादा सेवकगट घर बांधण्यासाठी आणला की एखादे उभे घर पाडण्यासाठी आणला याचा विचार न करता केवळ त्या गटाचे मोल मोजण्यात येई. वस्तुतः या प्रकारात नवी निर्मिती काही नसून, असलेल्या वस्तूंचा नाश अंतर्भूत आहे.

यात बाजारपेठेत चाललेल्या हालचालीचे गणित आहे. काम करणाऱ्या एका फार मोठ्या आणि अतिशय महत्त्वाच्या गटाचा अर्थशास्त्रीय विचार होत नाही. उदाहरणार्थ, घरकाम, बालसंगोपन यांसारखी अत्यंत महत्त्वाची कामे आर्थिक मोजमापात येत नाहीत. पैसे न मिळवणारे हे ‘उद्योग’ या GNP च्या कक्षेत येतच नाहीत.

अशा काही त्रुटी असल्या तरी जगभरातील सरकारे GNP च्या वाढीबद्दलच्या शर्यतीत वेड्याप्रमाणे सामील होऊन तसा प्रयत्न सतत करत राहिली. सामाजिक किंवा मानववंशाचे काही नुकसान होते किंवा काय याचा विचार करण्याचे त्यांना कारण नव्हतेच. हे प्रचंडपणाचे तत्त्व औद्योगिक मनोवृत्तीत इतके भिनून गेले की, त्याच्या इतके संयुक्तिक काहीच वाटेनासे झाले. ते दुसऱ्या लाटेतील आणखी एक मूलभूत तत्त्व ठरले.

केंद्रीकरण

शेवटी, सर्व औद्योगिक राष्ट्रांनी केंद्रीकरणाचा एखाद्या कलेसारखा विकास केला. चर्च किंवा पहिल्या लाटेतील इतर सत्तांना सत्तेचे केंद्रीकरण कसे करावे हे चांगल्या तऱ्हेने माहीत होते. परंतु त्यांची वर्तणूक कमी गुंतागुंतीच्या समाजांशी निगडित होती. औद्योगिक समाजातले स्त्री-पुरुष त्यांच्या मानाने जास्त गुंतागुंतीच्या रचनेत राहतात.

गुंतागुंतीच्या सर्व समाजांत केंद्रीभूत आणि विकेंद्रित असलेल्या पहिल्या लाटेच्या अर्थकारणाकडून प्रत्येक वस्ती स्वतःच्या जीवनावश्यक वस्तूंचे उत्पादन स्वतःच करीत होती. एकात्म राष्ट्रीय अर्थकारणाकडे संस्कृतीला नेणाऱ्या दुसऱ्या लाटेने सत्तेच्या केंद्रीकरणाच्या नवीनच पद्धती वापरल्या. स्वतंत्र कंपन्या, कारखाने, संपूर्ण अर्थकारण या पातळ्यांवर हे केंद्रीकरण घडले.

सुरुवातीच्या काळी लोहमार्ग बांधण्यात आले तेव्हा ते त्याकाळच्या इतर उद्योगांपुढे अक्षरशः अजस्त्र उद्योग ठरले. इ. स. १८५० मध्ये अमेरिकन संयुक्त संस्थानात ४१ कारखान्यांचे भांडवल २५०,००० डॉलर्सहून अधिक होते. तर इ. स. १८६० मध्ये न्यूयॉर्क सेंट्रल रेल्वे बोर्डकडे ३० दशलक्ष डॉलर्सचे भांडवल होते. असा हा अवाढव्य प्रकल्प चालवायचा म्हणजे व्यवस्थापनाच्या नव्या पद्धती आवश्यक होत्या.

त्यामुळे आजच्या आपल्या अवकाश कार्यक्रमांच्या व्यवस्थापकाप्रमाणे त्या काळच्या रेल्वे मॅनेजर्सना नवीन तंत्रे शोधावी लागली. प्रमाणीभूत तंत्रज्ञान, भांडी किंवा योजना, वेळापत्रके वापरावी लागली. हजारो मैलांच्या कार्यवाहीत एककालिकता, काळमेळाचे कार्यक्रम आखावे लागले. नवीन व्यवसाय, नवी खाती यांच्यात विशिष्ट प्राविण्य निर्माण केले. भांडवल, ऊर्जा आणि लोक यांच्या बाबतीत एकाग्रता वापरली.

आपल्या कार्याच्या जाळ्यांचा प्रचंड विस्तार व्हावा म्हणून त्यांनी झुंज दिली आणि हे सर्व साध्य व्हावे म्हणून संघटनांचे नवे प्रकार — माहिती आणि सत्ता यांच्या केंद्रीकरणावर आधारलेले — त्यांनी अस्तित्वात आणले.

दुरुस्ती, एंजिनचा वापर इत्यादी नोकरांची विभागणी; तंत्रज्ञ व गाड्यांची धाव, सामान वाहतूक, नुकसान, माहितीवर दररोजचे अहवाल तयार होऊ लागले. व्यवस्थापक अशा स्पष्ट दोन प्रकारांत करण्यात आले. सर्व माहिती अधिकाऱ्याच्या क्रमानुसार सर्वांकडे जाई. शेवटी ती जनरल सुपरिटेंडेंटपर्यंत जाई. त्या माहितीचे अध्ययन करून तो निर्णय घेई आणि त्यानुसार मग वरून खाली अशा क्रमाने आपल्या आज्ञा पाठवी.

राजकारणातही दुसऱ्या लाटेने केंद्रीकरणालाच उत्तेजन दिले. पहिल्या लाटेत ग्रामीण भागाला सत्तेचे राष्ट्रीय केंद्रीकरण होणे सहसा पसंत नव्हते. तर दुसऱ्या लाटेत खंबीर केंद्र सरकार आवश्यक ठरून लष्करी, परराष्ट्रीय धोरणांप्रमाणेच आर्थिक भरभराटीसाठीही त्याची आवश्यकता मोठी ठरली.

औद्योगिकीकरणाने राजकीय प्रणालीचा रोख अधिक केंद्रीकरणाकडेच राहिला आणि अधिकाधिक सत्ता आणि जबाबदारी केंद्र सरकारे स्वतःकडे घेऊ लागली. केंद्राकडेच अधिकाधिक निर्णय घेण्याचा मक्ताही आला.

केवळ अमेरिकन संयुक्त संस्थानातच केंद्रीकरण झाले होते असे नव्हे, तर स्वीडन, जपान, ब्रिटन, फ्रान्स या देशांतही झालेले होते; नव्हे, ते अधिक तीव्र होते! अर्थात सत्तेच्या राजकीय केंद्रीकरणाचे अतिरेकी स्वरूप आपल्याला मार्क्सवादी औद्योगिक देशांत आढळते.

औद्योगिकीकरणाला अधिकाधिक गती देण्यासाठी त्या देशांनी अधिक तीव्रतेने राजकीय आणि आर्थिक रचना केंद्रीभूत करत आणली आणि अगदी छोटे निर्णय देखील केंद्रीय संयोजकच घेतील अशी व्यवस्था करून टाकली!

एकेकाळी विकेंद्रित असलेल्या अर्थकारणाचे केंद्रीकरण करण्यासाठी प्रमुख मदत झाली ती मध्यवर्ती बँकेकडून. इ. स. १६९४ साली, औद्योगिक युगाच्या प्रभातकाळी, विल्यम पॅटरसन याने बँक ऑफ इंग्लंडची रचना केली. ही बँक नंतर दुसरी लाट ज्या सर्व देशांत उदयाला पावली, अशाच मध्यवर्ती संस्थांचा आदर्श आणि प्रमाणीभूत असा नमुना ठरली.

पैसा व उधारी यांच्यावर ताबा ठेवण्यासाठी अशी यंत्रणा असल्याखेरीज कोणत्याही देशाला त्याचा दुसऱ्या लाटेचा टप्पा पुरा करता आलाच नसता.

पहिल्या आणि दुसऱ्या लाटेच्या कैवाऱ्यांच्या टक्करीतून मध्यवर्ती बँकिंगबाबतचा मोठा झगडा अमेरिकेत झाला. तरी औद्योगिक ईशान्य भागाच्या पाठिंब्यामुळे बँक ऑफ युनायटेड स्टेट्सचे कायदेशीर अस्तित्व निर्माण करण्यात हॅमिल्टन या दुसऱ्या लाटेच्या अतिशय बुद्धिमान समर्थकाला यश आले.

सर्वत्र अशा समर्थ यंत्रणा उभारल्या गेल्या; म्हणूनच मोठ्या वेगाने प्रगती होऊ शकली.

दुसऱ्या लाटेच्या समाजात प्रत्येक मार्गाने पैसा वाहू लागला. त्याचे उचित नियोजन करणारे केंद्रीय पंपिंग स्टेशन म्हणजे मध्यवर्ती बँक. मध्यवर्ती बँकिंग आणि केंद्रीभूत सरकारे हातात हात घालून वाटचाल करू लागली. केंद्रीकरण हे दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीचे सहावे प्रभावी तत्त्व ठरले.

या सहा मूलभूत मार्गदर्शक तत्त्वांच्या संचानेच सर्व दुसऱ्या लाटामय देशांत एक ‘कार्यक्रम’ कार्यवाहीत आणला. ही सहा तत्त्वे समाजवादी आणि भांडवलशाही या दोन्ही प्रकारच्या औद्योगिक देशांतील समाजात सतत उपयोगात आणली जात होती; कारण उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातल्या मूलभूत फाटाफुटीतून त्यांची वाढ होत गेली.

एकमेकांना बळ पुरवीत या तत्त्वांनी जगात आजपर्यंत कधी झाल्या नसतील अशा सर्वात मोठ्या, सर्वात कठोर आणि सर्वात शक्तिमान नोकरशाही संघटनांना जन्म दिला. आज आपल्यावर त्या अधिसत्ता गाजवतात; दडपून टाकतात असे वाटते.

ही संहिता तयार करणाऱ्या सहा तत्त्वांनी दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीवर स्पष्ट व व्यवच्छेदक ठसा उमटवलेला आहे. आज आपल्याला आढळून येईल की, तिसऱ्या लाटेच्या वेगात या प्रत्येक मूलभूत तत्त्वावर आघात होत आहेत.

उद्योगात, बँकिंगमध्ये, कामगार संबंधात, सरकारात, शिक्षणात, प्रसारणात आजही दुसऱ्या लाटेतील श्रेष्ठी हे सर्व नियम लागू करत आहेत. कारण नव्याने उदय पावणाऱ्या संस्कृतीकडून जुन्या संस्कृतीच्या संपूर्ण अखत्यारीत असलेल्या सर्व अधिकारांना आव्हान केले गेलेले आहे.

निकटच्या भविष्यकाळात ज्या उलथापालथी होणार आहेत, त्यामुळे सतत नियम लागू करत राहणाऱ्या श्रेष्ठींना जड जाणार आहे; त्यामुळे ते गतेतिहासातील जमीनदारांच्या वळणावर जातील अशी शक्यता आहे. त्यातील काहींकडे दुर्लक्ष होईल. काही पदच्युत होतील. काही नामशेष होतील, तर काही ओंगळवाण्या ‘नम्रतेप्रत’ जातील. अतिशय बुद्धिमान आणि जुळते घेणारे काही, थोड्याफार बदलांनंतर, तिसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीचे पुढारी म्हणून उदयाला येतील.

उद्या कोण सूत्रसंचालन करणार आहे याचा अंदाज येण्यासाठी आपल्याला आज कोण सूत्रसंचालन करत आहे, याची अगोदर माहिती असणे आवश्यक आहे.

भाग समाप्त — दुसऱ्या लाटेच्या सहा तत्त्वांपासून तिसऱ्या लाटेच्या आव्हानाकडे

हो मित्रा. आता “कायदे भंग” या १६ पानी लेखाचे दोन्ही भाग पूर्ण मानून, त्यानंतरचे संपादकीय विभाग एकत्रित देत आहे. मूळ लेखाचा आशय बदललेला नाही; खालील भाग हा स्वतंत्र तथ्यपडताळणी व संदर्भ विभाग आहे.

संपादकीय तथ्यपडताळणी

१. अ‍ॅडम स्मिथ आणि पिनांच्या कारखान्याचा दाखला

स्थिती — निश्चित

अ‍ॅडम स्मिथ यांनी The Wealth of Nations (1776), Book I, Chapter 1 मध्ये कामाच्या विभागणीचे उदाहरण देताना पिननिर्मितीचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी दहा कामगारांच्या एका कारखान्यात दिवसाला ४८,००० पेक्षा अधिक पिना तयार होत असल्याचे लिहिले आहे. प्रत्येक कामगाराच्या वाट्याला गणितानुसार ४,८०० पिना येतात, असेही त्यांनी स्पष्ट केले आहे.

२. कामाच्या विभागणीमुळे उत्पादकता वाढते

स्थिती — निश्चित

स्मिथ यांच्या मांडणीत पिननिर्मिती अनेक स्वतंत्र प्रक्रियांमध्ये विभागल्यामुळे कामगारांची उत्पादकता मोठ्या प्रमाणात वाढते, हा मुख्य मुद्दा आहे. हा संदर्भ लेखातील “विशेषीकरण” या विवेचनाला आधार देतो.

३. रेल्वे आणि व्यवस्थापनातील प्रमाणीकरण

स्थिती — निश्चित

१९व्या शतकात अमेरिकन रेल्वेच्या विस्तारामुळे मोठ्या प्रमाणावर प्रमाणित तंत्रज्ञान, समान कार्यपद्धती, वेळेचे मानकीकरण आणि केंद्रीकृत व्यवस्थापनाची आवश्यकता निर्माण झाली. हार्वर्ड बिझनेस स्कूलच्या ऐतिहासिक स्रोतांनुसार रेल्वे व्यवस्थापनाने जबाबदारी, अधिकार आणि माहितीच्या प्रवाहासाठी आधुनिक व्यवस्थापनाच्या पद्धती विकसित केल्या.

४. रेल्वेतील मानक वेळ आणि तांत्रिक प्रमाणीकरण

स्थिती — निश्चित

अमेरिकन रेल्वे व्यवस्थेत १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मानक वेळ, प्रमाणित उपकरणे आणि समान लेखा-पद्धती विकसित करण्यात आल्या. त्यामुळे वेगवेगळ्या रेल्वेमार्गांना एकात्मिक पद्धतीने चालविणे शक्य झाले.

५. The Third Wave मधील “दुसरी लाट”

स्थिती — निश्चित

अ‍ॅल्विन टॉफ्लर यांच्या The Third Wave मध्ये “दुसरी लाट” ही औद्योगिक युगाशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवस्था म्हणून मांडली आहे. प्रमाणीकरण, केंद्रीकरण, एकाग्रता आणि एककालिकता यांसारख्या वैशिष्ट्यांमधून औद्योगिक समाजाची रचना स्पष्ट करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.

६. “सहा तत्त्वे”

स्थिती — टॉफ्लर यांच्या विश्लेषणाची संकल्पनात्मक मांडणी

लेखातील प्रमाणीकरण, विशेषीकरण, एककालिकता, एकाग्रता, अवाढव्यपणा आणि केंद्रीकरण ही सहा तत्त्वे टॉफ्लर यांच्या औद्योगिक संस्कृतीच्या विश्लेषणाचा भाग म्हणून समजली पाहिजेत. ती सार्वत्रिक किंवा सर्व इतिहासकारांनी मान्य केलेली “औद्योगिक समाजाची सहा वैज्ञानिक नियमावली” आहेत, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

७. ४८,००० पिनांच्या आकड्याचा अर्थ

स्थिती — निश्चित; मात्र संदर्भ समजून घेणे आवश्यक

अ‍ॅडम स्मिथ यांनी १० कामगारांच्या उत्पादनातून ४८,००० पिनांचा आकडा दिला आहे. हा आधुनिक काळातील कारखान्याच्या उत्पादनाचा आकडा नसून कामाच्या विभागणीचे आर्थिक परिणाम दाखविणारे १८व्या शतकातील उदाहरण आहे.

८. मोठ्या उद्योगांचे केंद्रीकरण

स्थिती — ऐतिहासिकदृष्ट्या समर्थित; मात्र लेखातील सर्व टक्केवारी स्वतंत्रपणे तपासण्याची गरज

औद्योगिक युगात मोठ्या कंपन्या, रेल्वे आणि इतर उद्योगांमध्ये व्यवस्थापनाचे केंद्रीकरण वाढले, याला इतिहासात पुरेसा आधार आहे. मात्र मूळ लेखातील प्रत्येक कंपनीचा बाजारहिस्सा, उत्पादनाची टक्केवारी आणि कर्मचारीसंख्या यांना स्वतंत्र प्राथमिक स्रोत मिळाल्याशिवाय “निश्चित” म्हणणे योग्य नाही.

---

संदर्भ व स्रोत

ऑनलाइन मूळ / विश्वसनीय स्रोत:

१. Adam Smith Works — Division of Labor and the Wealth of Nations

२. Fordham University — The Wealth of Nations: Division of Labor

३. Wikisource — The Wealth of Nations, Book I, Chapter 1

४. Harvard Business School — Railroads and the Transformation of Capitalism: Management

५. Alfred D. Chandler Jr. — The Visible Hand संदर्भातील रेल्वे व्यवस्थापन व प्रमाणीकरण

---

ऐतिहासिक संदर्भभूमी

अ‍ॅल्विन टॉफ्लर यांनी The Third Wave मध्ये मानवी इतिहासाकडे “लाटा” या संकल्पनेतून पाहिले. पहिली लाट कृषीप्रधान समाजाशी, दुसरी लाट औद्योगिक समाजाशी आणि तिसरी लाट उदयोन्मुख माहितीप्रधान समाजाशी जोडली जाते.

या मांडणीत औद्योगिक समाज हा केवळ कारखान्यांपुरता मर्यादित राहत नाही. उत्पादन, शिक्षण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, रोजगार, वेळेचे नियोजन, बाजारव्यवस्था आणि सामाजिक संघटना यांवर त्याचा परिणाम होतो.

अ‍ॅडम स्मिथच्या कामाच्या विभागणीच्या उदाहरणापासून पुढे १९व्या शतकातील रेल्वे व्यवस्थापनापर्यंत औद्योगिक समाजात विशेषीकरण, प्रमाणित प्रक्रिया, वेळेचे नियोजन आणि मोठ्या संघटनांचे व्यवस्थापन यांचे महत्त्व वाढत गेले. रेल्वे कंपन्यांनी तर प्रमाणित वेळ, उपकरणे, लेखापद्धती आणि व्यवस्थापन संरचना विकसित करण्यास मोठी चालना दिली.

म्हणून “कायदे भंग” हा लेख केवळ औद्योगिक उत्पादनाचा इतिहास नसून औद्योगिक संस्कृतीने मानवी जीवनाची रचना कशी बदलली, याचे टॉफ्लर यांच्या दृष्टीने केलेले विश्लेषण आहे.

---

काय निश्चित? काय अंशतः बरोबर? काय वादग्रस्त?

निश्चित

• अ‍ॅडम स्मिथ यांनी The Wealth of Nations मध्ये पिननिर्मिती आणि कामाच्या विभागणीचे उदाहरण दिले.

• त्यांच्या उदाहरणात दहा कामगारांकडून दिवसाला ४८,००० पेक्षा अधिक पिना तयार होण्याचा उल्लेख आहे.

• औद्योगिकीकरणामुळे कामाचे विशेषीकरण मोठ्या प्रमाणात वाढले.

• १९व्या शतकातील रेल्वे व्यवस्थापनाने प्रमाणीकरण, वेळेचे नियोजन आणि मोठ्या प्रमाणातील केंद्रीकृत व्यवस्थापनाला चालना दिली.

• टॉफ्लर यांनी औद्योगिक समाजाला “दुसरी लाट” म्हणून विश्लेषित केले.

अंशतः बरोबर

• औद्योगिक समाजातील सर्व बदल केवळ “उत्पादन आणि वापर यांच्यातील फाटाफुटीमुळे” झाले, असे म्हणणे हे टॉफ्लर यांच्या विश्लेषणाचे स्पष्टीकरण आहे; इतिहासातील सर्व कारणांचे अंतिम स्पष्टीकरण नाही.

• मोठ्या कंपन्या अधिक कार्यक्षम असतात, हा औद्योगिक युगातील प्रभावी विचार होता; परंतु मोठेपणा आणि कार्यक्षमता हे नेहमी समानार्थी नसतात.

• केंद्रीकरणामुळे कार्यक्षमता वाढू शकते; परंतु प्रत्येक परिस्थितीत केंद्रीकरणच अधिक कार्यक्षम ठरते, असे सार्वत्रिकपणे म्हणता येत नाही.

वादग्रस्त / स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक

• लेखातील काही विशिष्ट कंपनींचे बाजारहिस्से आणि टक्केवारी.

• ए. टी. अँड टी., जनरल मोटर्स इत्यादींच्या विशिष्ट वर्षांतील कर्मचारीसंख्येचे काही आकडे.

• फोर्डच्या Model T संदर्भातील ७,८८२ प्रक्रिया आणि विविध शारीरिक क्षमतांनुसार कामांचे वर्गीकरण.

• लेखात नमूद केलेली काही औद्योगिक कंपन्यांची राष्ट्रीय उत्पादनातील टक्केवारी.

• विविध देशांतील कुटुंबांच्या दैनंदिन जीवनातील एकसारख्या वेळापत्रकाबाबतचे व्यापक दावे.

या दाव्यांना मूळ पुस्तकातील संदर्भ असल्यामुळे लेखातून काढून टाकण्याची आवश्यकता नाही; मात्र त्यांना “निश्चित ऐतिहासिक तथ्य” म्हणून मांडण्याऐवजी टॉफ्लर यांच्या मांडणीचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

---

SEO विभाग

SEO Title

कायदे भंग — अ‍ॅल्विन टॉफ्लर यांच्या ‘तिसरी लाट’मधील औद्योगिक संस्कृतीची सहा तत्त्वे

Meta Description

अ‍ॅल्विन टॉफ्लर यांच्या ‘तिसरी लाट’ या पुस्तकातील ‘कायदे भंग’ या लेखातून प्रमाणीकरण, विशेषीकरण, एककालिकता, एकाग्रता, अवाढव्यपणा आणि केंद्रीकरण या औद्योगिक संस्कृतीच्या सहा तत्त्वांचा वेध.

SEO Keywords

कायदे भंग, तिसरी लाट, अ‍ॅल्विन टॉफ्लर, Third Wave, औद्योगिक संस्कृती, प्रमाणीकरण, विशेषीकरण, एककालिकता, एकाग्रता, अवाढव्यपणा, केंद्रीकरण, अ‍ॅडम स्मिथ, कामाची विभागणी, औद्योगिक समाज

URL Slug

kayde-bhang-third-wave-alvin-toffler

ब्लॉगसाठी नैसर्गिक SEO वाक्य

औद्योगिक संस्कृतीने आपल्या कामाची, वेळेची, उत्पादनाची आणि सामाजिक जीवनाची रचना कशी बदलली, हे समजून घ्यायचे असेल तर अ‍ॅल्विन टॉफ्लर यांच्या ‘तिसरी लाट’मधील ‘कायदे भंग’ हा विचारप्रवर्तक लेख नक्की वाचा.

---

कायदे भंग — Breaking the Rules

मूळ लेखक — अल्विन टॉफ्लर

पुस्तक — Third Wave
अनुवादक — शरदिनी मोहिते
प्रकाशक — महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, पुणे
प्रकाशन — नोव्हेंबर १९९१

भाग १

प्रत्येक संस्कृतीची एक अदृश्य संहिता असते; अभिप्रेत असलेले कायदे किंवा मानण्यात आलेली तत्त्वे यांचा तो संच असतो. आणि त्या संचाने आखून दिलेल्या आराखड्याप्रमाणे त्या संस्कृतीतील समाजांचे सर्व उद्योग, सर्व कृती करण्यात येत असतात. पृथ्वीवर जेव्हा औद्योगिकीकरणाने आपला पगडा वसवला, तेव्हा त्याचाही विशिष्ट, अदृश्य असा आराखडा हळूहळू स्पष्ट दिसू लागला. या आराखड्यात एकमेकांशी संबंधित असलेल्या अशा सहा तत्त्वांचा समावेश होता. या तत्त्वांनुसार लाखो लोकांच्या आचरणाचा क्रम घडत गेला. उत्पादन आणि वापर यांच्यातल्या फाटाफुटीतून उद्भवलेल्या या तत्त्वांचा जीवनाच्या प्रत्येक अंगावर — क्रीडा, लिंग, कार्य, युद्ध अशा विविध विषयांच्या क्षेत्रांवर — परिणाम होत गेला.

आपल्या शाळांतून, उद्योगांतून आणि सरकारात उद्भवलेले बहुतेक सर्व तीव्र संघर्ष या सहा तत्त्वांवरच केंद्रित झालेले आहेत. ही सहा तत्त्वे दुसऱ्या लाटेच्या लोकांनी अनुसरली आणि त्यांचा त्यांनी सतत पाठपुरावाही केला. तिसऱ्या लाटेच्या लोकांनी त्यांना आव्हान दिले आणि त्यांच्यावर हल्लाही केला.

प्रमाणीकरण

आपल्याला सर्वात अधिक परिचित असलेले दुसऱ्या लाटेचे तत्त्व म्हणजे प्रमाणीकरण. हे सर्वांनाच माहीत आहे की, औद्योगिक समाजात अगदी एकसारख्या अशा लाखो गोष्टींचे उत्पादन होत असते. तथापि, काही लोकांच्या हे ध्यानात यावयाचे थांबले आहे की, जेव्हा बाजाराचे महत्त्व वाढले तेव्हा आपण कोका-कोलाच्या बाटल्या, विजेचे दिवे, स्वयंचलितांचे ट्रान्समिशन्स अशा गोष्टींचे प्रमाणीकरण करण्याहून अधिक काही देखील करून ठेवले आहे. आपण तेच तत्त्व इतरही कितीतरी गोष्टींना लावले.

या गोष्टीच्या महत्त्वाचे आकलन पहिल्यांदा झाले, ते थियोडोर व्हेल याला. त्याने शतकाच्या बनावाच्या सुमाराला अमेरिकन टेलिफोन आणि टेलिग्राफ कंपनीची प्रचंड बांधणी केली.

इ. स. १८६७ च्या सुमाराला रेल्वे पोस्टात क्लार्क म्हणून काम करणाऱ्या व्हेलच्या हे लक्षात आले की, एका ठिकाणाहून निघणारी आणि दुसऱ्या एका विशिष्ट ठिकाणी पोहोचणारी दोन पत्रे एकाच मार्गाने प्रवास करत नव्हती! पत्रांच्या पिशव्या पुढे-मागे प्रवास करीत, कधी आठवडे तर कधी महिने काढत, केव्हातरी इच्छित स्थळी जाऊन पोहोचत होत्या. व्हेलने मार्गाच्या प्रमाणीकरणाची कल्पना पुढे मांडून पोस्ट ऑफिसमध्ये एक प्रकारची क्रांतीच केली. त्यामुळे एकाच ठिकाणी जाणारी पत्रे ठरावीक मार्गाने जाऊ लागली.

त्याने जेव्हा पुढे अ. टे. टे. कंपनी तयार केली, तेव्हा प्रत्येक अमेरिकन घरात एकसारखा टेलिफोन बसविण्यास सुरुवात केली.

त्याने केवळ टेलिफोन हँडसेटचेच व त्याच्या इतर सर्व घटकांचेच प्रमाणीकरण केले नाही, तर अ. टे. टे.च्या उद्योग निर्मात्यांचे आणि प्रशासकांचेही प्रमाणीकरण केले! व्हेलला हे अचूक उमजले होते की, दुसऱ्या लाटेच्या एकूण परिस्थितीत यश मिळवायचे असेल, तर यच्चयावत् संपूर्ण प्रमाणीकरण अत्यंत आवश्यक आहे!

औद्योगिक समाजाला आकार देणाऱ्या प्रमाणीकरणाचे महत्त्व जाणणाऱ्या अनेक मोठ्या लोकांपैकी व्हेल हा केवळ एक होता. फ्रेडरिक टेलर हा असाच दुसरा महान पुरुष. त्याचा असा ठाम विश्वास होता की, प्रत्येक कामगाराने करावयाच्या कामाच्या प्रत्येक पायरीचे-टप्प्याचे प्रमाणीकरण केल्याशिवाय काम खऱ्या अर्थाने शास्त्रशुद्ध होणारच नाही.

या शतकाच्या पहिल्या काही दशकांत टेलरने असे दाखवून दिले की, प्रत्येक काम करण्याची एकच उत्तम, प्रमाणीभूत पद्धत असते; त्यासाठी एकच उत्तम, प्रमाणीभूत साधन वापरण्यात येत असते आणि काम पूर्ण होण्यासाठी एकच निर्धारित, प्रमाणीभूत कालावधी असतो.

या विशिष्ट तत्त्वप्रणालीने तो जगाचा व्यवस्थापकीय ‘गुरु’ झाला. पुढे याची फ्रॉइड, मार्क्स आणि फ्रँकलिन यांच्याशी तुलना होऊ लागली. यानंतर भांडवलवाले मालक आपल्या कामगारांच्या उत्पादनशक्तीचा शेवटचाही अंश पकडून घेण्यास उत्सुक राहू लागले. हाच उत्साह साम्यवाद्यांमध्येही भरून राहिलेला होता. समाजवादी उत्पादनात टेलरच्या पद्धतींचा अंगीकार व्हावा अशी उत्कट इच्छा खुद्द लेनिनने व्यक्त केली होती. प्रथम मुख्यतः औद्योगिकीकरणाला गती व प्रोत्साहन देणारा आणि नंतर साम्यवादी असलेला लेनिन प्रमाणीकरणाच्या तत्त्वाचा कळकळीचा अनुयायी होता.

कार्यपद्धती आणि खुद्द कार्यही सुटे घेणे ही गोष्ट दुसऱ्या लाटेच्या समाजात अधिकाधिक प्रमाणीभूत होत गेली. अयोग्य ठरणाऱ्याला ओळखण्याच्या आणि डच्चू देण्याच्या चाचण्या प्रमाणीभूत झाल्या. त्यांचा विशेषतः नागरी सेवेतून उपयोग करण्यात आला. सर्व उद्योगांमध्ये वेतनांचे, लाभांचे, जेवणांच्या वेळांचे, सुट्ट्यांचे आणि गाऱ्हाण्यांबाबतच्या कार्यपद्धतींचेही प्रमाणीकरण झाले.

युवकांना नोकरीच्या बाजारास योग्य म्हणून तयार करण्यासाठी शैक्षणिक अभ्यासक्रमाचेही शिक्षणतज्ज्ञांनी प्रमाणीकरण केले. शाळांच्या प्रती ठरविणे, शाळांतील प्रवेश कार्यप्रणाली आणि अधिकृत मान्यतेविषयीच्या नियमांचेही प्रमाणीकरण झाले.

इकडे वृत्तमाध्यमे स्वस्थ बसली नव्हती. डोळ्यांसमोर हुबेहूब चित्र उभे करण्याची किमयाच त्यांनी प्रमाणीभूत केली. त्यामुळे लाखो लोक त्याच जाहिराती, त्याच बातम्या, त्याच लघुकथा त्याच प्रमाणीभूत आस्थेने वाचू लागले. छोट्या गटांच्या वापरातील भाषा केंद्र सरकारांकडून दडपल्या जाऊ लागल्या. जनसामान्यांवर या गोष्टींचा परिणाम घडू लागला आणि त्याचा परिणाम म्हणून स्थानिक किंवा प्रादेशिक अशा काही बोली, कधीकधी तर वेल्श किंवा अल्सेशियनसारख्या संपूर्ण भाषा देखील जवळजवळ लुप्त झाल्या. ‘प्रमाणीभूत अमेरिकन इंग्लिश’, फ्रेंच, रशियन भाषांनी ‘अप्रमाणीभूत’ भाषांची जागा घेतली. प्रमाणीकरणाचे तत्त्व जीवनाच्या अंगोपांगात भिनून गेले.

हृदयापेक्षा वरच्या पातळीवर पाहताना दिसून येते की, औद्योगिक संस्कृतीला वजने आणि मापे यांच्या प्रमाणीकरणाची अतिशय निकड वाटली. फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या पहिल्या काही पावलांतील एक पाऊल याच दिशेने उचलले गेले. हा काही केवळ योगायोग नव्हता. दुसऱ्या लाटेत जगाच्या बहुतेक भागात प्रमाणीभूत वजने व मापे वापरली जाऊ लागली.

सामूहिक उत्पादनासाठी प्रमाणीभूत यंत्रे, उत्पादने, प्रक्रिया यांची निकड होती. सतत विस्तार पावत जाणाऱ्या बाजाराला पैशांचे, फार काय किमतीचेही समांतरित प्रमाणीकरण करण्याची आवश्यकता वाटली. इतिहास पाहताना आपल्याला असे आढळून येईल की, व्यक्तींनी खाजगी अखत्यारीत, राजांनी, बँकांनी निर्माण केलेली चलने वापरात आणली. परंतु औद्योगिकीकरण करणाऱ्या देशांनी ही प्रथा बंद पाडली. बिनसरकारी चलनांचे उच्चाटन करून चलनांमध्ये प्रमाणीभूतता आणली.

एकोणिसाव्या शतकापर्यंत औद्योगिक देशातील ग्राहक व विक्रेते कैरो बाजाराप्रमाणे पूर्वापार चालत आलेली घासाघीसयुक्त किंमत करत होते. परंतु इ. स. १८२५ साली उत्तर आयर्लंडमधून आलेला एक व्यापारी ए. टी. स्टुअर्ट याने न्यूयॉर्कमध्ये सुक्या फळांचे दुकान उघडून तिथे असलेल्या प्रत्येक वस्तूची एक निश्चित पक्की किंमत सांगून ग्राहकांना आणि त्याचप्रमाणे प्रतिस्पर्धी व्यापाऱ्यांना धक्काच दिला. पुढे याच धोरणामुळे, किमतीच्या प्रमाणीकरणामुळे स्टुअर्ट हा व्यापाऱ्यांतला जणू राजपुत्र ठरला. त्याने सामुदायिक वितरणाच्या प्रगतीतील एक मोठा अडथळा दूर केला.

इतर कोणतेही मतभेद असोत, पुढारलेले, दुसऱ्या लाटेतले विचारवंत या एका गोष्टीवर एकमत झाले की, प्रमाणीकरण अधिक कार्यक्षम आहे. दुसऱ्या लाटेने अगदी निष्ठुरपणाने हे प्रमाणीकरणाचे तत्त्व सर्वत्र लागू केले. त्यामुळे अनेक पातळ्यांवरील मतभेद कमी झाले; व समतलता आली.

विशेषीकरण

सर्व दुसरी लाट-समाजामध्ये आढळून येणारे महत्त्वाचे दुसरे तत्त्व म्हणजे विशिष्ट व्यासंग. दुसऱ्या लाटेने भाषा, निवांतपणाचे सुख आणि एकूण जीवनपद्धतीतले वैविध्य कमी करत आणले आणि तिला कामाच्या क्षेत्रात मात्र वैविध्याची आवश्यकता वाटू लागली.

कामाच्या विभागणीचे तत्त्व वेगाने वाढवत असताना तिने सर्व कामे थोडी का होईना जाणून वेळ निभावून नेणाऱ्या शेतकऱ्याच्या जागी अतिशय मर्यादित क्षेत्रातच प्रवीण असणारा कामगार आणला. हा कामगार फक्त त्याच्या एकाच कामात प्रवीण होता आणि ते तो पुन्हा पुन्हा करीत राहिला.

इ. स. १७२० मधल्या एका अहवालात — हा अहवाल The Advantages of the East India Trade वरील आहे — असे म्हटले आहे की, कामातील विशेषीकरण कमी वेळात व कमी श्रमात कामे करून देते. अॅडम स्मिथने इ. स. १७७६ मध्ये म्हटले की, कामाची विभागणी होत असल्यामुळेच कामगारांच्या उत्पादकशक्तीत मोठी सुधारणा घडून आली.

स्मिथने पिनांच्या उत्पादनाचा दाखला दिला आहे. जुन्या काळच्या पद्धतीनुसार एकच कामगार सर्व कामे स्वतःच करीत राहून दिवसाला केवळ मूठभर पिनाच तयार करू शकत होता; फार फार तर वीस, कधी तर एक देखील नाही. उलट, स्मिथने जेव्हा पिना तयार करण्याचा कारखाना पाहिला तेव्हा त्याला आढळून आले की, पिन तयार करण्यासाठी दहा विशेषज्ञ कामगार काम करीत होते. प्रत्येकजण कामातील एक किंवा दोनच पायऱ्या पूर्ण करीत होता. परंतु ह्या सर्वांनी केलेल्या त्या कामाचा परिणाम असा की, ते दररोज ४८,००० पिना तयार करू शकत होते.

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत अधिकाधिक काम कारखान्याकडे गेले आणि अधिकाधिक मोठ्या प्रमाणात पिनांच्या कथेचीच सगळीकडे पारायणे होऊ लागली. उत्पादन बेसुमार वाढले. त्याचप्रमाणे विशिष्ट कामात पारंगत असलेली माणसे तयार करण्यासाठीचा सर्व प्रकारचा व्ययही वाढला.

टीकाकारांनी असे म्हटले की, अशा तऱ्हेची विशिष्टता आल्यामुळे कामगारातील मानवत्व दिवसेंदिवस कमी होऊन तोदेखील यंत्राचाच एखादा भाग बनून यंत्रवत् काम करू लागला.

इ. स. १९०८ मध्ये जेव्हा हेन्री फोर्डने मॉडेल T चे उत्पादन करायला सुरुवात केली, तेव्हा मॉडेल T तयार होण्यासाठी केवळ १८ प्रक्रिया नव्हेत, तर निरनिराळ्या ७,८८२ प्रक्रिया आवश्यक ठरल्या. आपल्या आत्मचरित्रात फोर्डने म्हटले आहे की, ही ७,८८२ विशिष्ट कामे करण्यासाठी ९४९ “समर्थ, तगडे आणि अगदी तंदुरुस्त” अशा माणसांची आवश्यकता होती.

त्यातील ३,३३८ कामे करण्यासाठी आवश्यक असणारी माणसे “सामान्य” शारीरिक ताकदीची असत. उरलेली कामे स्त्रिया किंवा मोठी मुले करू शकत होती. फोर्ड थंडपणे पुढे म्हणतो, “६७० कामे पाय नसलेले लोक करू शकतील अशी, तर २,६३७ कामे एकच पाय असणारे करू शकतील अशी, दोन कामे दोन्ही हात नसलेले करू शकतील अशी, ७१५ कामांना एका हाताची आवश्यकता होती, तर १० कामे आंधळी माणसे करू शकतील अशी होती.”

थोडक्यात, विशिष्ट कामाला संपूर्ण मानवाची आवश्यकता नव्हती, तर त्याच्या काही भागांची आवश्यकता होती. अतिविशिष्टीकरणाचा याहून अधिक स्पष्ट पुरावा, त्याच्या क्रूरपणाची साक्ष देण्यासाठी, आपल्याला सापडणे कठीण आहे.

टीकाकारांनी ह्या पद्धतीचे श्रेय भांडवलशाहीला दिले; परंतु ही पद्धत समाजवादाचेही अंगभूत वैशिष्ट्य बनून गेली होती. कारण दुसऱ्या लाटेच्या सर्व समाजात रूढ झालेल्या या अतिवैशिष्टीकरणाचे मूळ उत्पादन आणि वापर यांच्या फाटाफुटीत आहे.

रशिया, पोलंड, पूर्व जर्मनी, हंगेरी या देशांतील कारखाने विशिष्ट व्यासंगी कामगारांखेरीज चालूच शकणार नाहीत. जपानमध्ये तीच परिस्थिती. अमेरिकेतही तीच. इथे इ. स. १९७७ मध्ये कामगार खात्याने २०,००० अति-विशिष्ट सेवांची यादी प्रसिद्ध केली होती.

भांडवलशाही व समाजवादी दोन्ही प्रकारच्या राज्यात, ह्या वैशिष्टीकरणासह व्यावसायिकता, जीवनात उतरली. संधी मिळताच हे वैशिष्टिक गट आपल्या खाजगी ज्ञानाची मक्तेदारी करू लागले. त्यांनी कटाक्षाने नवागतांना आपल्या क्षेत्राबाहेरच ठेवले.

दुसरी लाट प्रगत होत असताना जाती व ग्राहक यांच्यात बाजाराने दुही निर्माण केली. दुसऱ्या लाटेच्या राज्यात आरोग्य ही गोष्ट डॉक्टरांनी पुरवठा करण्याची झाली. ‘आरोग्य पुरवठ्या’चीही नोकरशाही झाली. पेशंट बुद्धिमत्तेने स्वतःची काळजी घेण्याचे केव्हाच विसरून गेला. शिक्षण हे शिक्षकाने केलेले उत्पादन आणि विद्यार्थी हे ग्राहक झाले.

दुसऱ्या लाटेच्या समाजात आपण राजकीय चळवळींचाही धंदा म्हणूनच विचार केला. लेनिनने असे प्रतिपादन केले की, सर्वसामान्य लोक धंदेवाईक राजकारण्यांची मदत मिळाल्याशिवाय क्रांतीचा उठाव करू शकत नाहीत. तो म्हणाला की, ‘क्रांतिकारकांच्या संघटनां’ची आवश्यकता आहे. आणि या संघटनेत ‘क्रांतिकारकाचा धंदा’ करणाऱ्या लोकांनाच सदस्यत्व मिळू शकते.

जमाती, भांडवलदार, कार्यकारी, शिक्षणतज्ज्ञ, पुरोहित, राजकारणी या सर्वांची मनोभूमिका दुसऱ्या लाटेने एकच ठेवली आणि अशा अतिविशिष्ट कामाच्या विभागणीच्या दिशेने कूच कायम ठेवली. क्रिस्टल पॅलेस प्रदर्शनात प्रिन्स अल्बर्ट याने म्हटले होते की, विशेषीकरण ही संस्कृतीची चलनशक्ती आहे.

हे थोर प्रमाणीकरण आणि थोर विशिष्टतावादी हातात हात घालून पुढे चालले होते.

भाग समाप्त — प्रमाणीकरण आणि विशेषीकरणातून घडलेली औद्योगिक संस्कृती