कायदे भंग — Breaking the Rules

मूळ लेखक — अल्विन टॉफ्लर

पुस्तक — Third Wave
अनुवादक — शरदिनी मोहिते
प्रकाशक — महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, पुणे
प्रकाशन — नोव्हेंबर १९९१

भाग १

प्रत्येक संस्कृतीची एक अदृश्य संहिता असते; अभिप्रेत असलेले कायदे किंवा मानण्यात आलेली तत्त्वे यांचा तो संच असतो. आणि त्या संचाने आखून दिलेल्या आराखड्याप्रमाणे त्या संस्कृतीतील समाजांचे सर्व उद्योग, सर्व कृती करण्यात येत असतात. पृथ्वीवर जेव्हा औद्योगिकीकरणाने आपला पगडा वसवला, तेव्हा त्याचाही विशिष्ट, अदृश्य असा आराखडा हळूहळू स्पष्ट दिसू लागला. या आराखड्यात एकमेकांशी संबंधित असलेल्या अशा सहा तत्त्वांचा समावेश होता. या तत्त्वांनुसार लाखो लोकांच्या आचरणाचा क्रम घडत गेला. उत्पादन आणि वापर यांच्यातल्या फाटाफुटीतून उद्भवलेल्या या तत्त्वांचा जीवनाच्या प्रत्येक अंगावर — क्रीडा, लिंग, कार्य, युद्ध अशा विविध विषयांच्या क्षेत्रांवर — परिणाम होत गेला.

आपल्या शाळांतून, उद्योगांतून आणि सरकारात उद्भवलेले बहुतेक सर्व तीव्र संघर्ष या सहा तत्त्वांवरच केंद्रित झालेले आहेत. ही सहा तत्त्वे दुसऱ्या लाटेच्या लोकांनी अनुसरली आणि त्यांचा त्यांनी सतत पाठपुरावाही केला. तिसऱ्या लाटेच्या लोकांनी त्यांना आव्हान दिले आणि त्यांच्यावर हल्लाही केला.

प्रमाणीकरण

आपल्याला सर्वात अधिक परिचित असलेले दुसऱ्या लाटेचे तत्त्व म्हणजे प्रमाणीकरण. हे सर्वांनाच माहीत आहे की, औद्योगिक समाजात अगदी एकसारख्या अशा लाखो गोष्टींचे उत्पादन होत असते. तथापि, काही लोकांच्या हे ध्यानात यावयाचे थांबले आहे की, जेव्हा बाजाराचे महत्त्व वाढले तेव्हा आपण कोका-कोलाच्या बाटल्या, विजेचे दिवे, स्वयंचलितांचे ट्रान्समिशन्स अशा गोष्टींचे प्रमाणीकरण करण्याहून अधिक काही देखील करून ठेवले आहे. आपण तेच तत्त्व इतरही कितीतरी गोष्टींना लावले.

या गोष्टीच्या महत्त्वाचे आकलन पहिल्यांदा झाले, ते थियोडोर व्हेल याला. त्याने शतकाच्या बनावाच्या सुमाराला अमेरिकन टेलिफोन आणि टेलिग्राफ कंपनीची प्रचंड बांधणी केली.

इ. स. १८६७ च्या सुमाराला रेल्वे पोस्टात क्लार्क म्हणून काम करणाऱ्या व्हेलच्या हे लक्षात आले की, एका ठिकाणाहून निघणारी आणि दुसऱ्या एका विशिष्ट ठिकाणी पोहोचणारी दोन पत्रे एकाच मार्गाने प्रवास करत नव्हती! पत्रांच्या पिशव्या पुढे-मागे प्रवास करीत, कधी आठवडे तर कधी महिने काढत, केव्हातरी इच्छित स्थळी जाऊन पोहोचत होत्या. व्हेलने मार्गाच्या प्रमाणीकरणाची कल्पना पुढे मांडून पोस्ट ऑफिसमध्ये एक प्रकारची क्रांतीच केली. त्यामुळे एकाच ठिकाणी जाणारी पत्रे ठरावीक मार्गाने जाऊ लागली.

त्याने जेव्हा पुढे अ. टे. टे. कंपनी तयार केली, तेव्हा प्रत्येक अमेरिकन घरात एकसारखा टेलिफोन बसविण्यास सुरुवात केली.

त्याने केवळ टेलिफोन हँडसेटचेच व त्याच्या इतर सर्व घटकांचेच प्रमाणीकरण केले नाही, तर अ. टे. टे.च्या उद्योग निर्मात्यांचे आणि प्रशासकांचेही प्रमाणीकरण केले! व्हेलला हे अचूक उमजले होते की, दुसऱ्या लाटेच्या एकूण परिस्थितीत यश मिळवायचे असेल, तर यच्चयावत् संपूर्ण प्रमाणीकरण अत्यंत आवश्यक आहे!

औद्योगिक समाजाला आकार देणाऱ्या प्रमाणीकरणाचे महत्त्व जाणणाऱ्या अनेक मोठ्या लोकांपैकी व्हेल हा केवळ एक होता. फ्रेडरिक टेलर हा असाच दुसरा महान पुरुष. त्याचा असा ठाम विश्वास होता की, प्रत्येक कामगाराने करावयाच्या कामाच्या प्रत्येक पायरीचे-टप्प्याचे प्रमाणीकरण केल्याशिवाय काम खऱ्या अर्थाने शास्त्रशुद्ध होणारच नाही.

या शतकाच्या पहिल्या काही दशकांत टेलरने असे दाखवून दिले की, प्रत्येक काम करण्याची एकच उत्तम, प्रमाणीभूत पद्धत असते; त्यासाठी एकच उत्तम, प्रमाणीभूत साधन वापरण्यात येत असते आणि काम पूर्ण होण्यासाठी एकच निर्धारित, प्रमाणीभूत कालावधी असतो.

या विशिष्ट तत्त्वप्रणालीने तो जगाचा व्यवस्थापकीय ‘गुरु’ झाला. पुढे याची फ्रॉइड, मार्क्स आणि फ्रँकलिन यांच्याशी तुलना होऊ लागली. यानंतर भांडवलवाले मालक आपल्या कामगारांच्या उत्पादनशक्तीचा शेवटचाही अंश पकडून घेण्यास उत्सुक राहू लागले. हाच उत्साह साम्यवाद्यांमध्येही भरून राहिलेला होता. समाजवादी उत्पादनात टेलरच्या पद्धतींचा अंगीकार व्हावा अशी उत्कट इच्छा खुद्द लेनिनने व्यक्त केली होती. प्रथम मुख्यतः औद्योगिकीकरणाला गती व प्रोत्साहन देणारा आणि नंतर साम्यवादी असलेला लेनिन प्रमाणीकरणाच्या तत्त्वाचा कळकळीचा अनुयायी होता.

कार्यपद्धती आणि खुद्द कार्यही सुटे घेणे ही गोष्ट दुसऱ्या लाटेच्या समाजात अधिकाधिक प्रमाणीभूत होत गेली. अयोग्य ठरणाऱ्याला ओळखण्याच्या आणि डच्चू देण्याच्या चाचण्या प्रमाणीभूत झाल्या. त्यांचा विशेषतः नागरी सेवेतून उपयोग करण्यात आला. सर्व उद्योगांमध्ये वेतनांचे, लाभांचे, जेवणांच्या वेळांचे, सुट्ट्यांचे आणि गाऱ्हाण्यांबाबतच्या कार्यपद्धतींचेही प्रमाणीकरण झाले.

युवकांना नोकरीच्या बाजारास योग्य म्हणून तयार करण्यासाठी शैक्षणिक अभ्यासक्रमाचेही शिक्षणतज्ज्ञांनी प्रमाणीकरण केले. शाळांच्या प्रती ठरविणे, शाळांतील प्रवेश कार्यप्रणाली आणि अधिकृत मान्यतेविषयीच्या नियमांचेही प्रमाणीकरण झाले.

इकडे वृत्तमाध्यमे स्वस्थ बसली नव्हती. डोळ्यांसमोर हुबेहूब चित्र उभे करण्याची किमयाच त्यांनी प्रमाणीभूत केली. त्यामुळे लाखो लोक त्याच जाहिराती, त्याच बातम्या, त्याच लघुकथा त्याच प्रमाणीभूत आस्थेने वाचू लागले. छोट्या गटांच्या वापरातील भाषा केंद्र सरकारांकडून दडपल्या जाऊ लागल्या. जनसामान्यांवर या गोष्टींचा परिणाम घडू लागला आणि त्याचा परिणाम म्हणून स्थानिक किंवा प्रादेशिक अशा काही बोली, कधीकधी तर वेल्श किंवा अल्सेशियनसारख्या संपूर्ण भाषा देखील जवळजवळ लुप्त झाल्या. ‘प्रमाणीभूत अमेरिकन इंग्लिश’, फ्रेंच, रशियन भाषांनी ‘अप्रमाणीभूत’ भाषांची जागा घेतली. प्रमाणीकरणाचे तत्त्व जीवनाच्या अंगोपांगात भिनून गेले.

हृदयापेक्षा वरच्या पातळीवर पाहताना दिसून येते की, औद्योगिक संस्कृतीला वजने आणि मापे यांच्या प्रमाणीकरणाची अतिशय निकड वाटली. फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या पहिल्या काही पावलांतील एक पाऊल याच दिशेने उचलले गेले. हा काही केवळ योगायोग नव्हता. दुसऱ्या लाटेत जगाच्या बहुतेक भागात प्रमाणीभूत वजने व मापे वापरली जाऊ लागली.

सामूहिक उत्पादनासाठी प्रमाणीभूत यंत्रे, उत्पादने, प्रक्रिया यांची निकड होती. सतत विस्तार पावत जाणाऱ्या बाजाराला पैशांचे, फार काय किमतीचेही समांतरित प्रमाणीकरण करण्याची आवश्यकता वाटली. इतिहास पाहताना आपल्याला असे आढळून येईल की, व्यक्तींनी खाजगी अखत्यारीत, राजांनी, बँकांनी निर्माण केलेली चलने वापरात आणली. परंतु औद्योगिकीकरण करणाऱ्या देशांनी ही प्रथा बंद पाडली. बिनसरकारी चलनांचे उच्चाटन करून चलनांमध्ये प्रमाणीभूतता आणली.

एकोणिसाव्या शतकापर्यंत औद्योगिक देशातील ग्राहक व विक्रेते कैरो बाजाराप्रमाणे पूर्वापार चालत आलेली घासाघीसयुक्त किंमत करत होते. परंतु इ. स. १८२५ साली उत्तर आयर्लंडमधून आलेला एक व्यापारी ए. टी. स्टुअर्ट याने न्यूयॉर्कमध्ये सुक्या फळांचे दुकान उघडून तिथे असलेल्या प्रत्येक वस्तूची एक निश्चित पक्की किंमत सांगून ग्राहकांना आणि त्याचप्रमाणे प्रतिस्पर्धी व्यापाऱ्यांना धक्काच दिला. पुढे याच धोरणामुळे, किमतीच्या प्रमाणीकरणामुळे स्टुअर्ट हा व्यापाऱ्यांतला जणू राजपुत्र ठरला. त्याने सामुदायिक वितरणाच्या प्रगतीतील एक मोठा अडथळा दूर केला.

इतर कोणतेही मतभेद असोत, पुढारलेले, दुसऱ्या लाटेतले विचारवंत या एका गोष्टीवर एकमत झाले की, प्रमाणीकरण अधिक कार्यक्षम आहे. दुसऱ्या लाटेने अगदी निष्ठुरपणाने हे प्रमाणीकरणाचे तत्त्व सर्वत्र लागू केले. त्यामुळे अनेक पातळ्यांवरील मतभेद कमी झाले; व समतलता आली.

विशेषीकरण

सर्व दुसरी लाट-समाजामध्ये आढळून येणारे महत्त्वाचे दुसरे तत्त्व म्हणजे विशिष्ट व्यासंग. दुसऱ्या लाटेने भाषा, निवांतपणाचे सुख आणि एकूण जीवनपद्धतीतले वैविध्य कमी करत आणले आणि तिला कामाच्या क्षेत्रात मात्र वैविध्याची आवश्यकता वाटू लागली.

कामाच्या विभागणीचे तत्त्व वेगाने वाढवत असताना तिने सर्व कामे थोडी का होईना जाणून वेळ निभावून नेणाऱ्या शेतकऱ्याच्या जागी अतिशय मर्यादित क्षेत्रातच प्रवीण असणारा कामगार आणला. हा कामगार फक्त त्याच्या एकाच कामात प्रवीण होता आणि ते तो पुन्हा पुन्हा करीत राहिला.

इ. स. १७२० मधल्या एका अहवालात — हा अहवाल The Advantages of the East India Trade वरील आहे — असे म्हटले आहे की, कामातील विशेषीकरण कमी वेळात व कमी श्रमात कामे करून देते. अॅडम स्मिथने इ. स. १७७६ मध्ये म्हटले की, कामाची विभागणी होत असल्यामुळेच कामगारांच्या उत्पादकशक्तीत मोठी सुधारणा घडून आली.

स्मिथने पिनांच्या उत्पादनाचा दाखला दिला आहे. जुन्या काळच्या पद्धतीनुसार एकच कामगार सर्व कामे स्वतःच करीत राहून दिवसाला केवळ मूठभर पिनाच तयार करू शकत होता; फार फार तर वीस, कधी तर एक देखील नाही. उलट, स्मिथने जेव्हा पिना तयार करण्याचा कारखाना पाहिला तेव्हा त्याला आढळून आले की, पिन तयार करण्यासाठी दहा विशेषज्ञ कामगार काम करीत होते. प्रत्येकजण कामातील एक किंवा दोनच पायऱ्या पूर्ण करीत होता. परंतु ह्या सर्वांनी केलेल्या त्या कामाचा परिणाम असा की, ते दररोज ४८,००० पिना तयार करू शकत होते.

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत अधिकाधिक काम कारखान्याकडे गेले आणि अधिकाधिक मोठ्या प्रमाणात पिनांच्या कथेचीच सगळीकडे पारायणे होऊ लागली. उत्पादन बेसुमार वाढले. त्याचप्रमाणे विशिष्ट कामात पारंगत असलेली माणसे तयार करण्यासाठीचा सर्व प्रकारचा व्ययही वाढला.

टीकाकारांनी असे म्हटले की, अशा तऱ्हेची विशिष्टता आल्यामुळे कामगारातील मानवत्व दिवसेंदिवस कमी होऊन तोदेखील यंत्राचाच एखादा भाग बनून यंत्रवत् काम करू लागला.

इ. स. १९०८ मध्ये जेव्हा हेन्री फोर्डने मॉडेल T चे उत्पादन करायला सुरुवात केली, तेव्हा मॉडेल T तयार होण्यासाठी केवळ १८ प्रक्रिया नव्हेत, तर निरनिराळ्या ७,८८२ प्रक्रिया आवश्यक ठरल्या. आपल्या आत्मचरित्रात फोर्डने म्हटले आहे की, ही ७,८८२ विशिष्ट कामे करण्यासाठी ९४९ “समर्थ, तगडे आणि अगदी तंदुरुस्त” अशा माणसांची आवश्यकता होती.

त्यातील ३,३३८ कामे करण्यासाठी आवश्यक असणारी माणसे “सामान्य” शारीरिक ताकदीची असत. उरलेली कामे स्त्रिया किंवा मोठी मुले करू शकत होती. फोर्ड थंडपणे पुढे म्हणतो, “६७० कामे पाय नसलेले लोक करू शकतील अशी, तर २,६३७ कामे एकच पाय असणारे करू शकतील अशी, दोन कामे दोन्ही हात नसलेले करू शकतील अशी, ७१५ कामांना एका हाताची आवश्यकता होती, तर १० कामे आंधळी माणसे करू शकतील अशी होती.”

थोडक्यात, विशिष्ट कामाला संपूर्ण मानवाची आवश्यकता नव्हती, तर त्याच्या काही भागांची आवश्यकता होती. अतिविशिष्टीकरणाचा याहून अधिक स्पष्ट पुरावा, त्याच्या क्रूरपणाची साक्ष देण्यासाठी, आपल्याला सापडणे कठीण आहे.

टीकाकारांनी ह्या पद्धतीचे श्रेय भांडवलशाहीला दिले; परंतु ही पद्धत समाजवादाचेही अंगभूत वैशिष्ट्य बनून गेली होती. कारण दुसऱ्या लाटेच्या सर्व समाजात रूढ झालेल्या या अतिवैशिष्टीकरणाचे मूळ उत्पादन आणि वापर यांच्या फाटाफुटीत आहे.

रशिया, पोलंड, पूर्व जर्मनी, हंगेरी या देशांतील कारखाने विशिष्ट व्यासंगी कामगारांखेरीज चालूच शकणार नाहीत. जपानमध्ये तीच परिस्थिती. अमेरिकेतही तीच. इथे इ. स. १९७७ मध्ये कामगार खात्याने २०,००० अति-विशिष्ट सेवांची यादी प्रसिद्ध केली होती.

भांडवलशाही व समाजवादी दोन्ही प्रकारच्या राज्यात, ह्या वैशिष्टीकरणासह व्यावसायिकता, जीवनात उतरली. संधी मिळताच हे वैशिष्टिक गट आपल्या खाजगी ज्ञानाची मक्तेदारी करू लागले. त्यांनी कटाक्षाने नवागतांना आपल्या क्षेत्राबाहेरच ठेवले.

दुसरी लाट प्रगत होत असताना जाती व ग्राहक यांच्यात बाजाराने दुही निर्माण केली. दुसऱ्या लाटेच्या राज्यात आरोग्य ही गोष्ट डॉक्टरांनी पुरवठा करण्याची झाली. ‘आरोग्य पुरवठ्या’चीही नोकरशाही झाली. पेशंट बुद्धिमत्तेने स्वतःची काळजी घेण्याचे केव्हाच विसरून गेला. शिक्षण हे शिक्षकाने केलेले उत्पादन आणि विद्यार्थी हे ग्राहक झाले.

दुसऱ्या लाटेच्या समाजात आपण राजकीय चळवळींचाही धंदा म्हणूनच विचार केला. लेनिनने असे प्रतिपादन केले की, सर्वसामान्य लोक धंदेवाईक राजकारण्यांची मदत मिळाल्याशिवाय क्रांतीचा उठाव करू शकत नाहीत. तो म्हणाला की, ‘क्रांतिकारकांच्या संघटनां’ची आवश्यकता आहे. आणि या संघटनेत ‘क्रांतिकारकाचा धंदा’ करणाऱ्या लोकांनाच सदस्यत्व मिळू शकते.

जमाती, भांडवलदार, कार्यकारी, शिक्षणतज्ज्ञ, पुरोहित, राजकारणी या सर्वांची मनोभूमिका दुसऱ्या लाटेने एकच ठेवली आणि अशा अतिविशिष्ट कामाच्या विभागणीच्या दिशेने कूच कायम ठेवली. क्रिस्टल पॅलेस प्रदर्शनात प्रिन्स अल्बर्ट याने म्हटले होते की, विशेषीकरण ही संस्कृतीची चलनशक्ती आहे.

हे थोर प्रमाणीकरण आणि थोर विशिष्टतावादी हातात हात घालून पुढे चालले होते.

भाग समाप्त — प्रमाणीकरण आणि विशेषीकरणातून घडलेली औद्योगिक संस्कृती

स्वातंत्र्य, एकात्मता आणि अस्मिता — Freedom, Unity and Identity

मूळ स्रोत — गांधी नावाचे महात्मा — संपादक : रॉय किणीकर — सहाय्यक : अनिल किणीकर — डायमंड प्रकाशन्स

भाग १

नेताजी सुभाषचंद्र बोस

"आजाद हिंद फौजेच्या सैनिकांनो! माझ्या आयुष्यातला आजचा दिवस अत्यंत अभिमानाचा आहे. भारताची विमोचनसेना आज अस्तित्वात आली आहे हे सांगण्याचा अपूर्व बहुमान नियतीने आज मला दिला आहे. ही सेना सिंगापूरच्या, एकेकाळी ब्रिटिश साम्राज्याचा मजबूत तळ असलेल्या शहराच्या रणक्षेत्रात आज उभी आहे. ही सेना केवळ भारताला ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून मुक्त करणारी राहाणार नाही, तर स्वतंत्र भारताची भावी राष्ट्रीय सेना निर्माण करणारीही ती राहील. प्रत्येक भारतीयाची ही सेना आहे. प्रत्येकाला तिचा अभिमान वाटला पाहिजे. संपूर्ण भारतीय नेतृत्वाने तिची उभारणी झाली आहे आणि तो ऐतिहासिक क्षण आला म्हणजे भारतीय नेतृत्वानेच ती रणक्षेत्राकडे कूच करील.

"ज्या साम्राज्यावर सूर्य कधी मावळत नाही, ते साम्राज्य चिरकाल टिकेल, असे काही लोकांना एकदा वाटत होते; पण असा विचार माझ्या मनात कधीही आला नाही. इतिहासाने मला असे शिकविले आहे की, प्रत्येक साम्राज्याची अवनती व विनाश अपरिहार्य असतो. शिवाय जी शहरे व किल्ले एकेकाळी संरक्षणाची मजबूत केंद्रे होती, ती गतकालीन साम्राज्यांची स्मशानभूमी झालेली मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिली आहे. ब्रिटिश साम्राज्याच्या स्मशानभूमीवर आज उभे राहिल्यानंतर सामर्थ्यशाली ब्रिटिश राज्य ही आता इतिहासजमा गोष्ट झाली आहे, अशी एखाद्या लहान मुलाचीही खात्री पटेल.

"१९३९ मध्ये फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले तेव्हा जर्मन सैनिकांच्या तोंडी एकच घोषणा होती, ती म्हणजे ‘पॅरिसला चला’. १९४१ च्या डिसेंबरमध्ये जपानचे सैनिक कूच करीत निघाले तेव्हा त्यांच्या तोंडी एकच घोषणा होती, ‘सिंगापूरला चला’. मित्रहो! शूरवीरांनो! ‘चलो दिल्ली’ हीच आता तुमची घोषणा असू द्या.

"आपल्यापैकी कितीजण या स्वातंत्र्ययुद्धातून वाचतील, हे मला माहीत नाही. परंतु एक गोष्ट मात्र मला माहीत आहे. ती अशी की, आपण अखेरीस विजयी होणार आणि ब्रिटिश साम्राज्याच्या दुसऱ्या एका स्मशानभूमीवर दिल्लीमधील ऐतिहासिक लाल किल्ल्याजवळ—जोपर्यंत या सेनेतील जिवंत असलेले सैनिक संचलन करीत नाहीत, तोपर्यंत आपले कार्य संपले आहे असे समजता येणार नाही.

"भारत आता स्वातंत्र्य मिळविण्याइतका प्रगल्भ झाला असला तरी त्याच्याजवळ एक गोष्ट नाही आणि ती म्हणजे विमोचनसेना, असे मला नेहमीच वाटत आले आहे. अमेरिकेचा जॉर्ज वॉशिंग्टन लढू शकला व स्वातंत्र्य मिळवू शकला, कारण त्याच्याजवळ सशस्त्र स्वयंसेवक होते. सर्वांच्या अगोदर पुढे येऊन भारताची राष्ट्रीय सेना संघटित करण्याचे भाग्य व सन्मान तुम्हाला लाभला आहे. ही सेना उभारून स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या मार्गावरील शेवटचा अडथळा तुम्ही दूर केला आहे. अशा या उदात्त कार्यासाठी कटिबद्ध होणाऱ्यांचे आपण अग्रेसर आहोत, ही जाणीव तुम्हाला आनंद देईल व तुमची छाती अभिमानाने फुलून येईल.

"तुम्हाला जे कार्य करायचे आहे त्याचे स्वरूप दुहेरी आहे. शस्त्रसामर्थ्याचा उपयोग करून व तुमच्या रक्ताची किंमत देऊन तुम्हाला स्वातंत्र्य मिळवावे लागेल. आणि भारत स्वतंत्र झाल्यावर तुम्हाला स्वतंत्र भारताची कायमसेना संघटित करावी लागेल. आपल्या स्वातंत्र्याचे सदैव रक्षण करणे हे या सेनेचे काम राहील. आपण आपले स्वातंत्र्य कधीही गमावणार नाही, इतक्या अभंग पायावर आपण आपली राष्ट्रीय संरक्षणव्यवस्था उभारली पाहिजे.

"सैनिक या नात्याने एकनिष्ठा, कर्तव्य व त्याग या तीन गुणांची तुम्हाला सदैव जोपासना करावी लागेल. जे देशाशी सदैव एकनिष्ठ राहतात, प्राणार्पण करायला सदैव सिद्ध असतात, ते सैनिक अभेद्य असतात, अजिंक्य असतात. तुम्हालाही अभेद्य व्हायचे असेल तर हे तीन शब्द मनावर तुम्ही कोरून ठेवा.

"खऱ्या सैनिकाला लष्करी व आध्यात्मिक अशा दोन्ही शिक्षणांची गरज असते. तुम्ही स्वतःला व तुमच्या बांधवांना असे शिक्षण दिले पाहिजे की, ज्यायोगे प्रत्येक सैनिकात उदंड आत्मविश्वास निर्माण होईल. शत्रूपेक्षा आपण कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहोत याची जाणीव होईल, त्याला मृत्यूची भीती वाटणार नाही व कोणत्याही विपरीत परिस्थितीत कृती करण्याची पुढाकार वृत्ती त्यांच्यात निर्माण होईल. वैज्ञानिक शिक्षण, धैर्य, निर्भयता व चैतन्यशीलता यांच्यामुळे किती अद्भुत गोष्टी साध्य करता येतात, हे तुम्ही चालू युद्धात स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे. या उदाहरणावरून जे काही शिकता येण्यासारखे आहे ते तुम्ही शिका व आपल्या भारतमातेसाठी एक अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे सैन्य उभारा.

"तुमच्यापैकी जे अधिकारी आहेत, त्यांना मला असे सांगावयाचे आहे की, तुमच्यावर फार मोठी जबाबदारी आहे. कोणत्याही देशाच्या सैन्यात अधिकाऱ्यावर फार मोठी जबाबदारी असते, हे खरे असले तरी तुमच्यावरील जबाबदारी त्यांच्यापेक्षा कितीतरी जास्त आहे. आपल्या राजकीय गुलामगिरीमुळे मुकडेन, पोर्ट आर्थर किंवा सेदान यांसारखी स्फूर्तिदायी परंपरा आपल्याला लाभली नाही. ब्रिटिशांनी शिकविलेल्या काही गोष्टी आपण विसरायला पाहिजेत व त्यांनी न शिकविलेल्या पुष्कळ गोष्टी आपण शिकल्या पाहिजेत. असे असले तरी माझा असा विश्वास आहे की, तुम्ही परिस्थितीचे आव्हान स्वीकारून तुमच्या देशबांधवांनी तुमच्यावर जी जबाबदारी टाकली आहे, ती तुम्ही पार पाडाल. सैन्याचा दर्जा उंचावणे किंवा त्याचा अधःपात होऊन ते नामशेष होणे, ही गोष्ट अधिकाऱ्यावर अवलंबून असते. हे लक्षात ठेवा. अनेक आघाड्यांवर ब्रिटिश सैन्याचा पराभव होण्याला मुख्यत्वे करून त्यांचे अधिकारीच जबाबदार आहेत, हेही लक्षात ठेवा. तसेच तुमच्यातून स्वतंत्र भारताच्या सैन्याचे श्रेष्ठ अधिकारी निर्माण होणार आहेत, हेही लक्षात असू द्या! या युद्धात अनुभव व यश संपादन करूनच तुम्हाला आपल्या सैन्याची राष्ट्रीय परंपरा निर्माण करता येईल, हे मला तुम्हा सर्वांना सांगावयाचे आहे. ज्या सैन्याला धैर्याची, निर्भयतेची व अभेद्यतेची परंपरा नाही, असे सैन्य प्रबळ शत्रूशी सामना देऊ शकत नाही!

"मित्रहो! मानवी मन कल्पना करू शकेल असे जास्तीत जास्त उदात्त कार्य तुम्ही स्वेच्छेने अंगीकारले आहे. हे कार्य तडीला नेण्यासाठी कितीही त्याग, प्राणत्यागसुद्धा केला तरी तो थोडाच राहील. भारताची प्रतिष्ठा आज तुमच्या हाती आहे. भारताच्या आशाआकांक्षांचे तुम्ही प्रतीक आहात. म्हणून आपल्या देशबांधवांचे आशीर्वाद मिळतील व पुढील पिढ्यांना तुमच्याविषयी सार्थ अभिमान वाटेल, असे आचरण तुम्ही ठेवा.

"माझ्या आयुष्यातील हा अत्यंत अभिमानाचा दिवस आहे, असे मी सुरुवातीलाच म्हणालो. गुलामगिरीत असलेल्या लोकांना विमोचनसेनेत दाखल होणारा पहिला सैनिक यापेक्षा अधिक अभिमानाची व सन्मानाची दुसरी कोणतीही गोष्ट असू शकत नाही. परंतु या सन्मानाबरोबर जबाबदारीही येऊन पडते व मला तिची जाणीव आहे. तुमच्या सुखदुःखांत, तुमच्या आशानिराशांत, तुमच्या जयापराजयांत मी सदैव तुमचा वाटेकरी राहीन, असे मी तुम्हाला आश्वासन देऊ इच्छितो. उपासमार, हालअपेष्टा, मैलच्या मैल पायी तुडविणे आणि मृत्यू यांपेक्षा अधिक मी तुम्हाला काही देऊ शकत नाही; परंतु जिवंतपणी किंवा मृत्यूच्या दाढेत गवसले असताना तुम्ही माझ्या मागून याल तर मी तुम्हाला विजय आणि स्वातंत्र्य मिळवून देऊ शकेन, असा मला विश्वास आहे. स्वतंत्र भारत पाहाण्यासाठी आपल्यापैकी कोण जिवंत राहील, ही गोष्ट गौण आहे. भारत स्वतंत्र होईल व तो स्वतंत्र होण्यासाठी आपण सर्वस्व अर्पण करीत आहोत, इतकेच आपल्याला पुरेसं आहे. परमेश्वर आपल्या सेनेला आशीर्वाद देवो व आगामी युद्धात तिला यश देवो!

इन्किलाब जिंदाबाद! आजाद हिंद जिंदाबाद! जय हिंद!"

आजाद हिंद फौजेची पाहणी करताना सुभाषबाबूंनी हे भाषण १९४४ साली केले. भारत स्वतंत्र झाला, स्वराज्य आले, परंतु अजून सुराज्याचा पत्ता नाही! म्हणूनच सुभाषबाबूंचे हे भाषण आजच्या तरुणांना मार्गदर्शनपर ठरावे.

भाग समाप्त — स्वातंत्र्याच्या ध्येयासाठी एकनिष्ठा, कर्तव्य आणि त्याग

---

संपादकीय तथ्यपडताळणी

१. आजाद हिंद फौज आणि सुभाषचंद्र बोस

स्थिती — निश्चित

भारतीय राष्ट्रीय सेना म्हणजेच आजाद हिंद फौज ही दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात भारतीय स्वातंत्र्यासाठी कार्यरत होती. तिच्या आरंभीच्या संघटनेत कॅप्टन मोहनसिंग यांची भूमिका होती आणि पुढे सुभाषचंद्र बोस यांनी तिचे नेतृत्व स्वीकारून तिला अधिक व्यापक राजकीय व लष्करी स्वरूप दिले. भारत सरकारच्या Azadi Ka Amrit Mahotsav स्रोतांमध्येही INA आणि सुभाषचंद्र बोस यांच्या भूमिकेची नोंद आहे.

२. १९४४ मधील सुभाषचंद्र बोस यांचे भाषण

स्थिती — अंशतः बरोबर / मूळ पुस्तकातील संदर्भाची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक

दिलेल्या लेखात हे भाषण १९४४ मध्ये आजाद हिंद फौजेची पाहणी करताना केले असल्याचे नमूद आहे. मात्र उपलब्ध ऑनलाइन प्राथमिक स्रोतांमध्ये या मराठी आवृत्तीतील संपूर्ण भाषणाचा याच शब्दरचनेतील अधिकृत प्रतिलेख सहज उपलब्ध आढळला नाही. त्यामुळे भाषणातील प्रत्येक वाक्य सुभाषचंद्र बोस यांचे शब्दशः मूळ उद्गार आहेत, असा दावा स्वतंत्र प्राथमिक दस्तऐवजाशिवाय करता येत नाही.

मात्र १९४४ मध्ये बोस यांनी INA आणि स्वातंत्र्ययुद्धासाठी केलेली भाषणे, सैनिकांना प्रेरणा देणे आणि दिल्लीकडे कूच करण्याचे आवाहन करणे याचे प्राथमिक स्वरूपातील पुरावे उपलब्ध आहेत. Road to Delhi या २५ डिसेंबर १९४४ च्या समकालीन वृत्तांतात बोस यांनी दिल्लीच्या दिशेने लढा आणि त्यागाचे आवाहन केल्याची नोंद आहे.

३. ‘चलो दिल्ली’ ही घोषणा

स्थिती — निश्चित

‘चलो दिल्ली’ ही आजाद हिंद फौजेच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वपूर्ण घोषणांपैकी एक होती. १९४४ मधील समकालीन वृत्तांतांमध्येही दिल्लीकडे कूच करण्याचे आवाहन स्पष्टपणे आढळते.

४. आजाद हिंद सरकार

स्थिती — निश्चित

सुभाषचंद्र बोस यांनी २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी आझाद हिंदचे तात्पुरते सरकार स्थापन केले. अंदमान-निकोबार बेटांशी संबंधित भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या नोंदींमध्ये बोस यांच्या नेतृत्वाखालील आझाद हिंद सरकार आणि INA यांच्या कार्याचा उल्लेख आहे.

५. राणी झाशी रेजिमेंट

स्थिती — निश्चित

आजाद हिंद फौजेत महिलांसाठी राणी झाशी रेजिमेंट स्थापन करण्यात आली. भारत सरकारच्या Azadi Ka Amrit Mahotsav नोंदीनुसार तिची घोषणा जुलै १९४३ मध्ये करण्यात आली आणि कॅप्टन लक्ष्मी सहगल यांच्या नेतृत्वाखाली या रेजिमेंटने प्रशिक्षण घेतले.

६. ‘ब्रिटिश साम्राज्याची स्मशानभूमी’ आणि तत्सम भाषिक प्रतिमा

स्थिती — मूळ लेखातील वक्तृत्वात्मक मांडणी

या भागातील अनेक वाक्ये ऐतिहासिक तथ्यांपेक्षा भाषणातील प्रभावी, रूपकात्मक आणि प्रेरणादायी शैलीचा भाग आहेत. त्यामुळे त्यांचे शब्दशः ऐतिहासिक तथ्य म्हणून अर्थ लावणे योग्य नाही.

७. ‘भारत स्वतंत्र झाला, स्वराज्य आले, परंतु अजून सुराज्याचा पत्ता नाही’

स्थिती — लेखकाची/संपादकाची वैचारिक टिप्पणी

हा भाग मूळ भाषणाचा नसून लेखाच्या शेवटी लेखकाने केलेली समकालीन टिप्पणी आहे. त्यामुळे त्याचे तथ्यपडताळणीतील ऐतिहासिक दाव्याप्रमाणे मूल्यमापन करता येत नाही.

---

संदर्भ व स्रोत

ऑनलाइन स्रोत १ — भारत सरकार, Ministry of Culture — Azadi Ka Amrit Mahotsav
आजाद हिंद फौज आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील तिच्या कार्यासंबंधी नोंदी.

ऑनलाइन स्रोत २ — Netaji Subhas Chandra Bose — Road to Delhi, Reportage of a Meeting
२५ डिसेंबर १९४४ चा समकालीन वृत्तांत.

ऑनलाइन स्रोत ३ — भारत सरकार, Ministry of Culture — Rani of Jhansi Regiment
राणी झाशी रेजिमेंट आणि INA संदर्भातील माहिती.

ऑनलाइन स्रोत ४ — भारत सरकार, Ministry of Culture — Give Me Blood and I Promise You Freedom
४ जुलै १९४४ रोजीच्या सुभाषचंद्र बोस यांच्या प्रसिद्ध भाषणासंबंधी नोंद.

मुद्रित मूळ स्रोत — गांधी नावाचे महात्मा — संपादक : रॉय किणीकर — सहाय्यक : अनिल किणीकर — डायमंड प्रकाशन्स. या पुस्तकाचा उल्लेख स्वतंत्र मराठी संदर्भांमध्येही आढळतो.

---

ऐतिहासिक संदर्भभूमी

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश भारतीय सैन्यातील अनेक भारतीय सैनिक युद्धकैदी झाले. याच पार्श्वभूमीवर भारतीय राष्ट्रीय सेनेची उभारणी झाली आणि सुभाषचंद्र बोस यांनी १९४३ मध्ये तिचे नेतृत्व स्वीकारल्यानंतर तिच्या स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक व्यापक राजकीय दिशा मिळाली.

आझाद हिंद सरकार, आजाद हिंद फौज आणि राणी झाशी रेजिमेंट या सर्वांनी दक्षिण-पूर्व आशियातील भारतीय समाजाला स्वातंत्र्याच्या प्रयत्नात सहभागी करून घेण्याचा प्रयत्न केला. १९४४ मध्ये INA ने जपानी सैन्यासोबत भारताच्या ईशान्य सीमेच्या दिशेने लष्करी मोहिमेत सहभाग घेतला; मात्र युद्धातील परिस्थिती, पुरवठ्याच्या अडचणी आणि जपानच्या पराभवामुळे ही मोहीम यशस्वी ठरली नाही.

INA च्या सैनिकांवर युद्धानंतर चालविलेल्या खटल्यांनी भारतात मोठी सार्वजनिक प्रतिक्रिया निर्माण केली. १९४५-४६ मधील INA चाचण्यांचा भारतीय राजकीय वातावरणावर परिणाम झाला आणि ब्रिटिश भारतीय सशस्त्र दलांमध्येही असंतोषाच्या व्यापक वातावरणाशी त्याचा संबंध जोडला जातो.

---

काय निश्चित? काय वादग्रस्त?

काय निश्चित?

• सुभाषचंद्र बोस यांनी आजाद हिंद फौजेचे नेतृत्व केले.

• ‘चलो दिल्ली’ हे त्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्त्वाचे आवाहन होते.

• आझाद हिंद सरकारची स्थापना १९४३ मध्ये झाली.

• राणी झाशी रेजिमेंट INA चा महत्त्वपूर्ण महिला विभाग होता.

• INA ने दुसऱ्या महायुद्धात ब्रिटिशांविरुद्ध लष्करी संघर्ष केला.

काय अंशतः बरोबर?

• लेखात दिलेल्या १९४४ च्या भाषणातील अनेक आशय सुभाषचंद्र बोस यांच्या ज्ञात भाषणांशी आणि विचारांशी सुसंगत आहेत; परंतु या संपूर्ण मराठी मजकुराचा शब्दशः प्राथमिक प्रतिलेख उपलब्ध असल्याची खात्री करता आलेली नाही.

काय वादग्रस्त?

• INA च्या लष्करी भूमिकेचे भारतीय स्वातंत्र्यप्राप्तीतील नेमके योगदान इतिहासलेखनात विविध प्रकारे मांडले जाते.

• सुभाषचंद्र बोस यांच्या लष्करी धोरणाचे आणि अक्ष राष्ट्रांशी असलेल्या सहकार्याचे मूल्यांकनही इतिहासकारांमध्ये वेगवेगळे आहे.

कुठे पुरावा अपुरा आहे?

• दिलेल्या पुस्तकातील संपूर्ण मराठी भाषण नेमक्या कोणत्या प्राथमिक दस्तऐवजावर आधारित आहे, हे पुस्तकाची मूळ आवृत्ती किंवा भाषणाचा अधिकृत प्रतिलेख तपासल्याशिवाय निश्चित सांगता येत नाही.

---

SEO विभाग

SEO Title:
स्वातंत्र्य, एकात्मता आणि अस्मिता — नेताजी सुभाषचंद्र बोस आणि आजाद हिंद फौज

Meta Description:
नेताजी सुभाषचंद्र बोस, आजाद हिंद फौज, ‘चलो दिल्ली’ आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या विचारांचा आढावा घेणारा प्रेरणादायी लेख.

Focus Keyword:
नेताजी सुभाषचंद्र बोस

Secondary Keywords:
आजाद हिंद फौज, सुभाषचंद्र बोस भाषण, चलो दिल्ली, भारतीय स्वातंत्र्यलढा, आझाद हिंद सरकार, राणी झाशी रेजिमेंट, नेताजींचे विचार

SEO URL Slug:
netaji-subhash-chandra-bose-azad-hind-fauj-chalo-delhi

Suggested Tags:
नेताजी सुभाषचंद्र बोस, आजाद हिंद फौज, भारतीय स्वातंत्र्यलढा, चलो दिल्ली, सुभाषचंद्र बोस, आझाद हिंद सरकार, राणी झाशी रेजिमेंट, स्वातंत्र्य, एकात्मता, अस्मिता

---

संयुक्त मानवतेचे स्वप्न आणि मॅझिनीचा शेवट — The Dream of United Humanity and the End of Mazzini

इटलीत राजेशाही आली या गोष्टींना मॅझिनीने मोठ्या दुःखाने मान्यता दिली.पण त्यास ध्येय म्हणून ही गोष्ट पसंत नव्हती.

तो लिहितो, 'मी मोठ्या दुःखाने राष्ट्राच्या इच्छेपुढे मान नमवीत आहे. पण राजशाहीच्या अनुयायांत वा सेवकात मात्र माझी गणना करता येणार नाही.'

आपल्या ध्येयाचा शेवटी विजय होईल, अशी त्याची श्रद्धा होती. तो म्हणतो, "भविष्यकाळच माझी श्रद्धा सत्यावर आधारलेली होती की नव्हती, हे ठरवील."

त्याच्या महत्त्वाकांक्षेचा निम्मा भाग पूर्ण झाला होता. इटलीचे एकीकरण झाले होते. पण इटलीचे हे शरीर अद्यापि बंधनातच होते.

मॅझिनीचे इटलीवर प्रेम होते. पण देशापेक्षा त्याला स्वातंत्र्य अधिक प्रिय होते. स्वतःच्या देशातून त्याला हद्दपार करण्यात आले होते. तो जगाचा नागरिक झाला होता.

त्याची राष्ट्रीयता म्हणजे आंतरराष्ट्रीयतेचा आरंभ होता. त्याची राष्ट्रीयता त्याला आंतरराष्ट्रीयतेकडे नेणारी होती.

वुइल्यम लॉइड गॅरिझन लिहितो, 'त्याच्या आत्म्याचा पूर्ण विकास झाला होता. त्याचे स्वातंत्र्यप्रेम जाती वा देश यांनी मर्यादित नव्हते, रक्ताचे, रंगाचे किंवा भौगोलिक भेद त्याच्या स्वातंत्र्यप्रेमास शिवले नव्हते.'

मॅझिनीच्या ठायी अहंकाराचा लवलेशही नव्हता. ऐहिक आकांक्षेचा अणुरेणूही नव्हता. कोणत्याही मायभूमीचे प्रेम त्याच्या मनात एखाद्या ज्वालेप्रमाणे पेटत होते.

पण दुसऱ्या राष्ट्राच्या द्वेषात पर्यवसान पावणारी देशभक्ती मात्र त्याच्या ठायी नव्हती. कार्लाइलचे बौद्धिक क्षितिज फार संकुचित असल्याबद्दल मॅझिनीने टीका केली आहे.

जो केवळ आपल्या देशापुरताच जगतो, तो त्याच्या मते मानवजातीचा द्रोही होय. तो म्हणतो, "जगाच्या ऐक्याचा खरा भाव कार्लाइलला कळलाच नाही. सर्व मानवांचे एक कुटुंब करण्यासाठी आपण प्रयत्न केला पाहिजे."

या तत्त्वावर 'तरुण इटली' या पक्षाची संघटना करून पुढे त्यातूनच 'तरुण युरोप' ही संघटना त्याने काढली.

राजेशाही व आंतरराष्ट्रीय झगडे नष्ट करण्यासाठी सदैव व सर्वत्र धडपडणे हे एकच ध्येय या दोन्ही संस्थांनी आपल्यापुढे ठेवले होते. त्याचे सभासद युरोपातील सर्व देशांत स्वातंत्र्य, समता व बंधुता स्थापण्याच्या ध्येयाला स्वतःस वाहून घेत.

'समान व मुक्त लोकांतच खरी मैत्री होऊ शकते.'

विशिष्ट वतनदारी हक्क, जुलूम व आक्रमणशील स्वार्थ या सर्व गोष्टी भूतकालीनच करून टाकायच्या.

'विशिष्ट हक्क म्हणजे समानतेचा भंग, जुलूम म्हणजे स्वातंत्र्याचा भंग व स्वार्थाचे प्रत्येक काम म्हणजे बंधुतेचा भंग होय.'

प्रत्येक राष्ट्राने आपापल्या विशिष्ट गुणांचा विकास करून मानवी प्रगतीच्या सागरात आपला विशिष्ट सुंदर प्रवाह घेऊन यावे यासाठीच राष्ट्र असावीत.

वैचित्र्यातही आनंद असतो, मात्र ते वैचित्र्य अविरोधी असावे.

तो लिहितो, 'त्या त्या लोकांचे विशिष्ट कार्य आहे. मानवजातीच्या सर्वसामान्य ध्येयाच्या पूर्ततेसाठी ते ते राष्ट्र सहकार्य करील. त्या त्या राष्ट्राचे विशिष्ट ध्येय म्हणजेच त्या त्या राष्ट्राची राष्ट्रीयता. राष्ट्रीयता पवित्र आहे.'

पण राष्ट्रीयतेचे ध्येय मोठ्या संयुक्त मानवतेच्या ध्येयाला पूरक मात्र असले पाहिजे. मोठ्या ध्येयाच्या पूर्ततेसाठी छोटे ध्येय.

शांततामय जगाच्या प्रेमसंगीतात स्वतंत्र असणाऱ्या त्या राष्ट्राची विशिष्ट तान मिसळेल व मधुर असे महासंगीत निर्माण होईल.

'ज्या वेळेस सर्व लोक व सर्व राष्ट्र ज्यांची ही मानवजात बनली आहे, स्वतंत्र होतील, त्यांच्या देशात जनतेची खरी सत्ता स्थापन होईल, तेव्हाच अशा या स्वतंत्र व मुक्त राष्ट्रांचे एक मोठे रिपब्लिकन कॉन्फेडरेशन करणे शक्य होईल.

सर्वांना समान अशा तत्त्वांच्या घोषणेप्रमाणे हे जागतिक फेडरेशन चालेल. सर्वसंमत असा एक करार असेल, तद्नुसार सर्व जण वागतील. सारे एका ध्येयाची पूजा करतील.

कोणते ते ध्येय? विश्वव्यापक अशा नैतिक कायद्याचे संशोधन व तदनुसार सतत वर्तन.'

'सर्व मानवजातीचे संयुक्त रिपब्लिक' हे मॅझिनीचे ध्येय होते.

हे स्वप्न प्रत्यक्षात यावे म्हणून तो फ्रान्समध्ये गेला. त्या काळी फ्रान्स हे सर्वांत जास्त स्वतंत्र राष्ट्र होते. पण जगातील इतर राष्ट्रांना स्वातंत्र्याचा, समतेचा व बंधुतेचा हात द्यावयास फ्रेंच लोक अद्यापि तयार नव्हते.

जागतिक सहानुभूतीचा मॅझिनीसारखा विश्वात्मक पुरुष अद्यापि धोक्याचा समजला जाई. त्याला पुन्हा एकदा फ्रान्स सोडून जाण्याबद्दल बजावण्यात आले, पण त्याने आज्ञा मोडली.

जाण्याऐवजी तो मार्सेलमध्ये एका अज्ञात कोपऱ्यात लपून राहिला. वीस वर्षे एका लहानशा खोलीत त्याने स्वेच्छेचा बंदिवास सोसला.

पवित्र राष्ट्रांचे दूत व गुप्त पोलीस त्याचा जगभर शोध करीत होते. तरी तो या लहानशा खोलीत निर्वेधपणे राहून व मित्रांची आणि समविचाराच्या सहकारी बंधूंची भेट घेऊन दुसऱ्या शहरातील सहकाऱ्यांना सूचना पाठवी व सल्ला देई.

येथेच तो अधिक चांगल्या जगाची आपली योजना पूर्ण करीत होता.

१८४८-४९ हे वर्ष युरोपभर 'क्रांतीचे साल' मानले जाते. आपले स्वप्न सत्यसृष्टीत येणार, असे मॅझिनीला क्षणभर वाटले.

क्रांतीची प्रचंड लाट युरोपभर उठली. राजे इटलीतून हद्दपार केले गेले. रोममध्ये रिपब्लिक स्थापले गेले. मॅझिनीस हद्दपारीतून परत बोलावण्यात आले. नव्या रिपब्लिकचे तीन गव्हर्नर निवडण्यात आले. त्यात तोही एक होता.

इटली देश आता खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र झाला. साऱ्या जगाला आता इटली स्वातंत्र्याचा खरा मार्ग दाखवील, असे त्याला वाटले.

पण हे इटालियन रिपब्लिक अल्पजीवी ठरले. पवित्र कराराच्या फौजा इटलीवर चालून आल्या. राजेरजवाड्यांचा जुलूम पुन्हा सुरू झाला. राजेशाही पुन्हा घोड्यावर स्वार झाली.

मॅझिनी पुन्हा दुःखदायी व उदास एकांतवासात गेला. विचारांच्या हुतात्म्यांभोवती शेवटी उदास एकांतता असतेच.

मॅझिनीने आपल्या हद्दपारीची बरीच वर्षे इंग्लंडमध्ये काढली. इंग्लंडचे सरकारही मॅझिनीचा पत्रव्यवहार तपासे. पण येथे त्याला बरेच मित्र मिळाले. बहुजन समाजात त्याच्या विचारांना पाठिंबा देणारे बरेच अनुयायी त्याला लाभले.

तो युरोप व इंग्लंड यांच्यामध्ये सारख्या येरझारा करीत होता. युरोपातील राजांनी रिपब्लिकला ठार केले होते. पण मॅझिनी त्यांना जणू रिपब्लिकचे भूतच वाटे.

त्यांना मॅझिनीची भीती वाटे. तो आपल्या काळातील अत्यंत विख्यात पुरुष होता. त्याची कीर्ती सर्वत्र होती व त्याची भीतीसुद्धा सर्वांना वाटे.

पण कीर्तीविषयी तो अगदी बेफिकीर होता. तो नेहमी आपल्या ध्येयाविषयी बोले, स्वतःविषयी कधीही बोलत नसे.

तो आपल्या जर्नलमध्ये लिहितो, 'प्रत्येक मोठ्या युगात, उगवत्या सूर्यप्रकाशासमोर जशी मेणबत्ती क्षुद्र, त्याप्रमाणे वैयक्तिक चरित्र यःकश्चित दिसते.'

लंडनमधील त्याचे निवासस्थान अत्यंत परिचित मित्रांनाच माहीत असे. त्याची एक लहान खोली होती. ती पुस्तकांनी भरलेली असे. तिच्यात तंबाखूचा धूर सदैव भरलेला असे.

या खोलीत तो मित्रांना भेटे, पाहुण्यांच्या मुलाखती घेई. खुर्चीवर शांतपणे बसून सारखी सिगार ओढीत तो विचारात रमे. तो धुक्यात वा मेघवलयात आच्छादिलेल्या एखाद्या गंभीर दैवी विभूतीप्रमाणे दिसे.

सभोवतालच्या मर्त्य जनांच्या गोष्टी ऐकणारा, अती दूरच्या व वरच्या प्रदेशातील उच्च वातावरणातला तो अती मानवी मानव वाटे.

त्यांच्या संभाषणात तो नेहमीच भाग घेई असे नाही. पण त्याच्या विचारांना पेटवणारा एखादा शब्द जेव्हा कोणी बोले, तेव्हा त्याचे काळेभोर इटालियन डोळे लगेच चमकून उठत व त्याची वाग्मितागंगा सुरू होई.

पण वाग्मितागंगा म्हणण्यापेक्षा त्याच्या शब्दांना रसरशीत निखारे म्हणणेच अधिक बरे, कारण त्याचे शब्द ऐकताच श्रोत्यांना व्हेसुव्हियसमधून बाहेर पडणाऱ्या लाव्हाच्या तेजाळ प्रवाहांची आठवण होई.

त्याच्याभोवती नेहमी पक्षी असत. पिंजऱ्यात कोंडलेले नव्हेत, तर त्याच्या खोलीत मोकळेपणाने उडणारे-बागडणारे ते पक्षी म्हणजे त्यांच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानाची जणू प्रतीकेच होती.

स्वातंत्र्याची प्रगतीपर चळवळ कोठेही सुरू असो, तिला त्याचा सदैव पाठिंबा असे. अमेरिकेतील काळ्यांवरील गुलामगिरी व युरोपातील गोऱ्यांची गोऱ्यांवरील गुलामगिरी, दोहोंचाही तो कट्टा वैरी होता.

स्त्रियांना मत असावे, असे म्हणणारा तो स्त्रियांच्या हक्कांचा पहिला पुरस्कर्ता होय.

आपल्या एका निबंधात तो लिहितो, 'स्त्री-जातीवर प्रेम करा. त्यांच्याविषयी आदर बाळगा. स्त्रियांवरील प्रभुत्वाची प्रत्येक कल्पना मनातून काढून टाका. तुम्ही स्त्रियांहून कशातही थोर नाही. श्रेष्ठ नाही.'

तो स्त्री-पुरुषांच्या समान हक्कांचा व समान कर्तव्यांचा पुरस्कर्ता होता.

'नागरिक व राजकीय क्षेत्रांत स्त्रीला समान माना. ज्या ध्येयाला आपण एक दिवस नक्की जाऊन पोहोचणार आहोत, त्या ध्येयाकडे मानवी आत्मा स्त्री-पुरुषांच्या दोन पंखांनी उड्डाण करीत जाऊ दे.'

एकोणीसाव्या शतकात अत्यंत छळली गेलेली व सत्ताधाऱ्यांच्या शिकारी कुत्र्यांकडून सारखा पाठलाग केली गेलेली व्यक्ती मॅझिनी ही होय.

त्याच्या फोटोची प्रत युरोपातील प्रत्येक पोलिसाजवळ होती. मॅझिनी दृष्टीस पडताच त्याला अटक करण्याचा हुकूम प्रत्येक शिपायाला दिलेला होता. तो सारखा येथून तिथे हाकलला जात होता.

तो कोणत्याही देशाचा नागरिक नव्हता. तो मानवांवर फार प्रेम करी म्हणूनच ते त्याचा द्वेष करीत.

मेल्यावर मात्र त्याला मोठ्या थाटामाटाने मूठमाती मिळाली. त्याला ही एकप्रकारे मरणोत्तर नुकसान भरपाईच होती म्हणा ना!

१८७२ साली तो मरण पावला. त्याच्या शवपेटीबरोबर सत्तर हजार लोक कबरस्तानात गेले.

प्रथम प्रेषितांना ठार मारायचे आणि मग त्यांची प्रेते पुजायची ही मानवांची नेहमीचीच युक्ती आहे.

मॅझिनीच्या मृत्यूबरोबरच राष्ट्राराष्ट्रांमध्ये प्रेमाचे व मोकळेपणाचे बंधुत्व निर्मिण्याची त्याची कल्पनाही विरून गेली.

मॅझिनीला अपयश आले. कारण तो पाशवी बलावर विसंबून होता. राष्ट्राचे खून करून का त्यांना परस्परांवर प्रेम करायला लावता येईल?

जगाला मॅझिनी जरूर पाहिजे. पण तो तलवार धारण न करणारा असला पाहिजे आणि कधी ना कधी तो मिळेलही. कारण खरी गरज असली की ती पूर्ण होतेच होते.

— भाग समाप्त — संयुक्त मानवतेच्या स्वप्नापासून मॅझिनीच्या अखेरच्या संघर्षापर्यंत

---

संपादकीय तथ्यपडताळणी

१. मॅझिनीचा जन्म व मृत्यू

निश्चित: ज्युसेप्पे मॅझिनी यांचा जन्म २२ जून १८०५ रोजी जेनोआ येथे झाला आणि १० मार्च १८७२ रोजी पिसा येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांचे पार्थिव जेनोआ येथील स्टॅलिनो स्मशानभूमीत दफन करण्यात आले.

२. कार्बोनरी आणि 'तरुण इटली'

निश्चित: मॅझिनी कार्बोनरी या गुप्त क्रांतिकारी संघटनेशी संबंधित होते आणि नंतर त्यांनी १८३१ मध्ये 'तरुण इटली'ची संकल्पना पुढे नेली. तिचे प्रमुख ध्येय एकसंध, स्वतंत्र आणि प्रजासत्ताक इटली निर्माण करणे होते.

३. संयुक्त युरोपची कल्पना

निश्चित: मॅझिनीची राष्ट्रवादाची संकल्पना संकुचित राष्ट्रवादापुरती मर्यादित नव्हती. स्वतंत्र राष्ट्रांनी परस्पर सहकार्य करून व्यापक मानवबंधुत्व आणि युरोपीय संघटनेच्या दिशेने वाटचाल करावी, अशी त्यांची राजकीय-सामाजिक भूमिका होती.

४. व्हिएन्ना काँग्रेस आणि 'पवित्र करार'

अंशतः बरोबर: १८१४–१५ मधील व्हिएन्ना काँग्रेसनंतर युरोपातील राजकीय व्यवस्था पुन्हा उभारण्यात आली. 'Holy Alliance' हा रशिया, ऑस्ट्रिया आणि प्रशिया यांच्यातील स्वतंत्र करार होता; तो संपूर्ण व्हिएन्ना काँग्रेसचा शांतता करार नव्हता. त्यामुळे मूळ लेखातील 'या पवित्र करारानुसार...' हा भाग ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक गुंतागुंतीचा आहे.

५. पोलंड, इटली आणि ऑस्ट्रियाचा प्रभाव

निश्चित / संदर्भ आवश्यक: व्हिएन्नानंतर पोलंडच्या मोठ्या भागावर रशियन प्रभाव वाढला आणि इटालियन द्वीपकल्पातील अनेक प्रदेशांमध्ये ऑस्ट्रियाचा प्रभाव निर्णायक राहिला. मात्र 'इटलीचे शतखंड करून ऑस्ट्रियन राजघराण्यातील अनेकांना तुकडे वाटले' ही मूळ लेखातील भाषाशैली ऐतिहासिक वर्णनापेक्षा साहित्यिक अतिशयोक्तीच्या स्वरूपाची आहे.

६. मोन्रो सिद्धांत

अंशतः बरोबर: अमेरिकेचे अध्यक्ष जेम्स मोन्रो यांनी १८२३ मध्ये युरोपीय शक्तींनी अमेरिकन खंडातील नव्या राजकीय व्यवस्थांमध्ये हस्तक्षेप करू नये, अशी भूमिका मांडली. मूळ लेखातील संदर्भ याच व्यापक ऐतिहासिक पार्श्वभूमीशी संबंधित आहे.

७. १८४८–४९ ची क्रांती आणि रोमन प्रजासत्ताक

निश्चित: १८४८–४९ च्या क्रांतिकारी लाटेत रोमन प्रजासत्ताक स्थापन झाले आणि मॅझिनी त्याच्या नेतृत्वाशी संबंधित होते. हे प्रजासत्ताक अल्पकाळ टिकले आणि फ्रेंच सैन्याच्या हस्तक्षेपानंतर त्याचा पराभव झाला.

८. मॅझिनीचे इंग्लंडमधील निर्वासन

निश्चित: मॅझिनी १८३७ नंतर इंग्लंडमध्ये राहिले आणि तेथून आपल्या राजकीय विचारांचा व चळवळींचा प्रसार करत राहिले.

९. स्त्री-पुरुष समानतेबाबत मॅझिनी

अंशतः बरोबर / संदर्भ आवश्यक: मॅझिनीच्या विचारांत स्त्रियांच्या समान नागरी व राजकीय अधिकारांना महत्त्व होते. मात्र मूळ लेखातील 'स्त्रियांच्या हक्कांचा पहिला पुरस्कर्ता' हा शब्दप्रयोग अतिशयोक्त आहे. त्याला निश्चित ऐतिहासिक तथ्य म्हणून मांडता येत नाही.

१०. मॅझिनीचा मृत्यू आणि अंत्यसंस्कार

निश्चित: मॅझिनींचे निधन १० मार्च १८७२ रोजी पिसा येथे झाले. त्यांचे पार्थिव जेनोआ येथे नेण्यात आले आणि १७ मार्च १८७२ रोजी स्टॅलिनो येथे अंत्यसंस्कार झाले. अंत्ययात्रा अत्यंत मोठी होती. मात्र मूळ लेखातील 'सत्तर हजार' हा नेमका आकडा स्वतंत्र प्राथमिक पुराव्याशिवाय पुरावा अपुरा या श्रेणीत ठेवणे योग्य आहे.

११. मॅझिनीचे अंतिम राजकीय ध्येय

निश्चित: मॅझिनीची राजकीय भूमिका इटलीच्या एकीकरणापुरती मर्यादित नव्हती. स्वतंत्र, लोकशाहीवादी आणि प्रजासत्ताक राष्ट्रांच्या व्यापक सहकार्याची त्यांची कल्पना त्यांच्या राजकीय विचारांचा महत्त्वाचा भाग होती.

---

ऐतिहासिक संदर्भभूमी

मॅझिनी हे इटालियन Risorgimento अर्थात इटलीच्या राष्ट्रीय एकीकरणाच्या चळवळीतील प्रमुख विचारवंत होते. त्यांच्या विचारांमध्ये राष्ट्रवाद, लोकशाही, प्रजासत्ताकवाद आणि मानवबंधुत्व यांचा संगम दिसतो.

त्यांनी इटली स्वतंत्र आणि एकसंध व्हावा अशी भूमिका घेतली; पण त्याच वेळी प्रत्येक राष्ट्राचे स्वातंत्र्य हे व्यापक मानवमुक्तीच्या ध्येयाशी जोडलेले असावे, असे ते मानत होते. म्हणूनच त्यांच्या विचारांमध्ये राष्ट्रीयता आणि आंतरराष्ट्रीय मानवबंधुत्व हे परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक होते.

१८४९ मधील रोमन प्रजासत्ताकाचा पराभव, त्यानंतरचे निर्वासन आणि दीर्घ राजकीय संघर्ष यांमुळे मॅझिनीचे आयुष्य सतत संघर्षमय राहिले. त्यांच्या अनेक राजकीय प्रयत्नांना तात्कालिक अपयश आले; तरी इटालियन एकीकरणाच्या विचारसरणीवर त्यांचा प्रभाव मोठा राहिला.

---

संदर्भ व स्रोत

ऑनलाइन मूळ / अधिकृत संदर्भ

१. Giuseppe Mazzini — Treccani, Dizionario Biografico
Treccani — Giuseppe Mazzini

२. Giuseppe Mazzini — Treccani, Enciclopedia
Treccani — Giuseppe Mazzini

३. Giuseppe Mazzini — Treccani, Dizionario di Storia
Treccani — Giuseppe Mazzini

४. U.S. Department of State — Historical Documents
Office of the Historian — Historical Documents

---

काय निश्चित? काय वादग्रस्त?

निश्चित

• मॅझिनीचा जन्म १८०५ आणि मृत्यू १८७२.

• कार्बोनरीशी त्यांचा संबंध.

• 'तरुण इटली'ची स्थापना.

• इटलीच्या एकीकरणासाठी त्यांचा संघर्ष.

• रोमन प्रजासत्ताकातील त्यांचा सहभाग.

• दीर्घ निर्वासन आणि इंग्लंडमधील वास्तव्य.

• प्रजासत्ताकवाद, लोकशाही आणि व्यापक मानवबंधुत्वाचा पुरस्कार.

अंशतः बरोबर

• व्हिएन्ना काँग्रेस आणि 'पवित्र करार' यांचे मूळ लेखातील एकत्रित चित्रण.

• युरोपवरील प्रतिगामी व्यवस्थेचे वर्णन.

• मॅझिनीच्या स्त्री-पुरुष समानतेच्या विचारांचे काही विशिष्ट दावे.

वादग्रस्त / पुरावा अपुरा

• 'सत्तर हजार' लोक अंत्ययात्रेत सहभागी झाल्याचा नेमका आकडा.

• मॅझिनीने नेमक्या किती वर्षांचा 'स्वेच्छेचा बंदिवास' एका लहान खोलीत घालवला, यासंबंधी मूळ लेखातील कालावधी.

• काही ठिकाणी वापरलेले 'प्रथम', 'सर्वांत', 'प्रत्येक' किंवा 'सर्व' प्रकारचे व्यापक दावे.

---

संयुक्त युरोपचे स्वप्न खेळवणारा इटालियन नेता मॅझिनी — Mazzini — The Italian Leader Who Dreamed of a United Europe.

मूळ लेखक / पुस्तक / अनुवादक

मूळ लेखक: हेन्री थॉमस
पुस्तक: मानवजातीला कथा
अनुवादक: साने गुरुजी
प्रकाशक: मधुश्री पब्लिकेशन

---

भाग १ — मॅझिनीच्या स्वप्नाचा जन्म आणि विकास

आपणास या प्रकरणात एका उदात्त ध्येयाचा जन्म, त्याचा विकास व त्याचा नाश दिसणार आहे. कोणते हे ध्येय? कोणता हा महाविचार? युरोपातील राष्ट्रांनी एका कुटुंबातील भावांप्रमाणे गुण्यागोविंदाने राहावे, युरोपचे एक संयुक्त राष्ट्र बनवावे, हा तो विचार. ज्याच्या मोठ्या मनात हे महोच्च ध्येय जन्मले, त्या पुरुषाचे नाव गायसेघे मॅझिनी.

मॅझिनीची कारकीर्द समजण्यासाठी एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील युरोपियन राजकारणाची सर्कस आपण थोडक्यात पाहू या. तिच्याकडे जरा डोकावू या.

१८१५ साली नेपोलियनचा पाडाव झाल्यावर व्हिएन्ना येथे युरोपातील राष्ट्रांचे शांतिप्रतिनिधी जमले होते. १९१४ सालच्या महायुद्धाच्या वेळी ज्याप्रमाणे शांतता-स्थापक मुत्सद्दी जमले व जखमी जगाला पुन्हा आपल्या पायांवर उभे करण्यास अटले, पण अयशस्वी झाले, तसेच व्हिएन्ना येथे शंभर वर्षांपूर्वी घडले.

व्हिएन्नाच्या काँग्रेसमध्ये प्रामाणिक पण प्रतिगामी मुत्सद्दी मेटरनिक होता, हुशार पण दुष्ट टॅलिरँड होता आणि मानवांवर मनातून प्रेम करणारा; पण प्रत्यक्ष व्यवहारात अनियंत्रित सत्ता गाजविण्याची चटक लागलेला, अर्धवट भला व अर्धवट बुरा, गूढवादी झार अलेक्झांडरही होता.

अलेक्झांडरची धार्मिक प्रेरणा तिथे प्रभावी होती. मेटरनिक व टॅलिरंड यांना व्यवहारबुद्धी अधिक होती. या तिघांच्या संमिश्र सूचनांनुसार तिथे जमलेल्या प्रतिनिधींनी एक शांततेचा करार केला. त्याला 'पवित्र करार' म्हणतात.

या पवित्र करारानुसार युरोपातील राष्ट्रांनी बायबलच्या पायावर मानवांचे बंधुत्व उभारण्याचे ठरवले. त्याचबरोबर, प्रबळ राष्ट्रांनी दुबळ्या राष्ट्रांचे स्वातंत्र्य दडपून टाकण्याचाही निश्चय केला.

युरोपातील सत्ताधाऱ्यांना जुलमाची सनदच मिळाली. ही सनद उद्घोषिताना काही हेतू उदात्त होते. पण पुष्कळसे मुत्सद्देगिरीचे, स्वार्थाचे व मूर्खपणाचे होते.

मेटरनिक, टॅलिरँड व अलेक्झांडर जगाला गुलाम करायला निघाले व त्या कामी त्यांनी पवित्र धर्मग्रंथांचा आधार घेतला. युरोपची विभागणी केली गेली. हावऱ्या साम्राज्यशाही लांडग्यांना युरोपचे तुकडे चारण्यात आले.

डच रिपब्लिक रूपांतर पुन्हा राजेशाहीत करण्यात आले. पोलंड रशियाला देण्यात आला. क्रांतिकारक वृत्तीचा सर्वत्र बीमोड करण्यात आला. स्पेनमध्ये पुन्हा इन्क्विझिशन व छळमंदिरे स्थापिली गेली.

गुप्त पोलिसांना लोकांच्या घरात जाऊन त्यांची भाषणे ऐकण्याची परवानगी देण्यात आली. लोकांची मोहोरबंद पत्रेही ते पाहत. उदार मताचा पुरस्कार करणारे विद्यार्थी वा प्राध्यापक यांना हद्दपार करण्यात येई किंवा कारागृहात कोंबण्यात येई.

आता राष्ट्राराष्ट्रांचे युद्ध नव्हते हे खरे; पण 'मानवजातीचा इतिहास' या पुस्तकाचा कर्ता हेंडिग व्हॅन लून लिहितो, 'युरोपातील ही शांतता केवळ स्मशानशांतता होती.'

पवित्र करार आपले अपवित्र वर्चस्व युरोपवरच नव्हे, तर अमेरिकेवरही गाजवू लागला. ज्या वेळी सायमन बोलिव्हरने वेनेइवालाचे स्वातंत्र्य जाहीर केले त्या वेळी दक्षिण अमेरिकेतील हे रिपब्लिक चिरडून टाकण्यासाठी पवित्र करारवाले उभे राहिले.

पण अमेरिकेचे अध्यक्ष मन्रो यांनी जाहीर केले की, "युरोपातील दोस्त आपली साम्राज्यशाही वृत्ती जर या बाजूला आणू पाहतील, तर अमेरिकेच्या शांततेस व सुरक्षिततेस ही गोष्ट धोक्याची आहे, असे आमचे मत आहे. अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांच्या बाबतीत हे धोरण मैत्रीचे द्योतक नाही, असे वाटते."

पवित्र कराराच्या दोस्तांनी मन्रोच्या घोषणेचा नीट विचार केला व आपली दडपशाही युरोपातील अंसरक्षित राष्ट्रांपुरती ठेवली. पवित्र करारवाल्यांचा मुख्य हेतू अनियंत्रित सत्तेला जगात धोका असू नये हा होता.

'फोडा व झोडा' हे त्यांचे ब्रीदवाक्य होते. 'युरोपचे उद्धारकर्ते', 'यूरोपला वाचवणारे' असे स्वतःलाच संबोधणारी युरोपची डाकू राष्ट्र सर्व युरोपला त्राही भगवान! करीत होती.

पण सर्वांहून अधिक त्रास कोणाला झाला असेल तर तो इटलीला. इटलीचे शतखंड करण्यात आले होते. ऑस्ट्रियन राजघराण्यातील अनेकांना हे तुकडे वाटून देण्यात आले होते.

पण पांगलेले पाणी ज्याप्रमाणे एका प्रवाहात येऊ पाहते, त्याप्रमाणे एकाच रक्ताचे इटालियन लोक जरी विखुरलेले होते, तरी ते अधिकच उत्साहाने व उत्कंठतेने एकत्र येऊ पाहत होते.

त्यांच्यावर जितका जितका अधिक जुलूम होई; जितकी-जितकी त्यांची पांगापांग करण्यात येई, तितकी तितकी त्यांच्या ऐक्यभावनेची तीव्रता अधिकाधिक प्रखर होई.

युरोपच्या व्यवहारी मुत्सद्द्यांना इटलीचे एकीकरण हे एक अशक्य स्वप्न वाटत होते, पण मॅझिनीला मात्र तसे वाटत नव्हते. त्याचे रक्त जणू प्रेषितांचे होते!

इटलीचे एकीकरण ही अतःपर एक कल्पना न राहता ती मॅझिनीचा धर्म झाली. त्यांच्या मनःचक्षूंसमोर केवळ इटलीचेच एकीकरण नव्हते, तर सारे जगच एका कुटुंबाप्रमाणे वागत असावे, असे ध्येय खेळत होते.

एकाच ईश्वराची पूजा करणारे, मोकळेपणाने एकत्र राहणारे व प्रेमस्वरूप परमेश्वराची उपासना करणारे एकत्र नांदत आहेत, असे तो आपल्या मनःसृष्टीत पाहत होता.

तो १८०५ साली जन्मला. वयाच्या बाराव्या वर्षीच तो राजकारणात रस घेऊ लागला. आईबरोबर जिनेव्हाच्या नव्या राजमार्गाने तो जात होता. एका क्रांतिकारक उठावात पराभूत झालेल्यांचा एक निराधार जथा त्याला भेटला.

ते निराधार क्रांतिकारक स्पेनमध्ये जाऊ इच्छित होते. त्यांना मदत हवी होती. मॅझिनी लिहितो, 'त्या दिवशी एक अस्पष्ट व संमिश्र विचार माझ्या मनात आला. तो माझ्या देशाबाबत होता की स्वातंत्र्याबाबत होता, हे मला सांगता येत नाही. पण त्या विचारात एवढा भाग होता की, इटालियनांनी स्वतःच्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे व ते लढूही शकतील.

माझे आई-बाप लोकशाही तत्त्वांचे पुजारी होते. त्यांच्या शिकवणीत मी वाढलेला. नकळतच मी समानतेच्या भक्तगणांत सामील झालो होतो. मी समतेचा उपासक झालो होतो. माझे आईबाप उच्चनीच भेद मानीत नसत. ते रावांस व रंकास समान लेखीत. व्यक्ती कोणत्या वर्गाची हे ते पाहत नसत. ते व्यक्तीतील मानव्य व प्रामाणिकपणा पाहत.'

विद्यापीठात असताना तो विद्यार्थ्यांच्या खेळात फारसा सामील होत नसे. तो सदैव तन्मय व गंभीर असे व एकदम पोक्त झाल्याप्रमाणे दिसे. या वेळेस तो सदैव काळा पोशाख करी. आपल्या दुःखी देशासाठी तो जणू सुतकी होता!

त्याने आपल्याभोवती समविचाराचे स्नेही जमवले. जप्त झालेली पुस्तके तो चोरून आणी. ज्या गोष्टींची चर्चा करण्यासही परवानगी नसे, त्या गोष्टींची तो चर्चा करी.

परंतु अजून स्वातंत्र्याच्या बाबतीतील त्याची भक्ती तशीच त्याची उत्कटता शाब्दिक होती, चर्चात्मक होती, अॅकॅडमिक होती. अजून तो गटेसारखा वाङ्‌मयीन बंडखोरच होता, राजकीय बंडखोर झाला नव्हता.

त्याने एक जहाल व क्रांतिकारक पत्र सुरू केले. डान्टेवर त्याने एक नवविचारप्रवर्तक निबंध लिहिला. त्याने इटलीत वैचारिक क्रांती सुरू केली व बौद्धिक खळबळ माजवली.

पण तो आपल्या मायभूमीची दैना पाहून केवळ मनात हळहळणारा नव्हता. अन्याय व दुःख यांनी त्याच्या हृदयात खोल घर केले होते. अन्यायाविरुद्ध केवळ शब्दांची तलवार परजीतच राहणे त्याला शक्य नव्हते.

कोळसे जाळणारांची 'कार्बोनरी' नामक एक गुप्त संघटना होती. पदवीधर झाल्यावर तो तिचा सभासद झाला. त्या संस्थेचे सभासद ऑस्ट्रियाच्या जुलुमाविरुद्ध इटलीत क्रांती करण्याची खटपट करीत होते.

मॅझिनी फार दिवस या संस्थेचा सभासद राहिला नाही. संस्थेचे सभासद मूर्खपणाच्या गोष्टी बोलत. ते खऱ्या कामाविषयी फारसा विचार करीत नसत. देशाच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न मुख्य, पण तो जणू मागे पडला होता.

त्या संस्थेच्या नाना विधींत व समारंभांत त्याला गोडी वाटत नसे. त्यांनी आपल्या निरनिराळ्या चळवळीत सामील होण्यास मॅझिनीला बोलावले नाही.

१८३० साली त्याला संशयावरून पकडण्यात आले. जिनेव्हाचा गव्हर्नर लिहितो, 'तो बुद्धिमान तरुण होता. रात्री एकटेच फिरण्याची त्याला फार आवड होती. तो कशाचे चिंतन करी? तो आपल्या विचारांची दुसऱ्या कोणाला फारशी कल्पना देत नसे. सरकारला असे बुद्धिमान लोक फारसे आवडत नाहीत. ज्या बुद्धिमंतांचे विचार सरकारला समजत नाहीत, ते सरकारला नको असतात.'

मॅझिनी मानव जातीवर प्रेम करणारा होता. त्या प्रेमासाठी त्याला भोगाव्या लागलेल्या हालांचा हा आरंभ होता. या वेळेपासून पन्नास वर्षांपर्यंत मॅझिनीला कैद, हद्दपारी व इतर कष्ट सतत भोगावे लागले.

त्याला एका किल्ल्यात ठेवण्यात आले. तेथून समोर महासागर दिसे. महासागराचे भव्य दर्शन हा त्याला मोठा आधार होता.

तो लिहितो, 'मी जेव्हा जेव्हा गजांच्या खिडकीपाशी जाई, तेव्हा तेव्हा अनंत अंबर व अगाध सिंधू ही अनंततेची दोन प्रतीके सदैव माझ्या डोळ्यांसमोर असत. सृष्टीतील तिसरी भव्य व उदात्त वस्तू म्हणजे आल्प्स पर्वत. त्याचे दर्शन मात्र मला येथून होत नसे.'

त्याच्या शांत व निःस्तब्ध एकांतवासातील चिंतनाला येथे त्याला भरपूर वेळ होता. मुक्त अशा संयुक्त युरोपच्या योजनेचा त्याने येथे खूप विचार केला.

त्याच्या लक्षात आले की, या ध्येयासाठी 'कार्बोनरी' संस्था निरुपयोगी होती. त्याला या संस्थेतील गुप्तता व विधिसमारंभ मुळीच आवडत नसत. मुक्त होताच एक नवीन संस्था काढण्याचे त्याने ठरवले.

पोकळ बाह्य विधींपेक्षा प्रत्यक्ष क्रियात्मक चळवळींवर जोर देणाऱ्यांची ती संस्था व्हायची होती. 'तरुण इटली' असे तिचे नाव ठेवण्यात यावयाचे होते.

या संस्थेचे त्रिविध उद्देश होते — 'इटलीचे एकीकरण, इटलीत रिपब्लिकची स्थापना व सर्व युरोपचे युरोपातील सर्व स्वतंत्र व समान राष्ट्रांचे फेडरेशन करणे.'

१८३१ सालच्या फेब्रुवारीत तो मुक्त झाला. पण मुक्त होताच 'देश सोडून जा' असे त्याला बजावण्यात आले. तो फ्रान्समध्ये गेला.

पण तिथेही स्वातंत्र्यवीरांना थारा नव्हता, त्यांची जरुरी नव्हती, असे त्याला आढळून आले. त्याला फ्रान्समधून हाकलून देण्यात आले. तेथून तो स्वित्झर्लंडमध्ये गेला. त्याची आमरण क्लेशयात्रा सुरू झाली.

स्वित्झर्लंडमधून तो कॉर्सिकाला गेला. तिथे त्याने पवित्र कराराच्या संघाविरुद्ध बंड करण्याची खटपट केली.

तो स्वभावाने सौम्य होता. रक्तपाताने त्याच्या अंगावर काटा उभा राही. हिंसा त्याला तिरस्कारणीय वाटे.

'यंग इटली' या संस्थेच्या जाहीरनाम्यात तो लिहितो, 'मोठमोठ्या क्रांत्या बागनेटांपेक्षा तत्त्वांनीच अधिक यशस्वी होत असतात. अंध पाशवी बळाने विजयी वीर, हुतात्मे व ठार मरणारे मिळतील. पण अशा विजयातून पुढे जुलूमशाहीच उत्पन्न होते.'

पण गांधी ज्याप्रमाणे केवळ सत्याच्या व अहिंसेच्या शस्त्रांवर विसंबून होते, त्याप्रमाणे मॅझिनी नव्हता. अजिंक्य अशा ध्येयरूपी तलवारीवर सर्वस्वी विसंबून राहण्याइतका आत्मविश्वास अगर धीर मॅझिनीच्या ठायी नव्हता.

त्याने भौतिक शास्त्रांचा आधार घेतला व मग अधिक प्रभावी भौतिक शस्त्रांनी त्याचा पराजय केला. इटलीचे एकीकरण करण्यात त्याला यश आले. पण इटलीत रिपब्लिक येण्याऐवजी इटलीत संयुक्त इटलीत राजेशाही आली.

— भाग समाप्त — मॅझिनीच्या स्वप्नाचा जन्म आणि क्रांतिकारी प्रवास

---

भाग ४ — आरएनए जग आणि लुकाचा प्रवास.Part —4 The RNA World and the Journey to LUCA

भाग ४ — जीनोममध्ये जतन झालेली जीवनाची कहाणी

Part 4 — The Story of Life Preserved in the Genome

या रायबो जिवांना एक मोठी अडचण होती. ती म्हणजे आरएनए हा एक अत्यंत अस्थायी रेणू आहे, जो काही तासांमध्येच निखळून जाऊन लयास जातो.

जर हे जीव कधी उष्णतेच्या संपर्कात आले किंवा त्यांची वाढ होऊन फार मोठे झाले, तर त्यांना त्यांच्या जनुकातील संदेशाच्या वेगाने होणाऱ्या नाशाला (जनुकशास्त्रज्ञांच्या भाषेत 'प्रमाद व आपत्ती') तोंड द्यावे लागले असते.

पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करीत, चुका दुरुस्त करीत, चाचणी व अनुभव पद्धतीने (प्रयत्न प्रमाद पद्धती) त्यातल्या एक आरएनए जिवाने एका बळकट स्वरूपाच्या आरएनएची नवनिर्मिती केली, ज्याला डीएनए म्हणता येईल.

तसेच त्याने प्रोटो रायबोसोम हे यंत्र अंतर्भूत असलेली एक यंत्रणा निर्माण केली, जी या डीएनएपासून आरएनएच्या प्रती तयार करू शकत होती.

या यंत्रणेला जलद गतीने काम करावे लागणार होते. तसेच तिला अत्यंत काटेकोरपणे व अचूकतेने कार्य करणे आवश्यक होते.

एका वेळी तीन अक्षरे एकत्रित जोडून (त्रिकूट, ट्रिपलेट कोड) जनुकीय प्रती करण्याने हे साध्य करणे शक्य होते.

प्रोटो रायबोसोमला हे त्रिकूट सुलभ रीतीने सापडावे म्हणून यातील प्रत्येक त्रिकुटाला एक विशिष्ट लेबल 'चिट्ठी' लावण्यात आली. ही रासायनिक चिठ्ठी म्हणजे विशिष्ट अमिनो आम्लाचा रेणू मणी होत.

खूप नंतर या ओळख चिठ्ठ्यांचे मणी एका विशिष्ट अनुक्रमाने एकत्रित जुळून, विशिष्ट प्रथिनांच्या माळा तयार झाल्या.

हा तीन अक्षरांचा शब्द प्रथिनांसाठीचा एक प्रकारचा संकेत बनला, आणि म्हणूनच आज प्रथिनांच्या संश्लेषण पाककृतीमध्ये जनुकीय संकेत हा तीन अक्षरांचा शब्द आहे. प्रत्येक शब्द अमिनो आम्लामधील एकासाठी उच्चारला जातो.

यातूनच जास्त सफाईदार व अत्याधुनिक असा जीव तयार झाला. हा सजीव त्याची जनुकीय पाककृती डीएनएमध्ये साठवतो.

त्याचे कार्ययंत्र प्रथिनांमध्ये असते आणि तो डीएनए व प्रथिनामधले अवकाश (अंतर) जोडण्यासाठी आरएनएच्या सेतूचा उपयोग करतो.

आपल्या शेवटच्या वैश्विक सामाईक पूर्वजास लुका (LUCA) म्हणून संबोधले जाते. ती एका जिवाणूसारखी दिसत असावी.

जमिनीखाली व समुद्राच्या तळाशी असलेले खडक हे लाखो रासायनिक इंधन वापरणाऱ्या जिवाणूंनी संपृक्त झाले आहेत, हे स्पष्ट झाल्यामुळे लुका खोल भूगर्भामध्ये तप्त अशा अग्निज खडकांच्या भेगांखाली वसत असावी असे मानले जाते.

येथे सल्फर, लोह, हायड्रोजन व कार्बन यांवर तिचे पोषण होत होते.

आजचे भूपृष्ठावरील जीवन म्हणजे वरवरचा देखावा आहे. खोलवर उष्णतेवर जगणाऱ्या उष्णतास्नेही अशा तापरागी (थर्मोफिलिक) जिवाणूंमध्ये जैवगोलात असलेल्या कार्बनपेक्षा जवळजवळ दहापट जास्त कार्बन असतो.

हे जिवाणू आपण ज्याला नैसर्गिक वायू म्हणतो त्याचे उत्पादन करीत असावेत.

मात्र आरंभीच्या जीवनाचे स्वरूप ओळखण्याच्या प्रयत्नांमध्ये एक संकल्पनात्मक अडचण आहे.

आज आपल्या जीवनदात्यांव्यतिरिक्त दुसरीकडून जनुक संपादित होणे, कुठल्याही प्राणिमात्रात संभवत नाही. परंतु यापूर्वी नेहमीच असे होत आले असेल, अशी शक्यता नाही.

आजही केवळ एक जिवाणू दुसऱ्याला गिळंकृत करून त्याची जनुके आपलीशी करू शकतो. कधीतरी ही एक पद्धत असेलही. त्या वेळी जनुकांची चोरी होत असावी!

खूप वर्षांपूर्वी भूतकाळामध्ये गुणसूत्रे ही छोट्या आकारांची व संख्येने भरपूर असावीत. त्यामध्ये केवळ एकच जनुक असे असावे, जे सहजपणे हरवले वा गवसले जाऊ शकत होते.

कार्ल वोएज निदर्शनास आणून देतो की, जर असे असले तर सजीव अजून (त्यावेळेस) एक टिकाऊ स्वतंत्र अस्तित्व असणारी वस्तू नव्हती. तर तो जनुकाचा एक तात्पुरता चमू होता आणि म्हणूनच आपल्यामध्ये आज असलेली जनुके ही प्राणिमात्रांच्या अनेकविध जाती-प्रजातीपासून आलेली असणार.

आणि म्हणूनच त्यांचे वेगवेगळ्या वंशावळीमध्ये विभाजन करण्याचा प्रयत्न करणे निरर्थक ठरेल.

आपण एकाच अशा पूर्वज लुकापासून उत्क्रांतीत झालेले नसून जनुकीय प्राणिमात्रांच्या संपूर्ण समूहापासून उदित होत आलेलो आहोत.

वोएज म्हणतो त्याप्रमाणे, जीवनाला, सजीवाला वंशावळीचा इतिहास नसून भौतिक इतिहास आहे.

तुम्ही एक आनंददायी, एकात्मिक आणि समुदायवादिक तत्त्वज्ञानाचा एक भाग म्हणून पुढील निष्कर्षाकडे पाहू शकता.

तो असा की आपण सर्व एका व्यक्तिविशिष्ट व्यष्टीजातीचे वंशज नसून एका समूहापासून आपली निर्मिती झाली आहे.

किंवा तुम्ही या निष्कर्षाकडे एक आत्मकेंद्री जनुकाच्या सिद्धांताचा पुरावा म्हणून पाहू शकता.

त्या काळात आणि आजही बऱ्याच प्रमाणात जनुकांमध्ये युद्धे झाली आहेत. प्राण्यांना तात्पुरते रथ म्हणून वापरून आणि केवळ थोड्या काळासाठी हातमिळवणी करून, एक आघाडी बनवून!

त्या काळात जरी भरपूर लुका होत्या असे गृहीत धरले, तरी आपण त्या कुठे राहत असाव्यात व जगण्यासाठी काय करत असाव्यात, याबद्दल अनुमान बांधू शकतो.

इथेच तापरागी जिवाणूंबद्दलचा प्रश्न निर्माण होतो.

याचे उत्तर मिळवणाऱ्या न्यूझीलंडच्या तीन व्यक्तींनी १९९८मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या प्रतिभासंपन्न कार्यास धन्यवाद द्यावे लागतील.

त्यामुळे आपण जवळजवळ सर्व पाठ्यपुस्तकांत दाखवीत आलेल्या जीवन वृक्षाकडे वरून खाली बघू शकतो.

काही पुस्तकांमध्ये आदि जिवाचे वर्णन 'ते जिवाणूसम गोलाकार, वर्तुळाकार व गुणसूत्राची एकच प्रत असलेल्या साध्या पेशी होते' असे केले जाते.

त्या पुस्तकांतून 'जेव्हा जिवाणूंचे गट एकत्रित येऊन जटिल पेशी झाल्या तेव्हा इतर सर्व सजीव अस्तित्वात आले' असे लिहिले जाते.

याच्या अगदी उलट घडले असण्याची शक्यता आहे.

अगदी पहिले आधुनिक सजीव हे काही जिवाणूसारखे नसावेत. ते उष्ण झऱ्यांमध्ये वा सागराच्या ज्वालामुखीच्या बाहेरील मार्गांमध्ये राहत नसावेत.

ते जास्त करून प्रजीव संघासारखे (प्रोटोझुआ) होते; ज्यामध्ये जनुकीय संचय 'जीनोम' हा वर्तुळाकार गुणसूत्र नसून अनेक छोट्या, सरळ तुकड्यांमध्ये विभाजित झाला होता.

प्रत्येक जनुकाच्या अक्षरमांडणीच्या चुकांच्या दुरुस्तीला मदत करण्यासाठी ते बहुगुणित (पोलीप्लाइड अतिरिक्त प्रती) होते.

शिवाय त्यांना थंड हवा आवडत होती.

पेट्रीक फोटररने फार पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे जिवाणूंचे आगमन फार नंतर झाले असावे; डीएनए-प्रथिन यांच्या जगाच्या फार नंतर!

हे जिवाणू लुकाचे उच्च कोटीचे वैशिष्ट्यपूर्ण पण साधे वारसदार होते.

आरएनए जगाची उपकरणे (विशेषतः उष्ण जागेमध्ये जिवाणूंना सक्षम करणारी) हळूहळू सोडून देणे, ही या जिवाणूंनी साध्य केलेली क्लृप्ती होती.

आपण मात्र लुकाची प्राथमिक रेणवीय वैशिष्ट्ये आपल्या पेशींमध्ये जपून ठेवली आहेत.

या अर्थाने जिवाणू आपल्यापेक्षा बरेच विकसित झाले आहेत, असे म्हणावे लागेल.

या विचित्र कथेला रेणवीय जिवाच्या अस्तित्वाचा आधार आहे. हे रेणवीय जीवाश्म म्हणजे आपल्या पेशींच्या केंद्रकामध्ये अधांतरी तरंगणारे आरएनएचे छोटे तुकडे!

स्वतःला जनुकापासून तोडून हे तुकडे अनेक प्रकारचे आरएनए (मार्गदर्शक, वाल्ट, छोटा केंद्रक, छोटे केंद्रकांग) व स्वविभाजन करणारे इनट्रान्स तयार करणे यासारखी अनावश्यक कार्ये करतात.

जिवाणूंकडे यातील काहीच नाही आणि आपण या तुकड्यांना शोधले, असे म्हणण्यापेक्षा जिवाणूंनी त्यांना टाकून दिले असावे.

उष्ण झरे वा जमिनीखालचा खडक जेथे तापमान १७० सेल्सिअस असते, अशा उष्ण ठिकाणी जेव्हा जिवाणूंनी वस्ती केली तेव्हा त्यांनी जुन्या आरएनएचा त्याग केला.

उष्णतेमुळे होणाऱ्या चुकांचे प्रमाण किमान पातळीवर येण्यासाठी जिवाणूंनी ही यंत्रणा सोपी करण्याची किंमत मोजली असे म्हणता येईल.

आरएनएचा त्याग केल्यानंतर जिवाणूंना त्यांची नवीन सुव्यवस्थित यंत्रणा गवसली.

या यंत्रणेने त्यांना पुनरुत्पादनाचा वेग लाभदायक ठरणाऱ्या परोपजीवी आणि अपमार्जित (स्कावेनजिंग) सारख्या खाचांमध्ये स्पर्धायोग्य बनविले.

आपण काही पुरातन आरएनए जपले आहेत. हे आरएनए म्हणजे आपल्या जागी पोहोचलेल्या यंत्राचे पूर्णपणे न टाकून दिलेले अवशेष!

जिवाणूंच्या प्रच्छन्न स्पर्धात्मक जगाप्रमाणे आपल्याला (म्हणजे सर्व प्राणी, वनस्पती, कवक) कधी तितक्या जोरकस व दांडग्या स्पर्धेच्या दबावाला तोंड द्यावे लागले नाही.

आणि म्हणूनच की काय, आपल्याला जिवाणूसारखे चपळ व साधे राहण्याची गरज निर्माण झाली नसावी. आपण जनुके वापरणाऱ्या सुव्यवस्थित यंत्रापेक्षा जास्तीत जास्त जनुके असणाऱ्या क्लिष्टतेला प्राधान्य दिले.

प्रत्येक सजीवात जनुकीय संकेतचा तीन अक्षरी शब्द एकसारखाच असतो.

GCA म्हणजे अरजीनीन हे अमिनो आम्ल, तर GCG म्हणजे अलनीन; मग तो सजीव वटवाघूळ असो वा भुंगा वा बीच वृक्ष किंवा जिवाणू!

अटलांटिक सागरातील हजारो फूट खाली असलेल्या सल्फरच्या झऱ्यातील उकळत्या तापमानामधल्या आर्च जिवाणूंमध्ये व सूक्ष्म कॅप्सूलमधल्या कुटिल विषाणूंमध्ये सारखेच जनुकीय संकेत असतात.

त्यामध्ये वेगळेपणा नसतो.

जगामध्ये कुठल्याही ठिकाणी, कुठलाही प्राणी, कुठलीही वनस्पती, कवके वा कीटक असोत, सर्व सजीव एकसारखाच संकेत शब्दकोश वापरतात.

त्यांना समान जनुकीय संकेत माहीत असतो. सर्व जीवांत एकत्व, समरूपता आहे.

जनुकीय संकेतामध्ये अगदीच थोडे स्थानिक विकृती-विचलन होते. हे बहुतांशी काही अनाकलनीय कारणाने लोमेश (Ciliated) प्रजीवामध्ये दिसतात.

मात्र सर्व प्राण्यांमध्ये ते समान असतात.

आपण सर्व जण नेमकेपणाने एकसमान जैविक भाषा वापरतो.

आदि जीव जन्मला तेव्हा एकच निर्मिती होती, एकच घटना घडली होती.

हे प्रतिपादन त्यांच्या उपयोगी पडेल असे धार्मिक लोकांना वाटू शकते. अर्थात जीवनाची उत्पत्ती दुसऱ्या एका वेगळ्या ग्रहावर होऊन अंतराळयानातून पृथ्वीवर बीजारोपण झाले असावे; किंवा आदिकाळात हजारो प्रकारचे सजीव असावेत, असेही काही कयास असू शकतात.

परंतु सर्वांसाठी खुले असलेल्या, उपलब्ध असलेल्या पण निर्मम अशा आदि रासायनिक मिश्रणामध्ये केवळ लुका तगली असावी.

जनुकीय संकेताचे स्वरूप व कार्यपद्धती उलगडेपर्यंत (१९६०) आपल्याला माहीत नव्हते की सर्व जीवन मुळात एकच आहे, समुद्रतणसुद्धा आपले दूरचे नातेवाईक आहेत आणि एंथ्रेक्स जिवाणू आपले प्रगत नातेवाईक आहेत.

सजीवांचे ऐक्य व जीवनाची एकता हे प्रायोगिक व अनुभवाधिष्ठित तथ्य आहे.

सर्व सेंद्रिय जीवनाचे कारण एक आणि एकाच प्रकारचे जीवित धागे आहेत, असे जाणणारा एरामस डार्विन या तथ्याच्या अत्यंत जवळ पोहोचला होता की!

जीनोम या जैविक ग्रंथातून साधे निखळ सत्य लिहिले गेले आहे; ते म्हणजे 'जीवनातील एकात्मता, त्याचे सामायिकत्व, आरएनएचे प्राधान्य, या ग्रहावरील आदि जिवांचे रसायनत्व, जिवाणूंचे पूर्वज असलेले एकपेशीय जीव' हे वास्तव!

चार अब्ज वर्षांपूर्वी जीवन कशा पद्धतीने अस्तित्वात आले, प्रकटले, याबद्दल आपल्याकडे जीवाश्म नोंद नाही.

मात्र आपल्याकडे आहे महान जैविक ग्रंथ जीनोम!

तुमच्या छोट्या बोटांच्या पेशींमधली जनुके पहिल्यावहिल्या प्रतिकृती निर्मिक रेणूचे थेट वारस आहेत.

लाखो प्रतींच्या सलग साखळ्यांमधून ते आपल्यापर्यंत आले आहेत.

या प्रतीमधील अंकात्मक संदेश आजही जीवनाच्या प्रारंभी असलेले संघर्षाचे अवशेष धारण करतात.

जर मानवी जीनोम आदि मिश्रणात काय झाले याबद्दल सांगू शकतो, तर त्यानंतरच्या चार अब्ज वर्षांमध्ये अजून काय काय झाले याबद्दल कितीतरी जास्त माहिती त्याच्याकडून मिळेल!

आपल्या शरीरातला जीनोम हा सांकेतिक लिपीमध्ये लिहिलेल्या आपल्या जैविक इतिहासाचा लेखाजोखा आहे.

भाग समाप्त — जीनोममध्ये जतन झालेली जीवनाची कहाणी

---

संपादकीय तथ्यपडताळणी

खालील पडताळणी मूळ लेखापासून स्वतंत्र आहे. मूळ लेखातील शैली किंवा रूपक बदललेले नाहीत.

१. पृथ्वीचे वय आणि जीवनाची प्राचीनता

स्थिती : अंशतः बरोबर

पृथ्वीचे वय सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षे आहे. पृथ्वीवरील सर्वांत प्राचीन जीवनाच्या पुराव्यांबाबत अंदाज साधारण ३.५ अब्ज वर्षे किंवा त्याहून जुना असू शकतो. त्यामुळे “चार अब्ज वर्षे” ही साधारण मांडणी आहे; अचूक वय नाही.

२. Erasmus Darwin आणि “जीवित धागा”

स्थिती : अंशतः बरोबर

Erasmus Darwin यांनी सर्व सजीवांना एका प्राचीन जीवित स्रोताशी जोडणारे विचार व्यक्त केले होते. मात्र उद्धरणाचे अचूक वर्ष, शब्दरचना आणि संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

३. जीवन आणि उष्मागतिकीचा दुसरा नियम

स्थिती : अंशतः बरोबर

सजीव बंदिस्त प्रणाली नसतात. ते ऊर्जा व पदार्थाची देवाणघेवाण करतात आणि त्यामुळे त्यांच्या शरीरात सुव्यवस्था निर्माण व टिकवू शकतात. याचा अर्थ असा नाही की सजीव उष्मागतिकीचा दुसरा नियम “पाळत नाहीत”; उलट ते त्या नियमाच्या चौकटीतच कार्य करतात.

४. Schrödinger आणि “What Is Life?”

स्थिती : निश्चित

Erwin Schrödinger यांनी १९४३मध्ये Dublin येथील Trinity College मध्ये What Is Life? या विषयावर व्याख्याने दिली. त्यांचे पुस्तक १९४४मध्ये प्रसिद्ध झाले. आनुवंशिक माहिती एका “aperiodic crystal” मध्ये साठलेली असू शकते, ही त्यांची महत्त्वाची संकल्पना होती.

५. “Mengeleचा आश्रित व समानधर्मी Schrödinger”

स्थिती : चुकीचे / पुरावा अपुरा

Schrödinger आणि Josef Mengele यांच्यात असा आश्रित-समानधर्मी संबंध असल्याचा विश्वसनीय ऐतिहासिक पुरावा नाही. ही मांडणी तथ्य म्हणून स्वीकारता येत नाही.

६. Oswald Avery आणि DNA

स्थिती : निश्चित, पण कालक्रमात सूक्ष्म दुरुस्ती आवश्यक

Avery, Colin MacLeod आणि Maclyn McCarty यांच्या संशोधनाने DNA हा bacterial transformation करणारा पदार्थ असल्याचे मजबूत पुरावे दिले. त्यांचे प्रसिद्ध संशोधन १९४४मध्ये प्रकाशित झाले. त्यामुळे १९४३चा संदर्भ त्यांच्या प्रयोगांच्या त्या काळातील प्रगतीसाठी असू शकतो; पण निर्णायक प्रकाशन १९४४चे आहे.

७. Wöhler आणि urea

स्थिती : अंशतः बरोबर

Friedrich Wöhler यांनी १८२८मध्ये inorganic starting materials पासून urea तयार केली. मात्र मूळ लेखातील “silver cyanide” हा रासायनिक तपशील चुकीचा आहे; संबंधित अभिक्रियेत silver cyanateचा संदर्भ आहे.

८. Alan Turing आणि Colossus

स्थिती : अंशतः बरोबर

Colossus हे Lorenz cipher-संबंधित जर्मन संदेशांचे विश्लेषण करण्यासाठी वापरले गेले. परंतु Colossusचा मुख्य विकास Tommy Flowers आणि Bletchley Park मधील सहकाऱ्यांनी केला. त्यामुळे “Colossus = Turingचे यंत्र” अशी सरळ मांडणी अचूक नाही.

९. Claude Shannon आणि information–entropy

स्थिती : अंशतः बरोबर

Shannon यांनी information theory मध्ये entropy ही गणितीय संकल्पना विकसित केली. Information entropy आणि thermodynamic entropy यांच्यात खोल संबंध आहेत; मात्र त्या दोन्ही संकल्पना अक्षरशः एकच नाहीत.

१०. RNA World

स्थिती : वादग्रस्त / प्रभावी वैज्ञानिक परिकल्पना

RNA ने DNA आणि protein या दोन्हींपूर्वी महत्त्वाची भूमिका बजावली असावी, ही RNA World hypothesis मधील मध्यवर्ती कल्पना आहे. RNA catalytic कार्य करू शकते याचे प्रयोगात्मक पुरावे आहेत. पण RNA हेच पृथ्वीवरील जीवनाचे निश्चित पहिले स्वयंप्रतिकृती करणारे स्वरूप होते, हे अद्याप सिद्ध झालेले नाही.

११. Thomas Cech आणि Sidney Altman

स्थिती : निश्चित

Thomas Cech आणि Sidney Altman यांनी RNA catalytic activity म्हणजेच ribozymeचे अस्तित्व दाखवले. त्यांच्या कामासाठी १९८९चा रसायनशास्त्रातील Nobel Prize देण्यात आला.

१२. “RNA स्वतःची पूर्ण प्रत स्वतःच बनवते”

स्थिती : अंशतः बरोबर / अतिशयोक्त

काही RNA molecules आणि ribozymes catalytic कार्य करू शकतात. परंतु आजपर्यंत नैसर्गिक परिस्थितीत पूर्णपणे स्वतंत्र, स्वतःची संपूर्ण प्रतिकृती बनवणारे आणि उत्क्रांतीक्षम असे RNA system प्रयोगशाळेत निर्णायकपणे दाखवलेले नाही.

१३. 5S rRNA आणि chromosome 1

स्थिती : अंशतः बरोबर

मानवी genome मध्ये 5S rRNA genes chromosome 1 वर tandem repeatsमध्ये आढळतात. मात्र “मानवी शरीरातील सर्वांत क्रियाशील जनुक” ही मांडणी निश्चित वैज्ञानिक निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाही.

१४. Ribosome DNAचे थेट proteinमध्ये भाषांतर करते

स्थिती : अंशतः बरोबर

Ribosome थेट DNA वाचत नाही. DNAमधील माहिती प्रथम RNA, विशेषतः messenger RNA, मध्ये प्रतिलिखित होते आणि ribosome mRNAचे proteinमध्ये translation करते.

१५. “२२ amino acids”

स्थिती : अंशतः बरोबर

सामान्य genetic code २० प्रमुख amino acids साठी आहे. Selenocysteineला २१वे genetically encoded amino acid मानले जाते; pyrrolysine काही जीवांमध्ये आढळते. त्यामुळे “सर्व प्रथिनांची २२ amino acidsची भाषा” ही सरसकट मांडणी अचूक नाही.

१६. LUCA

स्थिती : निश्चित संकल्पना; तपशील वादग्रस्त

LUCA म्हणजे Last Universal Common Ancestor. आधुनिक जीवनाच्या सार्वत्रिक पूर्वजासाठी ही संकल्पना स्वीकारली जाते. मात्र LUCA एकच व्यक्ती होती की मोठ्या ancestral populationचा भाग होती, ती कुठे राहत होती आणि तिचे स्वरूप कसे होते याबाबत संशोधन सुरू आहे.

१७. LUCA खोल, उष्ण भूगर्भात राहत होती

स्थिती : वादग्रस्त

LUCAच्या संभाव्य वातावरणाबाबत hydrothermal systems आणि इतर वातावरणांची चर्चा होते. मात्र ती निश्चितपणे खोल, अत्यंत उष्ण भूगर्भात राहत होती असे सांगता येत नाही.

१८. १७०°C तापमानातील जिवाणू

स्थिती : चुकीचे/पुरावा अपुरा

ज्ञात सक्रिय जीवनाची कमाल तापमानमर्यादा यापेक्षा बरीच कमी आहे. काही hyperthermophiles अत्यंत उच्च तापमान सहन करतात, परंतु १७०°C वर सक्रियपणे वाढणारे जिवाणू असल्याचा दावा सध्याच्या पुराव्यांनी समर्थित नाही.

१९. Methanogenic organisms आणि natural gas

स्थिती : अंशतः बरोबर

जैविक methane निर्मिती करणारे प्रमुख जीव methanogenic archaea आहेत. त्यांना सरसकट “जिवाणू” म्हणणे तांत्रिकदृष्ट्या अचूक नाही.

२०. Carl Woese आणि communal evolution

स्थिती : अंशतः बरोबर / वादग्रस्त

प्रारंभिक जीवनात horizontal gene transfer मोठ्या प्रमाणावर झाला असावा आणि सुरुवातीचा gene pool आजच्या स्पष्ट species treeपेक्षा अधिक जाळ्यासारखा असावा, ही कल्पना Woese यांच्या विचारांशी संबंधित आहे. मात्र त्यामुळे संपूर्ण जीवसृष्टीला कोणतीही वंशावळ नाही असे म्हणणे अतिशयोक्त ठरते.

२१. “Bacteria आपल्यापेक्षा अधिक विकसित”

स्थिती : वैज्ञानिक अर्थाने चुकीचे / रूपक

Evolutionमध्ये “अधिक विकसित” किंवा “कमी विकसित” अशी सार्वत्रिक शिडी नसते. जिवाणू अत्यंत यशस्वी आणि उत्क्रांतीच्या दृष्टीने प्राचीन आहेत; पण ते मानवांपेक्षा “जास्त विकसित” आहेत असे वैज्ञानिक भाषेत म्हणता येत नाही.

२२. Genetic code

स्थिती : अंशतः बरोबर

Genetic code जवळजवळ सर्व सजीवांमध्ये अत्यंत समान आहे. मात्र तो पूर्णपणे universal नाही. Mitochondrial genomes आणि काही जीवांमध्ये genetic codeचे अपवाद आढळतात.

२३. “GCA = Arginine, GCG = Alanine”

स्थिती : चुकीचे

GCA आणि GCG दोन्ही Alanine साठीचे codons आहेत. Arginineचे standard codons CGU, CGC, CGA, CGG, AGA आणि AGG आहेत.

२४. Genetic codeचा उलगडा १९६०मध्ये

स्थिती : अंशतः बरोबर

Genetic code उलगडण्याची निर्णायक प्रयोगशाळीय प्रगती १९६०च्या दशकात झाली. १९६१मध्ये Nirenberg आणि Matthaei यांनी महत्त्वाचा प्रारंभिक प्रयोग केला; पूर्ण codeच्या उलगड्यात पुढील काही वर्षांत अनेक संशोधकांचे योगदान होते.

२५. सर्व सजीव एकाच जैविक भाषेचा वापर करतात

स्थिती : मुख्यतः निश्चित

Genetic codeची जवळजवळ सार्वत्रिक समानता common ancestryसाठी अत्यंत महत्त्वाचा पुरावा आहे. मात्र “अगदीच एकसारखा” म्हणण्याऐवजी “अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर समान, काही अपवादांसह” हे अधिक अचूक आहे.

२६. “Anthrax bacteria आपले प्रगत नातेवाईक”

स्थिती : वैज्ञानिक अर्थाने चुकीचे

Bacillus anthracis आणि मानव दोघेही दूरच्या समान पूर्वजापासून उत्क्रांत झाले आहेत. मात्र कोणताही आधुनिक जीव दुसऱ्यापेक्षा “प्रगत” असा evolutionary ladderवर ठेवता येत नाही.

२७. Genome हा जैविक इतिहासाचा लेखाजोखा

स्थिती : अंशतः बरोबर

Genomeमध्ये उत्क्रांतीच्या इतिहासाच्या अनेक खुणा साठलेल्या आहेत. मात्र तो पूर्ण आणि थेट इतिहासग्रंथ नाही. Mutation, gene loss, duplication, horizontal gene transfer आणि इतर प्रक्रियांमुळे इतिहास गुंतागुंतीचा होतो.

---

संदर्भ व स्रोत

ऑनलाइन मूळ स्रोत:

१. Charles Darwin Online — The Voyage of the Beagle

२. Charles Darwin Online — On the Origin of Species

३. Erwin Schrödinger — What Is Life?

४. Avery, MacLeod & McCarty — Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types

५. Nobel Prize — Thomas Cech आणि Sidney Altman

६. National Center for Biotechnology Information (NCBI) — Genetic Code

७. National Center for Biotechnology Information (NCBI) — Human Genome / Chromosome 1

८. Bletchley Park — Colossus आणि wartime codebreaking

९. Claude Shannon — A Mathematical Theory of Communication

१०. Carl Woese — evolutionary history आणि horizontal gene transfer संबंधी संशोधन

---

ऐतिहासिक संदर्भभूमी

जीवनाच्या उत्पत्तीचा प्रश्न हा जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, भूविज्ञान आणि उत्क्रांतीशास्त्र यांच्या सीमेवर उभा असलेला प्रश्न आहे.

आजच्या विज्ञानानुसार DNA, RNA आणि proteins हे परस्परांशी अत्यंत गुंतागुंतीने जोडलेले आहेत. DNAमध्ये माहिती साठते; RNA अनेक प्रकारच्या संदेशवहन व catalytic कार्यांमध्ये सहभागी होते; आणि proteins पेशीतील असंख्य रासायनिक प्रक्रिया पार पाडतात.

RNA World ही कल्पना या “आधी काय?” या प्रश्नाचे एक प्रभावी उत्तर देते. RNAमध्ये माहिती साठवण्याची आणि catalytic कार्य करण्याची दोन्ही क्षमता असू शकते. त्यामुळे सुरुवातीच्या जीवनात RNAने मध्यवर्ती भूमिका बजावली असावी, अशी शक्यता मांडली जाते.

परंतु जीवनाची पहिली सुरुवात नेमकी कोणत्या रेणूपासून झाली, त्या वेळी वातावरण कसे होते आणि पहिली स्वयंप्रतिकृती निर्माण करणारी प्रणाली कशी तयार झाली, याबाबत अजूनही अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत.

LUCA ही संकल्पना त्याहून पुढची पायरी आहे. LUCA ही “पहिली सजीव पेशी” असणे आवश्यक नाही; ती आजच्या सर्व ज्ञात जीवनाच्या सार्वत्रिक पूर्वजाशी संबंधित संकल्पना आहे.

जीनोममधील समान genetic code, समान मूलभूत जैवरासायनिक प्रक्रिया आणि DNA/RNA/protein यंत्रणेतील समानता या सर्व गोष्टी जीवनाच्या खोल सामायिक इतिहासाकडे निर्देश करतात.

---

काय निश्चित? काय वादग्रस्त?

निश्चित

• DNA आनुवंशिक माहिती साठवते.

• RNAचे अनेक जैविक आणि catalytic कार्यांमध्ये महत्त्व आहे.

• Ribosome हे RNA आणि proteinsचे अत्यंत महत्त्वाचे molecular machine आहे.

• Genetic code जवळजवळ सर्व जीवनात मोठ्या प्रमाणावर समान आहे.

• सर्व आधुनिक जीवांमध्ये खोल evolutionary संबंध आहेत.

• LUCA ही आधुनिक जीवसृष्टीच्या सार्वत्रिक पूर्वजाची वैज्ञानिक संकल्पना आहे.

• Genomeमध्ये उत्क्रांतीच्या इतिहासाच्या महत्त्वपूर्ण खुणा आढळतात.

अंशतः बरोबर

• जीवनाला “माहिती” म्हणून पाहणे.

• DNA–RNA–protein यांना माहितीच्या प्रवाहाच्या रूपात पाहणे.

• LUCAला अत्यंत प्राचीन पूर्वज म्हणून पाहणे.

• Genomeला जैविक इतिहासाचा लेखाजोखा म्हणणे.

वादग्रस्त

• RNA हेच पृथ्वीवरील जीवनाचे पहिले स्वरूप होते.

• LUCA नेमकी कुठे राहत होती.

• प्रारंभिक जीवन अत्यंत उष्ण वातावरणातच होते.

• प्रारंभिक जीवनात horizontal gene transfer किती व्यापक होता.

• LUCA एकच स्वतंत्र जीव होती की मोठ्या ancestral populationचा भाग होती.

चुकीचे किंवा गंभीर दुरुस्ती आवश्यक

• GCAला Arginine म्हणणे चुकीचे आहे.

• Schrödingerला Mengeleचा आश्रित/समानधर्मी म्हणण्यास ऐतिहासिक आधार नाही.

• Colossusचे श्रेय थेट Turingला देणे अचूक नाही.

• Wöhlerच्या प्रयोगातील “silver cyanide” हा रासायनिक तपशील चुकीचा आहे.

• १७०°C वर सक्रिय जिवाणू असल्याचा दावा सध्याच्या पुराव्यांशी जुळत नाही.

• Anthrax bacteriaना मानवाचे “प्रगत नातेवाईक” म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या अयोग्य आहे.

---