यानंतर डार्विननं सेक्श्युअल सिलेक्शनचं तत्त्व मांडलं. म्हणजे नॅचरल सिलेक्शनप्रमाणे प्राण्यांची जगण्यासाठी निवड होतेच, पण त्यात आणखीही एक घटक महत्त्वाचा ठरतो. तो म्हणजे सेक्श्युअल सिलेक्शन.
म्हणजे पिसं, पंख, चोची आणि इतर अनेक गोष्टींचे आकार आणि रंग हे लैंगिकदृष्ट्या जर आकर्षक होत असतील, तर त्यांचा प्रत्यक्ष व्यवहारात जगायला फारसा उपयोग नसला तरी असे 'आकर्षक' प्राणी किंवा पक्षी जास्त पुनरुत्पादन करून तग धरतात आणि वाढत जातात, असं त्यानं मांडलं.
म्हणजे एखाद्या बेटावरच्या पक्ष्यांच्या चोची तिथलं अन्न मिळवण्याच्या दृष्टीनं कमी उपयोगाच्या असतील, पण त्यांचे रंग, पिसं आकर्षक असतील, तरी ते तग धरू शकतात, असं ही थिअरी सांगत होती.
डार्विन पूर्ण व्यवहारी होता. त्याचा जमाखर्च तो अगदी काटेकोरपणे ठेवी. बायकोबरोबर खेळलेल्या खेळांमध्येही कोण जिंकलं, कोणी किती स्कोअर मिळवला याचीही त्याच्याकडे नोंद असे. लग्नाच्या वेळी रेल्वेमध्ये गुंतवलेले पैसेही आता खूपच वाढले होते. त्यापासून त्याला शेवटी-शेवटी दरवर्षी ८,००० पौंड मिळत.
डार्विनला प्रसिद्धी प्रचंड मिळाली. एकदा पंतप्रधान ग्लॅडस्टन हे डार्विनला भेटायला आले होते. भेटीनंतर डार्विन म्हणाला, 'हा किती साधा माणूस आहे!' नंतर ग्लॅडस्टनना त्यांच्या या भेटीविषयी प्रतिक्रिया विचारली, तेव्हा ते म्हणाले, 'माझीही प्रतिक्रिया डार्विनसारखीच आहे!'
डार्विनला उत्क्रांतिवादाचं श्रेय दिल्यानंतर मात्र वॉलेस खूपच भरकटला. तो नंतर दैववादी झाला. 'देवानं सृष्टीला माणसासाठीच निर्माण केलंय आणि उत्क्रांतीचा शेवट हा माणूसच आहे आणि त्याच्यासाठीच भोवतालची सृष्टी आहे,' असं तो म्हणायला लागला.
भूतं-खेतं, संमोहन (हिप्नॉटिझम), जादूटोणा वगैरेतही तो रस घ्यायला लागला. त्यानं 'Miracles and Spiritualism' हे पुस्तकही लिहिलं. भरकटलेला, कंगाल झालेला वॉलेस बघून डार्विनलाही वाईट वाटलं. त्यानं वॉलेसला पेन्शन मिळावी म्हणून प्रयत्नही केले. पण दैववाद, भूतं-खेतं, जादूटोणा यातच रममाण असलेला वॉलेस शेवटी १८९३ साली इंग्लंडमधल्या डॉर्सेट इथं विचित्र अवस्थेत वारला आणि एक वादळ शांत झालं.
डार्विनच्या थिअरीत एक गोष्ट मात्र स्पष्ट होत नव्हती. जरी त्यानं त्याच्या मुख्य पुस्तकाचं नाव 'On the Origin of Species' असं ठेवलं असलं, तरी नवीन जीवप्रकार कसे तयार होतात याविषयी त्यानं मौनच पाळलं होतं.
नैसर्गिक परिस्थितीनुसार जीव जास्त सशक्त, चांगले आणि चपळ कसे बनतात याविषयी त्यानं लिहिलं होतं. पण नवीन तऱ्हेचे जीव कसे निर्माण होतील? आणि एका पिढीतून गुणधर्म नवीन पिढीत कसे जातात? हे प्रश्न होतेच.
म्हणजे डार्विनचं 'नॅचरल सिलेक्शन' कसं होतं आणि त्यातून जीवजाती कशा बदलतात, नव्या कशा निर्माण होतात आणि एका पिढीतून गुणधर्म पुढच्या पिढीत कसे जातात, यासाठी कुठल्यातरी नवीन थिअरीची गरज होती.
आणि डार्विनला कल्पनाही नसताना तिथून १,२०० किलोमीटर अंतरावर मध्य युरोपात एका शांत कोपऱ्यात एक ख्रिश्चन मठवासी यावर उत्तर शोधत होता. त्याचं नाव होतं—ग्रेगर मेंडेल!
भाग समाप्त — डार्विनच्या प्रश्नांपासून मेंडेलच्या आनुवंशिकतेच्या शोधापर्यंत.
नमस्कार मित्रवर्य. 🙏
लेख मिळाला. हा लेख दोन भागांत ठेवणे योग्य आहे. मूळ मजकुराचा आशय आणि लेखकाचा आवाज कायम ठेवून शुद्धलेखन, व्याकरण, जोडाक्षरे, विरामचिन्हे आणि परिच्छेदरचना दुरुस्त केली आहे. काही ऐतिहासिक दाव्यांमध्ये मूळ मजकूर जसाच्या तसा ठेवला आहे; त्यांची पडताळणी लेखानंतर स्वतंत्रपणे दिली आहे.
उत्क्रांतिवाद : डार्विन आणि वॉलेस — Evolutionism: Darwin and Wallace
मूळ लेखक — अच्युत गोडबोले
सहलेखक — अमृता देशपांडे
पुस्तक — सजीव
प्रकाशक — मधुश्री पब्लिकेशन
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. डार्विन–वॉलेस सिद्धान्त
स्थिती — निश्चित
१ जुलै १८५८ रोजी लिनियन सोसायटीत चार्ल्स डार्विन आणि अल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांच्या नैसर्गिक निवडीवरील संयुक्त सादरीकरणाशी संबंधित प्रबंध वाचण्यात आला. लिनियन सोसायटी स्वतः या घटनेची नोंद करते.
२. वॉलेसने डार्विनला १८५८ मध्ये आपला निबंध पाठवला
स्थिती — निश्चित
वॉलेसने टर्नेटे येथे नैसर्गिक निवडीबाबत स्वतंत्रपणे विचार विकसित केला आणि डार्विनला त्याचा निबंध पाठवला. दोघांनी स्वतंत्रपणे नैसर्गिक निवडीची कल्पना विकसित केली होती.
३. वॉलेसचा जन्म आणि त्याचा नैसर्गिक इतिहासातील प्रवास
स्थिती — निश्चित
अल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांचा जन्म १८२३ मध्ये झाला. त्यांनी अमेझॉन आणि मलय द्वीपसमूहात मोठ्या प्रमाणावर नमुने गोळा केले. मलय द्वीपसमूहातील त्यांच्या कार्यातून 'Wallace Line' ही संकल्पना प्रसिद्ध झाली.
४. अमेझॉनमधील नमुने जहाजबुडीमध्ये नष्ट झाले
स्थिती — निश्चित
१८५२ मध्ये परतीच्या प्रवासात वॉलेसच्या जहाजाला आग लागली आणि अमेझॉन मोहिमेतून गोळा केलेल्या त्यांच्या संग्रहाचा मोठा भाग नष्ट झाला.
५. 'Wallace Line'
स्थिती — निश्चित
वॉलेसने आशियाई आणि ऑस्ट्रेलियन प्राणिजगताच्या वितरणातील स्पष्ट भेद दाखवणारी काल्पनिक सीमा मांडली. आज ती 'Wallace Line' म्हणून ओळखली जाते.
६. 'On the Origin of Species'चे १,२५० प्रतींचे पहिले मुद्रण
स्थिती — निश्चित; परंतु लेखातील विक्रीचा तपशील अंशतः दुरुस्तीयोग्य
१८५९ मध्ये पहिल्या आवृत्तीच्या १,२५० प्रती छापण्यात आल्या. २४ नोव्हेंबरला पुस्तक बाजारात आले. मात्र '१,२५०च्या सर्व प्रती त्याच दिवशी सामान्य वाचकांनी विकत घेतल्या' ही लोकप्रिय मांडणी अचूक नाही. Darwin Online नुसार सुमारे १,१९० प्रती विक्रीसाठी उपलब्ध होत्या; पुस्तकाची मागणी मात्र तात्काळ अत्यंत मोठी होती.
७. डार्विन–वॉलेस यांच्या सिद्धान्ताला 'डार्विनिझम' म्हणून प्रसिद्धी मिळाली
स्थिती — अंशतः बरोबर
वॉलेसने डार्विनच्या कार्याचा मोठ्या आदराने स्वीकार केला आणि नंतर डार्विनचे नाव नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धान्ताशी अधिकाधिक जोडले गेले. मात्र याला केवळ 'वॉलेसनं स्वतःहून डार्विनला प्रसिद्धी दिली' इतक्याच एका कारणाने स्पष्ट करणे इतिहासाच्या दृष्टीने अतिसुलभीकरण ठरते.
८. वॉलेसचा नंतरचा अध्यात्मवाद
स्थिती — निश्चित
वॉलेस नंतर Spiritualism कडे वळला आणि मानवी बुद्धिमत्ता व आत्म्याबाबत त्याने स्वतंत्र भूमिका मांडल्या. Natural History Museum त्याच्या Spiritualism मधील सहभागाची स्पष्ट नोंद करते.
९. वॉलेस १८९३ मध्ये मरण पावला
स्थिती — चुकीचे
मूळ लेखातील हा तपशील दुरुस्त करणे आवश्यक आहे. अल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांचा मृत्यू १९१३ मध्ये झाला, १८९३ मध्ये नाही.
१०. १८६० मधील ऑक्सफर्डमधील हक्सले–विल्बरफोर्स वाद
स्थिती — वादग्रस्त / इतिहासकारांमध्ये मतभेद
हक्सले आणि बिशप सॅम्युअल विल्बरफोर्स यांच्यात १८६० मध्ये झालेली प्रसिद्ध चर्चा ऐतिहासिक आहे. मात्र 'तुझा पूर्वज आईकडून की वडिलांकडून?' आणि त्यानंतर हक्सलेने दिलेल्या प्रसिद्ध प्रत्युत्तराची शब्दशः आवृत्ती, तसेच सभागृहात नेमका किती गोंधळ झाला, याबाबत नंतरच्या कथनांमध्ये अलंकरण झाल्याचे इतिहाससंशोधनात नमूद केले जाते.
म्हणून ब्लॉगच्या तथ्यपडताळणीत हा प्रसंग 'वादग्रस्त/लोकप्रिय कथन' म्हणून ठेवणे अधिक अचूक आहे.
संदर्भ व स्रोत
ऑनलाइन मूळ/विश्वसनीय स्रोत:
१. Linnean Society — Alfred Russel Wallace आणि १ जुलै १८५८ चे संयुक्त सादरीकरण
२. Natural History Museum — Who was Alfred Russel Wallace?
३. Natural History Museum — What is Natural Selection?
४. Darwin Online — On the Origin of Species, first edition
५. Natural History Museum — Alfred Russel Wallace Collection
ऐतिहासिक संदर्भभूमी
१९व्या शतकाच्या मध्यात जीवसृष्टीतील प्रजाती स्थिर आहेत की त्या काळानुसार बदलतात, हा विज्ञानातील अत्यंत मोठा प्रश्न होता. चार्ल्स डार्विन अनेक वर्षे या प्रश्नावर पुरावे जमा करत होता. त्याच काळात अल्फ्रेड रसेल वॉलेसने जगाच्या वेगळ्या भागात स्वतंत्रपणे नैसर्गिक निवडीची कल्पना विकसित केली.
१८५८ मधील डार्विन–वॉलेस संयुक्त सादरीकरणामुळे नैसर्गिक निवडीचा सिद्धान्त वैज्ञानिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला. पुढच्या वर्षी डार्विनचे On the Origin of Species प्रकाशित झाले आणि उत्क्रांतीविषयीची चर्चा व्यापक समाजात पोहोचली.
मात्र उत्क्रांतीची कल्पना आणि नैसर्गिक निवड ही तिची यंत्रणा या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत. डार्विन आणि वॉलेस यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे नैसर्गिक निवडीला उत्क्रांतीचे महत्त्वाचे स्पष्टीकरण म्हणून मांडणे.
पुढे आनुवंशिकतेच्या अभ्यासामुळे उत्क्रांतीच्या सिद्धान्ताला आणखी मजबूत वैज्ञानिक पाया मिळाला. विशेषतः ग्रेगर मेंडेलच्या वारसागत गुणधर्मांच्या अभ्यासाचा नंतरच्या उत्क्रांतीविज्ञानावर मोठा परिणाम झाला.
काय निश्चित? काय अंशतः बरोबर? काय वादग्रस्त?
निश्चित
डार्विन आणि वॉलेस यांनी नैसर्गिक निवडीची संकल्पना स्वतंत्रपणे विकसित केली.
१ जुलै १८५८ रोजी लिनियन सोसायटीत दोघांचे संयुक्त सादरीकरण झाले.
वॉलेस हा उत्क्रांतीविज्ञान आणि जैवभूगोलातील अत्यंत महत्त्वाचा शास्त्रज्ञ होता.
On the Origin of Species १८५९ मध्ये प्रकाशित झाले.
वॉलेस नंतर Spiritualism कडे वळला.
वॉलेसचा मृत्यू १९१३ मध्ये झाला.
अंशतः बरोबर
पहिल्या आवृत्तीच्या १,२५० प्रती छापल्या गेल्या आणि पुस्तकाला तात्काळ प्रचंड मागणी मिळाली; मात्र 'सर्व १,२५० प्रती सामान्य विक्रीत पहिल्याच दिवशी संपल्या' ही मांडणी अचूक नाही.
डार्विनला उत्क्रांतीचा एकमेव शोधक मानणे इतिहासाच्या दृष्टीने अपूर्ण आहे; नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धान्ताचे श्रेय डार्विन आणि वॉलेस दोघांना दिले जाते.
वादग्रस्त
हक्सले–विल्बरफोर्स वादातील प्रसिद्ध 'एप' प्रत्युत्तराचे शब्दशः स्वरूप.
त्या सभेत नेमका किती गोंधळ, मारामाऱ्या किंवा बेशुद्ध पडण्याच्या घटना घडल्या याचे लोकप्रिय कथन.
स्लीपरच्या कथित जुन्या तारखेच्या पत्राशी संबंधित तपशील.
स्पष्ट दुरुस्ती
मूळ लेखातील 'वॉलेस शेवटी १८९३ साली ... वारला' हा दावा चुकीचा आहे. अल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांचे निधन ७ नोव्हेंबर १९१३ रोजी झाले.
SEO विभाग
SEO Title:
उत्क्रांतिवाद : डार्विन आणि वॉलेस — नैसर्गिक निवडीचा सिद्धान्त आणि उत्क्रांतीची कहाणी
Meta Description:
चार्ल्स डार्विन आणि अल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांनी स्वतंत्रपणे मांडलेल्या नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धान्ताची, उत्क्रांतिवादाच्या संघर्षाची आणि विज्ञानाच्या इतिहासातील महत्त्वाच्या वळणांची कहाणी.
Focus Keyphrase:
डार्विन आणि वॉलेस उत्क्रांतिवाद
SEO Keywords:
चार्ल्स डार्विन, अल्फ्रेड रसेल वॉलेस, उत्क्रांतिवाद, नैसर्गिक निवड, Natural Selection, Darwin Wallace Theory, Wallace Line, On the Origin of Species, ग्रेगर मेंडेल, टी. एच. हक्सले
SEO URL Slug:
utkrantivad-darwin-ani-wallace