कधी कधी आपल्या आजूबाजूला असलेल्या गोष्टींकडे आपण इतक्या सहजपणे पाहतो की, त्यांच्यात दडलेलं वेगळेपण आपल्या लक्षातही येत नाही. एखादा पक्षी झाडावर बसलेला असतो, मुंग्या रांगेने जात असतात, पावसाळ्यात बेडूक आवाज करत असतात किंवा एखादा खेकडा तिरका चालत रस्ता ओलांडत असतो. या गोष्टी आपल्याला नवीन नसतात. आपण त्या अनेकदा पाहिलेल्या असतात. पण त्या पाहण्यापलीकडे जाऊन त्यांचं जग समजून घेण्याचा प्रयत्न आपण किती वेळा करतो?
मी अनेक पुस्तकं वाचली आहेत. प्रत्येक पुस्तकातून काहीतरी नवीन शिकायला मिळालं आहे. तरीही वाचनाचा प्रवास संपत नाही, याची जाणीव पुन्हा पुन्हा होत असते. एखादं पुस्तक वाचताना आधी माहीत नसलेल्या गोष्टी समजतात, तर कधी परिचयाच्या गोष्टींकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते.
मारुती चितमपल्ली यांच्या 'पाखरमाया' या पुस्तकातील 'खेकडे' हा लेख वाचताना मला असाच अनुभव आला. खेकडा हा काही आपल्या परिचयाचा नसलेला जीव नाही. पावसाळ्यात तो अनेक ठिकाणी दिसतो. त्याच्या तिरक्या चालीकडे आपण सहज लक्ष देतो. पण त्याच्या संपूर्ण जीवनाचा विचार केला, तर कितीतरी प्रश्न निर्माण होतात.
पावसाळ्याच्या सुरुवातीला अचानक इतके खेकडे बाहेर कुठून येतात? वर्षभर ते कुठे असतात? जमिनीखाली त्यांची बिळं किती खोल असतात? त्यांचं जीवनचक्र कसं चालतं? त्यांना अन्न कसं मिळतं? संकटाच्या वेळी ते स्वतःचा बचाव कसा करतात?
आपल्याला खेकडा दिसतो; पण त्याचं जग दिसत नाही. चितमपल्ली यांच्या लेखातून याच जगाची ओळख होते.
या लेखाचं वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाने खेकड्यांविषयी केवळ माहिती दिलेली नाही, तर स्वतःच्या निरीक्षणातून त्यांचा अभ्यास केला आहे. जंगलात फिरताना खेकड्यांची बिळं पाहणं, त्यांचा मागोवा घेणं, त्यांच्या रंगांमधील विविधता टिपणं आणि त्यांच्या हालचालींचं निरीक्षण करणं, या सगळ्या गोष्टींमधून लेखकाची जिज्ञासा दिसून येते.
खेकड्यांची बिळं जमिनीखाली सरळ जात नाहीत. त्यांच्या रचनेत वळणं आणि फाटे असू शकतात. काही बिळं इतकी खोल असतात की, त्यांचा शेवट शोधणंही कठीण होतं. लेखकाने या बिळांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला; पण प्रत्येक वेळी त्यांना अपेक्षित उत्तर मिळालंच असं नाही. काही प्रश्न अनुत्तरित राहिले.
मला ही गोष्ट विशेष महत्त्वाची वाटते. कारण एखाद्या विषयाचा अभ्यास करताना प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर लगेच मिळेलच असं नसतं. पण उत्तर मिळालं नाही म्हणून शोध थांबवायचा नसतो. उलट, न समजलेल्या गोष्टींची जाणीव झाली की आणखी अभ्यास करण्याची प्रेरणा मिळते.
खेकड्यांच्या रंगांविषयीचं लेखकाचं निरीक्षणही विचार करायला लावतं. जंगलातील पालापाचोळ्यात दिसणारे खेकडे आणि शेतीच्या परिसरात आढळणारे खेकडे यांच्या रंगांमध्ये विविधता जाणवते. काही खेकड्यांचे रंग आणि शरीरावरील नक्षी त्यांच्या आसपासच्या वातावरणाशी मिळतीजुळती असतात. त्यामुळे परिसरात त्यांना सहज ओळखणं शिकारी प्राण्यांना कठीण जाऊ शकतं. जीवशास्त्रात अशा प्रकारच्या लपून राहण्याच्या युक्तीला रंगगोपन किंवा Camouflage म्हणतात.
आपण एखाद्या खेकड्याकडे पाहतो तेव्हा त्याचं शरीर, नांग्या आणि चालण्याची पद्धत एवढंच लक्षात घेतो. पण त्याच्या रंगांचा आणि परिसराचा संबंध समजून घेतला, तर निसर्गातील जुळवून घेण्याची एक वेगळीच पद्धत आपल्यासमोर येते.
खेकड्यांच्या शरीररचनेतही अनेक वैशिष्ट्यं आहेत. नर आणि मादीच्या शरीरात काही फरक आढळतात. काही खेकड्यांच्या नरांमध्ये नांग्यांच्या आकारातही असमानता दिसते. काहींची एक नांगी दुसरीपेक्षा मोठी असते. हे वैशिष्ट्य सर्व खेकड्यांना लागू होत नसले, तरी अशा बारकाव्यांकडे लेखकाने लक्ष दिलं, हे महत्त्वाचं आहे.
खेकड्यांच्या जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्यांची प्रजननपद्धती आणि पिलांचं संगोपन. अनेक खेकड्यांच्या प्रजातींमध्ये मादी आपल्या पोटाखालील विशेष अवयवांना अंडी चिकटवून त्यांची काळजी घेते. काही प्रजातींमध्ये अंड्यांतून बाहेर पडणाऱ्या अळ्यांचा पुढील विकास पाण्यात होतो, तर काहींमध्ये पिलांच्या विकासाची पद्धत वेगळी असते.
लेखकाने प्रत्यक्ष पाहिलेल्या प्रसंगातून खेकड्यांच्या जीवनातील ही वेगळी बाजू समोर येते. इतक्या छोट्या पिलांचं पुढे काय होत असेल? ती पाण्यात कशी जगत असतील? त्यांना अन्न कसं मिळत असेल? त्यांच्या वाट्याला कोणते धोके येत असतील? एका छोट्या जीवाच्या जीवनातसुद्धा किती प्रश्न आणि किती गुंतागुंत असू शकते, याची जाणीव होते.
खेकडा आपलं कवच बदलतो. वाढण्यासाठी त्याला जुनं कठीण कवच टाकून नवीन कवच तयार होण्याच्या प्रक्रियेतून जावं लागतं. जुनं कवच टाकल्यानंतर नवीन कवच सुरुवातीला मऊ असतं. या काळात त्याला शिकारी प्राण्यांचा धोका अधिक असतो. त्यामुळे सुरक्षित जागा शोधणं त्याच्यासाठी महत्त्वाचं ठरतं.
खेकड्यांच्या अन्नाची पद्धतही त्यांच्या प्रजातीनुसार बदलते. अनेक खेकडे वनस्पतींचे भाग, कुजलेलं सेंद्रिय पदार्थ, लहान जीव आणि उपलब्ध अन्न खातात. काही प्रजाती प्रामुख्याने वनस्पतींवर, तर काही प्राणीजन्य अन्नावर अवलंबून असतात. त्यामुळे खेकडा केवळ एका प्रकारचं अन्न खाणारा जीव नाही, हे लक्षात येतं.
निसर्गातील त्यांचं स्थानही महत्त्वाचं आहे. ते स्वतः अन्न मिळवतात आणि त्याच वेळी इतर अनेक जीवांसाठी अन्न ठरतात. पक्षी, मासे आणि इतर शिकारी प्राणी काही खेकड्यांवर अवलंबून असतात. अशा प्रकारे खेकडेही अन्नसाखळीतील एका महत्त्वाच्या दुव्याचा भाग असतात.
खेकड्यांच्या बिळांबरोबरच त्यांच्या अधिवासातील काही रचनाही लक्ष वेधून घेतात. काही खेकडे चिखल किंवा माती वापरून बिळांच्या आसपास लहान शंकूसारख्या रचना तयार करतात. त्या पाहताना एखाद्या छोट्या किल्ल्याची आठवण होते. अशा रचना का तयार केल्या जातात, त्यांचा खेकड्यांच्या जगण्यात काय उपयोग असतो, याचा विचार केला तर पुन्हा अनेक प्रश्न निर्माण होतात.
खेकडा हा आपल्या दैनंदिन जीवनात सहज दिसणारा जीव असला, तरी त्याचं जग किती वेगळं आहे, हे या लेखामुळे समजतं. एका छोट्या जीवाच्या जीवनाचा इतक्या बारकाईने अभ्यास करण्यासाठी लेखकाने किती वेळ दिला असेल, किती वेळा जंगलात फिरून निरीक्षण केलं असेल आणि किती प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याचा प्रयत्न केला असेल, याची कल्पना येते.
इथे मला चितमपल्ली यांच्या लेखनातील एक महत्त्वाची गोष्ट जाणवते. निसर्गाचा अभ्यास करण्यासाठी केवळ पुस्तकातील माहिती पुरेशी नसते. प्रत्यक्ष निसर्गात जावं लागतं, तिथल्या हालचाली पाहाव्या लागतात, आवाज ऐकावे लागतात आणि एखादी गोष्ट समजली नाही तर पुन्हा पुन्हा तिचा शोध घ्यावा लागतो.
या लेखातील जंगलात ऐकू येणाऱ्या अनोळखी आवाजाचा प्रसंग तर याचं उत्तम उदाहरण आहे. रात्री पाणझरीजवळून येणाऱ्या एका विचित्र आवाजामुळे वनरक्षक आणि त्यांच्या साथीदारांच्या मनात भीती निर्माण झाली होती. त्यांना त्या आवाजाचं कारण समजत नव्हतं. काहींना त्यामागे भुताटकी असावी असं वाटत होतं. पण लेखकाने त्या आवाजाचा शोध घेण्याचं ठरवलं.
रात्रभर निरीक्षण केल्यानंतर सकाळी त्या आवाजाचा मागोवा घेतला गेला. शेवटी एका बिळातून आवाज येत असल्याचं लक्षात आलं आणि तिथे मोठा खेकडा आढळला.
या प्रसंगातून एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते. आपल्याला एखादी गोष्ट समजली नाही, तर तिच्याबद्दल भीती किंवा गैरसमज निर्माण होऊ शकतात. पण त्यामागचं कारण शोधण्याचा प्रयत्न केला, तर सत्य समोर येऊ शकतं.
म्हणूनच निसर्गाचा अभ्यास करताना निरीक्षण आणि जिज्ञासा यांना खूप महत्त्व आहे. एखादा आवाज ऐकून त्याला अनाकलनीय समजण्यापेक्षा तो कुठून येतो, कशामुळे निर्माण होतो, याचा शोध घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
या सगळ्या गोष्टी वाचताना मला स्वतःच्या वाचनाची एक वेगळी जाणीव झाली. अनेक पुस्तकं वाचली असली, तरी प्रत्येक पुस्तक आपल्याला नवीन काहीतरी शिकवू शकतं. वाचक म्हणून आपल्याला सर्व काही माहीत आहे, असा समज कधीच ठेवता कामा नये. कारण ज्ञान मिळवण्याचा प्रवास हा कधीच संपत नाही.
मारुती चितमपल्ली यांच्या या लेखाने माझ्यासाठी खेकड्यांची एक नवी ओळख निर्माण केली. जो जीव पावसाळ्यात सहज दिसायचा, त्याचं इतकं वेगळं आणि गुंतागुंतीचं जग असू शकतं, याची जाणीव झाली.
कदाचित चांगल्या पुस्तकाचं हेच वैशिष्ट्य असावं. ते आपल्याला केवळ नवीन माहिती देत नाही, तर आधीपासून परिचित असलेल्या जगाकडे नव्या नजरेने पाहायला शिकवतं.
आणि मग एक प्रश्न मनात येतो—
आपल्या आजूबाजूला असलेल्या निसर्गात इतकं काही घडत असताना, आपण खरंच ते पाहतो आहोत की केवळ त्याच्या बाजूने निघून जात आहोत?
भाग समाप्त