माणूस स्वतःला जगातला सर्वांत बुद्धिमान प्राणी समजतो. विज्ञानाच्या जोरावर त्याने डोंगर पोखरले, समुद्राच्या तळाशी जाण्याचा प्रयत्न केला, आकाशात झेप घेतली आणि चंद्रावरही पाऊल ठेवलं. निसर्गाच्या अनेक रहस्यांचा शोध घेतला. पण या सगळ्या प्रवासात एक प्रश्न मात्र आपण स्वतःला फारसा विचारला नाही—आपण प्रगती करताना निसर्गाकडून नेमकं काय हिरावून घेत आहोत?
२०२० मध्ये कोरोनामुळे जगभर लॉकडाऊन लागला. रस्त्यांवरची गर्दी कमी झाली. कारखाने बंद पडले. वाहनांची वर्दळ थांबली. माणूस घरात राहू लागला. या काळात निसर्गात काही बदल दिसू लागले. नद्यांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेत सुधारणा झाल्याचे अहवाल आले. शहरांतील हवेचे प्रदूषण कमी झाल्याच्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या. ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावर ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या मोठ्या संख्येने घरटी केल्याच्या बातम्याही आल्या.
हे सगळं पाहताना मनात एक विचार येतो—माणसाच्या हालचाली थांबल्या की निसर्गाला स्वतःचा श्वास घेण्यासाठी थोडी जागा मिळते का?
ओडिशाच्या किनाऱ्यावर दरवर्षी ऑलिव्ह रिडले कासवं अंडी घालण्यासाठी येतात. त्यांच्या जीवनचक्रात समुद्रकिनाऱ्याला मोठं महत्त्व आहे. किनाऱ्यावरील मानवी हस्तक्षेप, प्रकाश, वाहनांची वर्दळ आणि इतर अडथळे त्यांच्या घरट्यांवर परिणाम करू शकतात. लॉकडाऊनच्या काळात काही किनाऱ्यांवर मानवी वर्दळ कमी झाली आणि कासवांच्या घरट्यांची मोठी नोंद झाली.
पण या घटनेचा अर्थ लावताना एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. कासवं केवळ लॉकडाऊनमुळेच आली, असं म्हणता येत नाही. त्यांचं अंडी घालणं ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. मात्र, मानवी हस्तक्षेप कमी झाला तर काही प्रजातींना अनुकूल परिस्थिती मिळू शकते, हा विचार महत्त्वाचा आहे.
निसर्गाला माणसाच्या मदतीची गरज नसते, असं आपण अनेकदा म्हणतो. त्यात काही अंशी तथ्य आहे. निसर्गाकडे स्वतःची व्यवस्था आहे. पण म्हणून माणसाने त्याचं नुकसान करावं आणि नंतर निसर्ग स्वतः सगळं ठीक करेल, अशी अपेक्षा ठेवावी का?
निसर्गाला त्याच्या वाटेने जाऊ देणं आणि निसर्गाचं नुकसान थांबवणं या दोन वेगळ्या गोष्टी नाहीत. उलट, त्या एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत.
निसर्गाला वाचवण्यासाठी आपण नेहमी काहीतरी मोठं केलं पाहिजे असं नाही; कधी कधी त्याचं नुकसान करणं थांबवणंही पुरेसं महत्त्वाचं ठरतं.
२०२० च्या लॉकडाऊनदरम्यान गंगेच्या पाण्याच्या गुणवत्तेत काही ठिकाणी सुधारणा झाल्याचं संशोधनातून दिसून आलं. औद्योगिक सांडपाण्याचा विसर्ग कमी होणं, मानवी हालचालींवर आलेल्या मर्यादा आणि पाण्याच्या प्रवाहातील बदल यांसारख्या घटकांचा त्यावर परिणाम झाला. पण संपूर्ण गंगा नदी कायमची स्वच्छ झाली, असा त्याचा अर्थ नव्हता. लॉकडाऊन संपल्यानंतर प्रदूषणाची समस्या पुन्हा गंभीर झाली.
यातून एक साधा धडा मिळतो. नदीला स्वच्छ होण्याची क्षमता आहे; पण तिच्यात सतत घाण सोडत राहिलो, तर ती क्षमता पुरेशी ठरणार नाही.
आपण घरात पाणी खराब झालं तर ते बदलतो. पिण्याचं पाणी स्वच्छ ठेवतो. मग आपल्या जगण्याचा आधार असलेल्या नद्यांबाबत आपण इतके निष्काळजी का होतो? नदी ही केवळ नकाशावरची निळी रेषा नाही. ती लाखो माणसांच्या जगण्याचा आधार आहे. तिच्या पाण्यावर शेती अवलंबून आहे, अनेक गावं अवलंबून आहेत, प्राणी-पक्ष्यांचं जीवन अवलंबून आहे.
निसर्ग आपल्याला वारंवार संधी देतो. पण प्रत्येक वेळी त्यानेच आपली चूक सुधारावी, अशी अपेक्षा करणं कितपत योग्य आहे?
निसर्गाकडून माणसाने शिकण्यासारखं खूप आहे. पण माणसाच्या जिद्दीचीही काही उदाहरणं अशी आहेत, जी आपल्याला नव्याने जगायला शिकवतात.
मेजर जनरल इयान कार्डोझो हे भारतीय सैन्यातील असेच एक अधिकारी. १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान बांगलादेशातील सिल्हेट परिसरात ते जखमी झाले. त्यांच्या एका पायाला गंभीर दुखापत झाली. पुढे पाय गमावूनही त्यांनी सैन्यातील आपली कारकीर्द थांबू दिली नाही. कृत्रिम पायाच्या मदतीने त्यांनी शारीरिक क्षमता टिकवली आणि भारतीय सैन्यात पायदळाच्या बटालियनचं नेतृत्व करण्यासाठी मान्यता मिळवणारे पहिले दिव्यांग अधिकारी ठरले.
त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक घटनेचे तपशील सांगणाऱ्या अनेक कथा प्रचलित आहेत. त्यांतील काही तपशीलांबाबत वेगवेगळे दावेही आढळतात. त्यामुळे प्रत्येक गोष्ट जशीच्या तशी खरी मानण्यापेक्षा त्यांच्या आयुष्यातील पडताळता येणारी कामगिरी समजून घेणं अधिक योग्य ठरेल.
त्यांच्या आयुष्यातला सर्वांत महत्त्वाचा धडा कोणता?
शरीराला आलेली मर्यादा म्हणजे माणसाच्या क्षमतेचा शेवट नव्हे.
आपल्या आयुष्यात अडचणी आल्या की आपण अनेकदा स्वतःलाच कमी समजू लागतो. एखाद्या परीक्षेत अपयश आलं, व्यवसायात नुकसान झालं, नोकरी गेली किंवा आयुष्याने अचानक वेगळं वळण घेतलं की आपल्याला वाटतं, आता पुढे काय?
पण अपयश म्हणजे आयुष्य संपलं, असं नसतं. परिस्थिती बदलते, शरीरावर मर्यादा येतात, संधी कमी होतात; तरीही माणसाकडे प्रयत्न करण्याची क्षमता असू शकते. त्या क्षमतेला दिशा देणं महत्त्वाचं असतं.
कार्डोझो यांच्या आयुष्यातून प्रेरणा घेताना आणखी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. जिद्द महत्त्वाची असली तरी प्रत्येक अडचण केवळ इच्छाशक्तीने दूर होते असं नाही. योग्य उपचार, पुनर्वसन, मदत, सुविधा आणि समाजाची साथ यांचीही गरज असते. दिव्यांग व्यक्तींच्या वाटेत अडथळे निर्माण करून नंतर त्यांच्याकडून असामान्य कामगिरीची अपेक्षा करणं योग्य नाही.
माणसाची ताकद केवळ त्याने किती संकटं एकट्याने सहन केली, यात नसते. संकटातून बाहेर पडण्यासाठी त्याला योग्य आधार मिळाला का, यातही असते.
निसर्ग आणि माणूस यांच्याबद्दल विचार करताना आणखी एक गोष्ट आठवते—पुस्तकं.
पुस्तकं वाचल्याने माणूस लगेच चांगला होतो, असं नाही. पुस्तकं वाचणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे विचार उदार होतीलच, याचीही खात्री नाही. पण चांगलं वाचन आपल्याला स्वतःच्या विचारांकडे पुन्हा पाहायला शिकवू शकतं.
एखाद्या गरीब माणसाला पाहताना त्याच्या गरिबीपलीकडचा माणूस दिसू लागतो. एखाद्याची चूक दिसली की त्याला लगेच दोष देण्याऐवजी त्या चुकीमागची परिस्थिती समजून घ्यावीशी वाटते. आपल्या मतापेक्षा वेगळं मत असणाऱ्या व्यक्तीचं म्हणणं ऐकण्याची तयारी निर्माण होते.
ही बदलाची सुरुवात असू शकते.
पुस्तकं आपल्याला अनेक माणसांच्या आयुष्यात डोकावण्याची संधी देतात. आपण ज्या दुःखातून कधी गेलो नाही, ते दुःख दुसऱ्या माणसाने कसं अनुभवलं असेल, याची कल्पना येते. आपण ज्या परिस्थितीत कधी अडकलो नाही, त्या परिस्थितीत दुसऱ्या व्यक्तीने घेतलेल्या निर्णयामागची कारणं समजू लागतात.
म्हणूनच वाचन म्हणजे केवळ माहिती गोळा करणं नाही. ते स्वतःच्या अनुभवाच्या मर्यादेपलीकडे जाण्याचं एक साधन आहे.
आपण जगाकडे ज्या नजरेने पाहतो, ती नजर कायम एकसारखी राहत नाही. अनुभव बदलतात, माणसं भेटतात, पुस्तकं वाचली जातात आणि विचारांमध्येही बदल होऊ शकतो.
कधी एखादं पुस्तक आपल्याला आपल्या चुकीची जाणीव करून देतं. कधी एखादं पुस्तक कठीण काळात उभं राहण्याची उमेद देतं. तर कधी एखादं पुस्तक आपण वर्षानुवर्षं खरं मानत आलेल्या विचारांवर प्रश्न उपस्थित करतं.
वाचनाचं खरं सामर्थ्य कदाचित इथेच आहे.
पुस्तक वाचून आपण किती पानं संपवली, यापेक्षा त्या पुस्तकामुळे आपल्या विचारांत काय बदल झाला, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
निसर्ग, माणसाची जिद्द आणि पुस्तकं हे तीन विषय वेगवेगळे वाटू शकतात. पण त्यांना जोडणारा एक समान धागा आहे—बदलाची शक्यता.
निसर्गाला अनुकूल परिस्थिती मिळाली तर काही परिसंस्था पुन्हा सावरू शकतात. योग्य मदत आणि संधी मिळाल्या तर माणूसही संकटानंतर नव्याने उभा राहू शकतो. आणि वाचनाच्या माध्यमातून आपल्या विचारांमध्ये बदल घडवण्याची संधी आपल्याला मिळू शकते.
मात्र, या तिन्ही गोष्टींसाठी एक गोष्ट आवश्यक आहे—आपण आपल्या मर्यादा ओळखल्या पाहिजेत.
निसर्गाला आपण पूर्णपणे नियंत्रित करू शकत नाही. आयुष्यात येणारं प्रत्येक संकट आपल्या हातात नसतं. आणि पुस्तक वाचलं म्हणून आपण आपोआप समजूतदार होणार नाही.
पण आपल्या हातात जे आहे, त्याकडे दुर्लक्षही करता येणार नाही.
निसर्गाचं नुकसान कमी करणं आपल्या हातात आहे. संकटात सापडलेल्या माणसाला आधार देणं आपल्या हातात आहे. स्वतःच्या विचारांची तपासणी करणं आणि नवं काही शिकण्याची तयारी ठेवणंही आपल्या हातात आहे.
आपण निसर्गाकडून फक्त त्याच्या सहनशक्तीची अपेक्षा करायची, की त्याच्याशी जबाबदारीने वागायचं? संकटात सापडलेल्या माणसाला केवळ त्याच्या जिद्दीच्या गोष्टी सांगायच्या, की त्याला पुढे जाण्यासाठी आवश्यक आधारही द्यायचा? आणि पुस्तकं वाचून केवळ माहिती वाढवायची, की आपल्या वागण्यातही थोडासा बदल घडवायचा?
शेवटी प्रश्न एवढाच आहे—जग बदलण्याची अपेक्षा करण्यापूर्वी आपण स्वतःमध्ये कोणता बदल घडवायला तयार आहोत?
— विजय गायकवाड
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. ऑलिव्ह रिडले कासवं
लॉकडाऊनच्या काळात ओडिशाच्या किनाऱ्यावर मोठ्या संख्येने कासवांनी घरटी केली, ही घटना नोंदवली गेली. मात्र, कासवांच्या आगमनाचं एकमेव कारण लॉकडाऊन होतं, असं सिद्ध झालेलं नाही.
२. गंगेच्या पाण्याची गुणवत्ता
लॉकडाऊनदरम्यान गंगेच्या काही भागांत पाण्याच्या गुणवत्तेत सुधारणा झाल्याचं संशोधनातून दिसलं. मात्र, संपूर्ण नदी कायमची स्वच्छ झाली, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
स्रोत: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7351670/
३. मेजर जनरल इयान कार्डोझो
भारतीय सैन्यातील त्यांच्या कारकीर्दीची आणि दिव्यांगत्वानंतर त्यांनी केलेल्या कामगिरीची माहिती त्यांच्या प्रकाशकाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. त्यांच्या पायाच्या दुखापतीनंतर नेमकं काय घडलं, यासंबंधी काही तपशीलांवर मतभेद असल्याने लेखात वादग्रस्त तपशील टाळले आहेत.
स्रोत: https://www.penguin.co.in/book_author/ian-cardozo/
SEO माहिती
SEO Title: निसर्ग, माणूस आणि पुस्तकं : जगण्याची नवी दृष्टी
Meta Description: निसर्गातील बदल, मेजर जनरल इयान कार्डोझो यांची जिद्द आणि वाचनाचं सामर्थ्य यांतून माणूस, निसर्ग आणि जीवनाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी.
Focus Keyword: निसर्ग, माणूस आणि पुस्तकं
Secondary Keywords: निसर्ग संवर्धन, इयान कार्डोझो, वाचनाचं महत्त्व, जीवनातील जिद्द, पुस्तकं आणि माणूस
English Title: Nature, Humanity and Books: A New Perspective on Life
URL Slug: nature-humanity-and-books