भाग १ : प्रगतीची सुरुवात आणि निसर्गाशी बदललेले नाते
माणसाने प्रगती केली. निसर्गाच्या अनेक मर्यादांवर मात केली. डोंगर फोडून रस्ते तयार केले, नद्यांवर धरणे बांधली, समुद्रावर पूल उभारले, आकाशात उंच इमारती उभ्या केल्या. बैलगाडीपासून विमानापर्यंत आणि पत्रापासून क्षणात जगभर पोहोचणाऱ्या संदेशापर्यंतचा प्रवास माणसाने आपल्या बुद्धीच्या जोरावर केला.
आज जगाच्या एका कोपऱ्यात बसलेला माणूस दुसऱ्या कोपऱ्यातील व्यक्तीशी काही सेकंदांत बोलू शकतो. हजारो किलोमीटर दूर असलेली माहिती त्याच्या हातातल्या छोट्याशा मोबाईलवर उपलब्ध होते. रोग ओळखण्यासाठी नवी उपकरणे आहेत. शेतीत यंत्रांचा वापर होतो. कारखान्यांमध्ये माणसाच्या हाताने तासन्‌तास करावे लागणारे काम काही मिनिटांत पूर्ण होते.
हे सगळं पाहिलं की माणसाच्या कर्तृत्वाचं कौतुक वाटतं. ज्याला कधी अशक्य समजलं जात होतं, ते आज शक्य झालं आहे.
पण या प्रगतीकडे थोडं थांबून पाहिलं, तर मनात एक वेगळाच प्रश्न उभा राहतो.
माणसाने निसर्गावर विजय मिळवला आहे, की निसर्गाशी असलेलं आपलं नातंच बदलून टाकलं आहे?
हा प्रश्न विकासाच्या विरोधात उभा राहत नाही. तो विकासाचा अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. कारण प्रगती म्हणजे केवळ मोठ्या इमारती, रुंद रस्ते, वाढलेले कारखाने, अधिक उत्पादन किंवा वाढलेली बाजारपेठ एवढंच आहे का? की माणसाचं जगणं अधिक सुरक्षित, आनंदी आणि अर्थपूर्ण होणं हाही प्रगतीचा भाग आहे?
या प्रश्नांची उत्तरं शोधताना आपल्याला माणसाच्या इतिहासाकडे, औद्योगिक समाजाच्या उभारणीकडे आणि त्या समाजाने स्वीकारलेल्या विचारांकडे पाहावं लागेल. कारण आज आपल्या जगण्याला आकार देणाऱ्या अनेक गोष्टींची सुरुवात काही शतकांपूर्वी झालेल्या मोठ्या बदलांमध्ये सापडते.
अमेरिकन लेखक आणि भविष्यवेधी विचारवंत एल्विन टॉफ्लर यांनी The Third Wave या पुस्तकातून समाजातील मोठ्या परिवर्तनांचा वेध घेतला. मानवी समाज शेतीप्रधान जीवनातून औद्योगिक जीवनाकडे कसा वळला आणि पुढे माहिती व ज्ञानावर आधारलेल्या नव्या व्यवस्थेकडे कसा सरकू लागला, याचा विचार त्यांनी केला.
या पुस्तकाच्या मराठी अनुवादाचे नाव थर्ड वेव्ह आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, हा अनुवाद शारदिनी मोहिते यांनी केला असून, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, पुणे यांच्याशी संबंधित नोव्हेंबर १९९१ मधील आवृत्तीचा संदर्भ येथे घेतला आहे.
टॉफ्लर यांचे विचार समजून घेताना एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. त्यांनी समाजातील बदल समजावून सांगण्यासाठी लाटांची संकल्पना वापरली. ही इतिहास समजून घेण्याची एक विचारपद्धती आहे; संपूर्ण जगातील प्रत्येक समाजाने एकाच क्रमाने आणि एकाच वेगाने हा प्रवास केला, असा तिचा अर्थ नाही. वेगवेगळ्या देशांतील समाजांची परिस्थिती, इतिहास आणि विकासाचा मार्ग वेगवेगळा राहिला आहे.
तरीही औद्योगिक समाजाने माणसाच्या कामाकडे, वेळेकडे, निसर्गाकडे, सत्तेकडे आणि स्वतःच्या जगण्याकडे पाहण्याची पद्धत कशी बदलली, हे समजून घेण्यासाठी हा विचार उपयुक्त ठरतो.
या लेखाचा विषय टॉफ्लर यांच्या पुस्तकाचा सारांश देणे नाही. त्या विचारांच्या आधारावर आजच्या जगण्याकडे पाहणे, आपल्या विकासाच्या कल्पनांची तपासणी करणे आणि माणूस व निसर्ग यांच्यात बदललेल्या नात्याचा अर्थ शोधणे हा या लेखाचा उद्देश आहे.
कारण प्रश्न केवळ औद्योगिक क्रांतीचा नाही. प्रश्न आहे, त्या क्रांतीतून जन्मलेल्या विचारांचा आजही आपल्या निर्णयांवर किती प्रभाव आहे?
निसर्गाच्या जवळ असलेलं जगणं
एकेकाळी माणसाचं दैनंदिन जीवन निसर्गाच्या चक्राशी अधिक थेट जोडलेलं होतं.
पाऊस कधी पडतो, नदीला पाणी किती आहे, जमीन किती सुपीक आहे, जनावरांसाठी चारा उपलब्ध आहे का, पेरणी कधी करायची आणि पीक कधी काढायचं, या प्रश्नांवर अनेक कुटुंबांचं जगणं अवलंबून होतं.
शेतकऱ्याला जमिनीची ओल ओळखावी लागायची. ढगांचा रंग, वाऱ्याची दिशा, पक्ष्यांच्या हालचाली आणि ऋतूंचे बदल यांकडे त्याचं लक्ष असायचं. त्याच्या जगण्याचं गणित निसर्गाशी जोडलेलं होतं.
याचा अर्थ पूर्वीचं जीवन नेहमी सुखी होतं, असा नाही. दुष्काळ पडला तर अन्नाचा प्रश्न निर्माण व्हायचा. रोगराई आली तर उपचारांची साधनं कमी होती. पूर, वादळ, अतिवृष्टी किंवा पावसाचा अभाव यामुळे संपूर्ण कुटुंब संकटात सापडू शकत होतं. आयुर्मान, आरोग्य, शिक्षण आणि वाहतूक यांसारख्या क्षेत्रांतही मोठ्या मर्यादा होत्या.
म्हणून जुन्या जीवनपद्धतीचं अंध समर्थन करण्यात अर्थ नाही.
मात्र त्या जीवनात एक गोष्ट स्पष्ट होती. माणसाच्या जगण्यावर निसर्गाचा प्रभाव रोज जाणवत होता. निसर्गापासून पूर्णपणे वेगळं राहून जीवन चालवणं शक्य नव्हतं.
आज परिस्थिती बदलली आहे. शहरात राहणाऱ्या अनेकांना पिण्याचं पाणी नळातून मिळतं. अन्न बाजारातून विकत घेता येतं. घरात कृत्रिम प्रकाश असतो. तापमान नियंत्रित करणारी यंत्रं असतात. बाहेर पाऊस पडत असला तरी कार्यालयातील काम सुरू राहतं. उन्हाळा असला तरी वातानुकूलित खोलीत बसता येतं.
या सोयींनी माणसाचं जीवन नक्कीच बदललं आहे. अनेक संकटांपासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळालं आहे. पण या सोयींच्या मागे निसर्गाशी जोडलेली एक मोठी व्यवस्था काम करत असते.
नळातून पाणी येण्यासाठी पाण्याचा स्रोत हवा. पाणी शुद्ध करण्याची यंत्रणा हवी. ते घरापर्यंत पोहोचवण्यासाठी पाइपलाइन आणि वीज हवी. घरात वीज वापरण्यासाठी वीज निर्मितीची व्यवस्था हवी. बाजारात अन्न पोहोचण्यासाठी शेती, वाहतूक, साठवण आणि वितरणाची साखळी हवी.
आपल्याला या व्यवस्थेतील प्रत्येक गोष्ट रोज दिसत नाही. म्हणून ती आपल्या जगण्यापासून वेगळी आहे, असं वाटू शकतं.
पण ती वेगळी नाही.
आपण निसर्गापासून दूर गेलो आहोत, असं वाटत असलं तरी प्रत्यक्षात आपण निसर्गावर अधिक गुंतागुंतीच्या मार्गांनी अवलंबून झालो आहोत.
हा बदल समजून घेतला, तर प्रगतीच्या चर्चेला एक वेगळी दिशा मिळते. प्रश्न फक्त इतकाच राहत नाही की आपण किती उत्पादन करतो. प्रश्न असा होतो की त्या उत्पादनासाठी कोणती साधनं वापरतो, त्याचा निसर्गावर काय परिणाम होतो आणि त्या परिणामांची किंमत कोण मोजतं?
शेतीपासून कारखान्यापर्यंतचा प्रवास
मानवी इतिहासात शेतीचा विकास हा मोठा बदल होता. अन्न मिळवण्यासाठी सतत एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरण्याऐवजी माणसाने पिकं घेण्यास आणि प्राणी पाळण्यास सुरुवात केली. अनेक ठिकाणी स्थिर वस्ती निर्माण झाली. गावं वाढली. अन्नसाठा तयार होऊ लागला. कामांची विभागणी वाढली आणि वेगवेगळ्या व्यवसायांना जागा मिळाली.
हा प्रवास एका दिवसात घडलेला नव्हता. वेगवेगळ्या प्रदेशांत शेतीचा विकास वेगवेगळ्या काळात झाला. त्यातून निर्माण झालेल्या समाजरचनाही एकसारख्या नव्हत्या.
शेतीप्रधान समाजात जमीन, ऋतू, पाणी आणि मानवी श्रम यांना मोठं महत्त्व होतं. बहुतांश उत्पादन निसर्गाच्या परिस्थितीशी जोडलेलं होतं. शेतीबरोबर हस्तव्यवसाय, व्यापार आणि स्थानिक बाजारपेठाही विकसित झाल्या.
पण अठराव्या शतकात ब्रिटनमध्ये औद्योगिक क्रांतीला वेग आला. त्यानंतर उत्पादन, वाहतूक, कामाची पद्धत आणि समाजजीवनात मोठे बदल घडत गेले. यंत्रांच्या मदतीने वस्तू मोठ्या प्रमाणावर तयार होऊ लागल्या. घरांमध्ये किंवा छोट्या कार्यशाळांमध्ये होणाऱ्या अनेक कामांचं केंद्रीकरण कारखान्यांत झालं. पुढे औद्योगिकीकरण जगातील इतर प्रदेशांतही पसरलं.
या परिवर्तनाने मानवी जीवनाला नवी साधनं दिली.
कापडाचं उत्पादन वाढलं. लोखंड आणि इतर औद्योगिक वस्तूंचं उत्पादन विस्तारलं. रेल्वेमुळे दूरवरचा प्रवास आणि मालवाहतूक बदलली. पुढे वीज, मोटारगाड्या, आधुनिक दळणवळण आणि यंत्रनिर्मिती यांनी समाजाच्या रचनेवर आणखी खोल परिणाम केला.
माणसाला कमी वेळात अधिक वस्तू तयार करण्याची क्षमता मिळाली. उत्पादन वाढल्यामुळे काही वस्तूंची उपलब्धता वाढली. वाहतुकीमुळे बाजारपेठांचा विस्तार झाला. अनेक नवीन रोजगार निर्माण झाले. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीने आरोग्य, शिक्षण आणि दैनंदिन जीवनातही अनेक शक्यता निर्माण केल्या.
या बदलांकडे दुर्लक्ष करून औद्योगिकीकरणाला केवळ विनाशाचं कारण म्हणता येणार नाही.
परंतु या प्रक्रियेला दुसरी बाजूही होती.
कारखान्यांना कच्चा माल हवा होता. यंत्रांना ऊर्जा हवी होती. उत्पादनासाठी पाणी, जमीन आणि खनिजं आवश्यक होती. वस्तूंची वाहतूक वाढत गेली तशी इंधनाची गरज वाढली. शहरं मोठी झाली तशी निवास, रस्ते आणि पायाभूत सुविधांसाठी अधिक जमीन वापरली जाऊ लागली.
औद्योगिक उत्पादन वाढवण्याची क्षमता वाढली, पण त्याच वेळी निसर्गातील साधनसंपत्तीचा वापरही मोठ्या प्रमाणावर वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली.
इथेच आपल्या लेखाचा मुख्य प्रश्न आकार घेतो.
माणसाने उत्पादन करण्याची क्षमता वाढवली; पण त्या उत्पादनाला आधार देणाऱ्या निसर्गाच्या मर्यादा समजून घेण्याची क्षमता त्याच वेगाने वाढली का?
या प्रश्नाचं उत्तर प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक उद्योगासाठी सारखं देता येणार नाही. काही तंत्रज्ञानामुळे साधनांचा वापर अधिक कार्यक्षम होतो. काही उत्पादनपद्धती प्रदूषण कमी करू शकतात. अनेक औद्योगिक प्रक्रिया पूर्वीपेक्षा अधिक सुरक्षित आणि नियंत्रित झाल्या आहेत.
तरीही एक गोष्ट नाकारता येत नाही. उत्पादन वाढवण्याची क्षमता आणि निसर्गाची हानी टाळण्याची क्षमता या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत. पहिली वाढली म्हणून दुसरी आपोआप वाढेलच असं नाही.
एखादा कारखाना दिवसाला हजार वस्तू तयार करत होता आणि आता दहा हजार वस्तू तयार करतो, तर तो उत्पादनाच्या दृष्टीने अधिक कार्यक्षम ठरू शकतो. पण त्या वाढलेल्या उत्पादनासाठी पाण्याचा वापर किती वाढला? ऊर्जा कुठून मिळते? कचरा किती निर्माण होतो? उत्पादनानंतर उरलेल्या वस्तूंचं काय होतं? या प्रश्नांची उत्तरं न मिळाल्यास त्या कारखान्याची एकूण कामगिरी समजत नाही.
म्हणून विकास मोजताना फक्त उत्पादनाच्या आकड्यांकडे पाहून चालत नाही. त्या उत्पादनामागील संपूर्ण प्रक्रिया पाहावी लागते.
घड्याळाने बदललेलं जग
औद्योगिक समाजाने केवळ वस्तू बनवण्याची पद्धत बदलली नाही. त्याने वेळेकडे पाहण्याची पद्धतही बदलली.
शेतीच्या कामात ऋतूंचं महत्त्व असतं. पेरणी आणि कापणीची वेळ निसर्गाच्या परिस्थितीवर अवलंबून असते. कामाचे तास अनेकदा हवामान, प्रकाश आणि कामाच्या स्वरूपानुसार बदलतात.
कारखान्यात मात्र ठरावीक वेळी काम सुरू होणं आणि ठरावीक वेळी संपणं महत्त्वाचं ठरतं. अनेक कामगार एकाच ठिकाणी, एकाच वेळापत्रकानुसार काम करतात. यंत्रं ठरावीक गतीने चालतात. उत्पादनाचं नियोजन केलं जातं. कामाचा वेग, वस्तूंची संख्या आणि वेळ यांची सांगड घातली जाते.
घड्याळ हे केवळ वेळ सांगणारं साधन राहत नाही. ते कामाच्या व्यवस्थेचा भाग बनतं.
यातून शिस्त, नियोजन आणि उत्पादनक्षमता वाढवण्याच्या अनेक शक्यता निर्माण होतात. मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करायचं असेल, तर अनेक कामांमध्ये वेळेचं नियोजन आवश्यक असतं. वाहतूक, रुग्णालयं, शाळा, कार्यालयं आणि उद्योग यांनाही वेळेची शिस्त लागते.
पण वेळेच्या या व्यवस्थेचा माणसाच्या जीवनावर परिणामही होतो.
कामाच्या ठरलेल्या वेळेत पोहोचणं, ठरावीक कालावधीत काम पूर्ण करणं, रोजची उद्दिष्टं साध्य करणं आणि उत्पादनाचे आकडे गाठणं या गोष्टी अनेकांच्या आयुष्याचा भाग बनतात. काही वेळा माणसाच्या क्षमतेपेक्षा कामाच्या व्यवस्थेची गरज मोठी ठरते.
माणूस थकला आहे का, त्याला विश्रांतीची गरज आहे का, कामाचा ताण वाढला आहे का, यापेक्षा काम वेळेत पूर्ण होतंय का, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरू शकतो.
अर्थात, प्रत्येक कारखाना किंवा प्रत्येक संस्था अशीच असते असं नाही. चांगल्या कामाच्या अटी, सुरक्षितता, योग्य वेतन आणि कामगारांचा सहभाग यांमुळे औद्योगिक व्यवस्था माणसाच्या हिताचीही ठरू शकते. समस्या यंत्रात किंवा वेळेच्या नियोजनातच नाही. समस्या ते नियोजन कोणासाठी आणि कोणत्या उद्देशाने वापरलं जातं, यात आहे.
आजही हा प्रश्न वेगवेगळ्या स्वरूपांत दिसतो.
मोबाईलवर सतत येणारे संदेश, कामाच्या वेळेनंतरही सुरू राहणारे कार्यालयीन संपर्क, प्रत्येक गोष्टीसाठी ठरवलेली उद्दिष्टं आणि वेळेचा प्रत्येक क्षण उपयोगात आणण्याची धडपड यामुळे माणसाला विश्रांतीसाठी वेळ मिळतो का, हा प्रश्न निर्माण होतो.
पूर्वी कारखान्याच्या सायरनने कामाची वेळ ठरवली असेल. आज अनेकांच्या हातातला मोबाईल काम आणि विश्रांती यांच्यातली सीमारेषा पुसट करतो.
तंत्रज्ञान बदललं, पण प्रत्येक क्षणाचा जास्तीत जास्त उपयोग करून घेण्याची वृत्ती अनेक ठिकाणी कायम राहिली.
इथे निसर्गाचा प्रश्न पुन्हा जोडला जातो. निसर्गाला आपल्याप्रमाणे घड्याळाच्या काट्यांवर चालवता येत नाही. झाड वाढण्यासाठी, जमीन सुपीक होण्यासाठी, पाण्याचा स्रोत पुन्हा भरून निघण्यासाठी किंवा एखाद्या परिसंस्थेला नुकसानातून सावरण्यासाठी वेळ लागतो.
उद्योगाच्या दृष्टीने एखादं उत्पादन कमी वेळात तयार करणं फायदेशीर असू शकतं. पण निसर्गाच्या प्रक्रियांना आवश्यक असलेला वेळ कमी करता येतोच असं नाही.
आपण एखादं झाड तोडण्यासाठी काही मिनिटं घेतो; पण त्याच आकाराचं झाड पुन्हा वाढण्यासाठी अनेक वर्षं लागू शकतात. भूजलाचा उपसा काही काळात मोठ्या प्रमाणावर करता येतो; पण त्या पाण्याची भरपाई होण्यासाठी स्थानिक भूगर्भरचना, पाऊस आणि इतर परिस्थितींवर अवलंबून बराच काळ लागू शकतो.
म्हणून वेळेच्या बाबतीतही औद्योगिक उत्पादनाचा वेग आणि निसर्गाच्या पुनर्निर्मितीचा वेग यांची तुलना करावी लागते.
आपण किती वेगाने साधनं वापरतो, याइतकंच महत्त्वाचं आहे की ती साधनं पुन्हा उपलब्ध होण्यासाठी निसर्गाला किती वेळ लागतो.
प्रगती म्हणजे अधिक उत्पादन, की अधिक चांगलं जीवन?
आपण एखाद्या शहरात उंच इमारती उभ्या राहताना पाहतो. नवे रस्ते तयार होतात. मोठी वाहनं वाढतात. बाजारपेठा विस्तारतात. लोकांच्या हातात अधिक वस्तू दिसतात. या गोष्टी विकासाची चिन्हं म्हणून मांडल्या जातात.
त्यात तथ्यही आहे. पायाभूत सुविधा नसतील तर शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि वाहतूक यांसारख्या अनेक गरजांची पूर्तता कठीण होते. योग्य रस्त्यांमुळे गावांचा संपर्क वाढतो. वीज उपलब्ध झाल्यामुळे उद्योग आणि घरगुती कामांना मदत होते. रुग्णालयं आणि शाळा उभारल्यामुळे लोकांना महत्त्वाच्या सेवा मिळू शकतात.
पण या सगळ्या गोष्टींचा शेवटचा उद्देश काय आहे?
माणसाचं जीवन अधिक चांगलं व्हावं, हा विकासामागचा मूलभूत हेतू असायला हवा. मग जीवन चांगलं झालं आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी फक्त किती वस्तू तयार झाल्या किंवा किती पैसा खर्च झाला, एवढं पाहणं पुरेसं ठरेल का?
समजा, एखाद्या शहरात मोठा रस्ता बांधला. त्याचा फायदा वाहतुकीला झाला. प्रवासाचा वेळ कमी झाला. पण त्या रस्त्यासाठी किती झाडं तोडली गेली? किती लोकांना स्थलांतर करावं लागलं? पावसाचं पाणी जमिनीत मुरण्याच्या मार्गांवर काय परिणाम झाला? आसपासच्या वस्त्यांमध्ये धूळ आणि आवाज किती वाढला? रस्त्यामुळे मिळालेल्या फायद्याची तुलना या परिणामांशी केली का?
हे प्रश्न रस्ता बांधू नये म्हणून नाहीत. तर रस्ता बांधताना त्याचा फायदा जास्तीत जास्त लोकांना मिळेल आणि अनावश्यक नुकसान कमी होईल, यासाठी आहेत.
विकासाच्या प्रत्येक प्रकल्पात सर्व परिणाम टाळता येतीलच असं नाही. काही निर्णयांत वेगवेगळ्या गरजांमध्ये तडजोड करावी लागू शकते. पण त्या तडजोडीचा विचार न करता केवळ काम पूर्ण झाल्याचा आनंद साजरा केला, तर विकासाचं अपूर्ण चित्र आपल्या समोर राहतं.
याचं दुसरं उदाहरण म्हणजे पाणी.
एखाद्या परिसरात नवीन उद्योग सुरू झाला. रोजगार निर्माण झाला. स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळाली. पण त्या उद्योगासाठी मोठ्या प्रमाणावर पाणी लागणार असेल आणि परिसरातील गावांमध्ये आधीपासूनच पाण्याची कमतरता असेल, तर प्रश्न निर्माण होतो.
उद्योगाला पाणी मिळणं महत्त्वाचं आहे. पण स्थानिक नागरिक, शेती आणि पर्यावरण यांच्या गरजांचं काय? पाण्याचं नियोजन कसं केलं आहे? उद्योग किती पाणी वापरेल? वापरलेलं पाणी शुद्ध करून पुन्हा वापरण्याची व्यवस्था आहे का? पाण्याचे स्रोत दीर्घकाळ टिकतील का?
या प्रश्नांची उत्तरं शोधणं म्हणजे उद्योगविरोध नव्हे. उलट उद्योग दीर्घकाळ टिकावा आणि स्थानिक समाजाचं जीवनही सुरक्षित राहावं, यासाठी आवश्यक असलेला विचार आहे.
यातून एक महत्त्वाचा फरक लक्षात येतो.
विकास म्हणजे केवळ एखादी गोष्ट उभारणं नाही; ती उभारल्यानंतर माणूस, समाज आणि निसर्ग यांच्यावर होणाऱ्या परिणामांची जबाबदारी स्वीकारणंही विकासाचाच भाग आहे.
अनेकदा आपण आर्थिक वाढ आणि मानवी कल्याण यांना एकच समजतो. प्रत्यक्षात त्यांचा संबंध असला, तरी दोन्हींचा अर्थ सारखा नाही.
उत्पादन वाढलं, व्यापार वाढला आणि रोजगार निर्माण झाले, तर लोकांच्या जीवनात सुधारणा होऊ शकते. पण त्या सुधारणेचा लाभ कोणाला मिळतो, कामाच्या अटी कशा आहेत, हवा आणि पाणी किती स्वच्छ आहेत, लोकांना आरोग्यसेवा मिळते का, घर परवडतं का आणि दैनंदिन जीवनात सुरक्षितता आहे का, हेही पाहावं लागतं.
एखाद्या ठिकाणी मोठे उद्योग असले, तरी तिथल्या लोकांना स्वच्छ पाणी मिळत नसेल तर विकासाचा प्रश्न संपत नाही. शहरात भरपूर वाहनं असली, तरी हवा प्रदूषित असेल तर केवळ वाहनांची संख्या प्रगतीचा पूर्ण पुरावा ठरत नाही. घरात अनेक उपकरणं असली, तरी माणसाला वेळ, आरोग्य आणि मानसिक शांतता मिळत नसेल तर जीवनाच्या गुणवत्तेचा विचार करावा लागतो.
या सगळ्याचा अर्थ भौतिक सुविधा अनावश्यक आहेत असा नाही. अन्न, निवारा, आरोग्य, शिक्षण, ऊर्जा आणि वाहतूक या माणसाच्या महत्त्वाच्या गरजा आहेत. गरिबी आणि मूलभूत सुविधांचा अभाव यांमुळे लोकांना होणारा त्रास कमी करणं आवश्यक आहे.
पण त्याच वेळी अधिक वस्तूंची उपलब्धता आणि अधिक चांगलं जीवन या दोन गोष्टींमधील फरक समजून घेणंही गरजेचं आहे.
आपण विकासाची व्याख्या कशी करतो, यावर आपल्या निर्णयांची दिशा ठरते. जर विकासाचा अर्थ फक्त जास्त उत्पादन, जास्त खरेदी आणि अधिक वेग असा घेतला, तर निसर्गाला होणाऱ्या परिणामांकडे दुर्लक्ष होऊ शकतं. पण विकासाच्या व्याख्येत आरोग्य, सुरक्षितता, समान संधी, स्वच्छ पर्यावरण आणि पुढच्या पिढ्यांच्या गरजांचाही समावेश केला, तर निर्णय घेण्याची पद्धत बदलू शकते.
निसर्ग हा केवळ कच्चा माल नाही
औद्योगिक समाजाच्या विस्तारासोबत निसर्गातील अनेक गोष्टी उत्पादनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या रूपात पाहिल्या जाऊ लागल्या.
जमीन म्हणजे उत्पादनासाठी जागा. जंगल म्हणजे लाकूड किंवा इतर संसाधनांचा स्रोत. नदी म्हणजे पाणीपुरवठा किंवा ऊर्जा निर्मितीची शक्यता. खनिजं म्हणजे उद्योगासाठी कच्चा माल. समुद्र म्हणजे वाहतुकीचा मार्ग आणि व्यापाराची संधी.
या दृष्टिकोनात काही गैर नाही. निसर्गातील साधनांचा वापर मानवी जीवनासाठी नेहमीच केला गेला आहे. शेतीसाठी जमीन वापरणं, पिण्यासाठी पाणी घेणं, घर बांधण्यासाठी लाकूड वापरणं किंवा ऊर्जेसाठी साधनं मिळवणं या गोष्टी मानवी जगण्याचा भाग आहेत.
प्रश्न वापराचा नाही. प्रश्न आहे वापराच्या मर्यादांचा आणि त्यामागच्या समजुतीचा.
एखादं जंगल फक्त लाकडाचा साठा आहे, असं मानलं तर त्याची किंमत लाकडाच्या बाजारभावातून मोजली जाईल. पण जंगलामुळे पाण्याच्या चक्राला मदत होते, मातीची धूप कमी होऊ शकते, अनेक जीवांना निवास मिळतो आणि स्थानिक समुदायांच्या जीवनाला आधार मिळतो, हे लक्षात घेतलं तर त्याचं महत्त्व अधिक व्यापक होतं.
एखादी नदी फक्त पाणी वाहून नेणारा प्रवाह नाही. तिच्याशी अनेक गावांचं जीवन जोडलेलं असतं. नदीतील जीवसृष्टी, नदीकाठची जमीन, भूजलाशी असलेला संबंध आणि पावसाच्या पाण्याचा प्रवास या सगळ्यांचा विचार करावा लागतो.
जमिनीबाबतही असंच आहे. जमिनीवर बांधकाम करता येतं; पण जमीन ही केवळ बांधकामासाठी उपलब्ध असलेली रिकामी जागा नसते. तिच्यात माती असते, पाणी मुरण्याची क्षमता असते आणि तिच्याशी अनेक नैसर्गिक प्रक्रिया जोडलेल्या असतात.
जेव्हा आपण निसर्गाकडे फक्त उपलब्ध साधनांच्या यादीप्रमाणे पाहतो, तेव्हा या परस्परसंबंधांकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता वाढते.
समजा, एखाद्या डोंगरावर मोठं बांधकाम करायचं ठरवलं. त्या जागेची किंमत, बांधकामाचा खर्च आणि त्यातून मिळणारा आर्थिक फायदा यांचा हिशेब तयार केला जाऊ शकतो. पण त्या डोंगरावर पावसाचं पाणी कसं वाहतं, खालील गावांवर त्याचा काय परिणाम होतो, झाडं आणि मातीची भूमिका काय आहे, या प्रश्नांचाही हिशेबात समावेश होतो का?
अशा प्रश्नांची उत्तरं प्रत्येक ठिकाणी वेगळी असू शकतात. काही ठिकाणी योग्य नियोजनाने विकास शक्य होतो. काही ठिकाणी पर्यावरणीय जोखीम मोठी असू शकते. म्हणून प्रत्येक प्रकल्पाचा विचार त्याच्या स्थानिक परिस्थितीनुसार करावा लागतो.
यासाठी निसर्गाला माणसाचा शत्रू मानण्याची गरज नाही. निसर्गाशी माणसाचं नातं संघर्षाचं असावंच असंही नाही. निसर्ग समजून घेऊन त्याच्या प्रक्रियांशी जुळवून घेणं शक्य आहे.
खरं तर शेती, पाणी व्यवस्थापन, हवामानाचा अंदाज, जैवविविधतेचं संवर्धन आणि ऊर्जा निर्मिती यांसारख्या क्षेत्रांत विज्ञानाच्या मदतीने निसर्गाबद्दल अधिक चांगलं ज्ञान मिळू शकतं.
पण ज्ञान असणं आणि ते निर्णयांत वापरणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एखाद्या नदीचं पाणी प्रदूषित होऊ शकतं, हे आपल्याला माहीत असतं. तरीही सांडपाण्यावर योग्य प्रक्रिया केली जात नसेल, तर केवळ ज्ञानामुळे नदी स्वच्छ होत नाही. जमिनीतील पाण्याचा साठा मर्यादित आहे, हे समजत असलं तरी उपशावर नियंत्रण नसेल, तर पाण्याचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. जंगलं महत्त्वाची आहेत, हे माहीत असूनही नियोजनात त्यांना पुरेसं स्थान नसेल, तर त्यांचं नुकसान होऊ शकतं.
म्हणून निसर्गाबद्दलचा विचार केवळ भाषणात किंवा घोषणेत राहून उपयोग नाही. तो प्रत्यक्ष निर्णयांमध्ये दिसायला हवा.
निसर्गावर नियंत्रण मिळवण्याची इच्छा
माणसाने आपल्या बुद्धीचा वापर करून निसर्गातील अनेक प्रक्रिया समजून घेतल्या. विजेचा वापर, औषधनिर्मिती, शेतीतील सुधारणा, हवामानाचा अंदाज, वाहतूक आणि संवाद यांमध्ये विज्ञानाने मोठी मदत केली.
या ज्ञानामुळे माणसाला अनेक संकटांचा सामना करण्याची क्षमता मिळाली. पूर्वी निसर्गातील एखाद्या घटनेचं कारण समजत नसेल, तर तिच्याबद्दल भीती किंवा गैरसमज निर्माण होऊ शकत होते. आज निरीक्षण, प्रयोग आणि संशोधनाच्या आधारे अनेक घटनांची कारणं शोधता येतात.
मात्र निसर्ग समजून घेणं आणि निसर्गावर अमर्याद नियंत्रण मिळवता येईल, असं मानणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
विज्ञान आपल्याला एखादी प्रक्रिया कशी चालते हे समजावू शकतं. तंत्रज्ञान त्या ज्ञानाचा उपयोग करून साधनं तयार करू शकतं. पण त्या साधनांचा वापर कशासाठी करायचा, किती करायचा आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या परिणामांची जबाबदारी कोण घेणार, हे निर्णय सामाजिक, आर्थिक आणि नैतिकही असतात.
उदाहरणार्थ, नदीवर धरण बांधण्याचं तंत्रज्ञान उपलब्ध असू शकतं. धरणामुळे पाणी साठवता येतं, शेतीला सिंचन मिळू शकतं आणि वीज निर्मिती होऊ शकते. पण त्याच प्रकल्पामुळे काही गावांचं विस्थापन होऊ शकतं, नदीच्या नैसर्गिक प्रवाहात बदल होऊ शकतो किंवा काही पर्यावरणीय परिणाम निर्माण होऊ शकतात.
म्हणून प्रश्न धरण बांधता येतं का, एवढाच नसतो. ते कुठे बांधायचं, त्याचा आकार किती असावा, पर्याय कोणते आहेत, कोणाला फायदा होईल, कोणाला नुकसान सहन करावं लागेल आणि नुकसान कमी करण्यासाठी काय करता येईल, हेही महत्त्वाचं असतं.
तंत्रज्ञान आपल्याला अनेक पर्याय देतं. पण योग्य पर्याय निवडण्यासाठी व्यापक विचार आवश्यक असतो.
याच ठिकाणी प्रगतीची एक जुनी समजूत तपासावी लागते. एखादी गोष्ट आपण करू शकतो, म्हणजे ती कोणत्याही परिस्थितीत करायलाच हवी, असं नाही.
आपल्याकडे एखादं जंगल तोडण्याची यंत्रं आहेत, म्हणून जंगल तोडणं योग्य ठरत नाही. जमिनीखालील पाणी मोठ्या पंपाने उपसता येतं, म्हणून ते अमर्याद प्रमाणात उपसायला हवं असं नाही. एखादं उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर तयार करता येतं, म्हणून त्याची गरज, त्याचे परिणाम आणि त्याचा कचरा यांचा विचार न करता उत्पादन वाढवणं शहाणपणाचं ठरत नाही.
माणसाची खरी ताकद केवळ निसर्ग बदलण्याच्या क्षमतेत नाही; तर कुठे बदल करावा आणि कुठे मर्यादा पाळाव्यात, हे ओळखण्यातही आहे.
हे सांगताना निसर्गाला हात न लावता जगावं, असा अव्यवहार्य आग्रह धरायचा नाही. माणूस निसर्गाचा भाग आहे आणि त्याच्या गरजांसाठी तो निसर्गाचा वापर करणारच. पण वापर करताना दीर्घकालीन परिणाम समजून घेणं आवश्यक आहे.
आपण ज्या साधनांचा वापर आज करतो, ती पुढच्या पिढ्यांनाही उपलब्ध राहतील का? आपल्या निर्णयांमुळे इतर जीवांचं अस्तित्व धोक्यात येईल का? निसर्गाला झालेलं नुकसान भरून काढता येईल का? आणि नुकसान भरून काढता येणार नसेल, तर तो निर्णय घेण्यापूर्वी अधिक विचार करायला नको का?
अशा प्रश्नांमुळे विकास थांबत नाही. उलट विकास अधिक जबाबदार बनण्याची शक्यता निर्माण होते.
प्रगतीची दिशा कोण ठरवतं?
एखाद्या समाजात कोणत्या गोष्टी महत्त्वाच्या मानल्या जातात, याचा परिणाम त्या समाजाच्या निर्णयांवर होतो.
जर एखाद्या व्यवस्थेत उत्पादन वाढवणं हेच सर्वांत मोठं ध्येय मानलं गेलं, तर उत्पादनाशी संबंधित आकडे महत्त्वाचे ठरतील. जर वेळ वाचवणं हा मुख्य उद्देश असेल, तर वेग वाढवणाऱ्या उपायांना प्राधान्य मिळेल. जर नफा हा एकमेव निकष बनला, तर खर्च कमी करून अधिक उत्पन्न मिळवण्याच्या मार्गांचा शोध घेतला जाईल.
या गोष्टी स्वतःमध्ये चुकीच्या नाहीत. उद्योग चालवण्यासाठी उत्पादन आवश्यक आहे. कामं वेळेत पूर्ण करणं महत्त्वाचं आहे. आर्थिक व्यवहारात उत्पन्न आणि खर्च यांचा हिशेब लागतोच.
पण या निकषांबरोबर इतर प्रश्न विचारले जात नसतील, तर निर्णय एकांगी होऊ शकतात.
एखाद्या कारखान्याने उत्पादन वाढवलं आणि नफा कमावला. पण त्या उत्पादनामुळे परिसरातील पाण्याची गुणवत्ता खराब झाली, तर त्या परिणामाचा खर्च कोणाच्या हिशेबात नोंदवला जातो? कारखान्याच्या नफ्यात तो दिसतो का? की नागरिकांना आरोग्य, पाणी आणि पर्यावरणाच्या रूपाने तो खर्च सहन करावा लागतो?
एखाद्या उद्योगामुळे रोजगार निर्माण होतो, पण कामगारांना सुरक्षित कामाचं वातावरण मिळत नाही, तर त्या उद्योगाच्या यशाचं मूल्यमापन कसं करायचं?
एखाद्या शहरात वाहनांचा वेग वाढवण्यासाठी रस्ते रुंद केले जातात, पण पादचारी आणि सायकलस्वारांसाठी सुरक्षित जागा राहत नाही, तर त्या शहरातील वाहतूक व्यवस्था किती यशस्वी म्हणायची?
या प्रश्नांमधून विकासाच्या निर्णयांमागील प्राधान्यक्रम समोर येतात.
प्रत्येक निर्णयात कोणत्या गोष्टीला महत्त्व दिलं जातं आणि कोणत्या गोष्टीकडे दुर्लक्ष होतं, हे समजून घेणं आवश्यक आहे. कारण निर्णय घेणाऱ्यांना एखाद्या गोष्टीचा फायदा दिसू शकतो; पण त्याच निर्णयाचा त्रास दुसऱ्या समूहाला सहन करावा लागू शकतो.
उदाहरणार्थ, मोठ्या शहरात नवीन प्रकल्प उभारल्यामुळे गुंतवणूक वाढू शकते. शहराला कररूपाने उत्पन्न मिळू शकतं. काही लोकांना रोजगार मिळू शकतो. पण प्रकल्पाच्या जागेवर राहणाऱ्या कुटुंबांना स्थलांतर करावं लागलं, तर त्यांच्यासाठी तोच प्रकल्प वेगळा अर्थ घेऊन येतो.
एकाच विकासाकडे पाहण्याचे अनुभव वेगवेगळे असू शकतात.
याचा अर्थ प्रत्येक मोठा प्रकल्प चुकीचा आहे असा नाही. परंतु विकासाच्या फायद्यांचा आणि त्याच्या किंमतीचा विचार करताना सर्व संबंधित लोकांचा आवाज ऐकला जातो का, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो.
टॉफ्लर यांनी औद्योगिक समाजातील सत्ता, व्यवस्थापन आणि निर्णयप्रक्रियेतील बदलांचा विचार केला. त्या विचारांच्या आधारावर आजच्या परिस्थितीकडे पाहिलं, तर आणखी एक मुद्दा लक्षात येतो : मोठ्या व्यवस्था केवळ वस्तूंचं उत्पादन करत नाहीत; त्या कोणते निर्णय घ्यायचे, कोणत्या गोष्टींना प्राधान्य द्यायचं आणि कोणाच्या गरजा आधी पूर्ण करायच्या, यावरही प्रभाव टाकतात.
सरकार, उद्योग, बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि प्रशासन या सगळ्यांचा यात सहभाग असतो. पण या व्यवस्थांमधील निर्णयांवर प्रश्न विचारण्याची आणि पर्याय सुचवण्याची संधी सामान्य माणसाला किती मिळते, हेही महत्त्वाचं आहे.
कारण निसर्गावर परिणाम करणारे निर्णय केवळ तज्ज्ञांच्या बैठकीत किंवा कार्यालयीन कागदपत्रांत मर्यादित राहत नाहीत. त्यांचे परिणाम गावातील विहिरीत, शेतातील जमिनीत, शहरातील हवेत आणि घरातील पाण्याच्या नळात दिसू शकतात.
म्हणून पर्यावरण आणि विकास यांची चर्चा ही केवळ विज्ञानाची किंवा सरकारची चर्चा नाही. ती सामान्य माणसाच्या जगण्याशी जोडलेली चर्चा आहे.
सरळ रेषेत चालणारी प्रगती?
आपण अनेकदा प्रगतीचा विचार सरळ रेषेत करतो.
कालपेक्षा आज अधिक उत्पादन. आजपेक्षा उद्या अधिक सुविधा. जुन्या तंत्रज्ञानापेक्षा नवं तंत्रज्ञान अधिक चांगलं. लहान व्यवसायापेक्षा मोठा उद्योग अधिक सक्षम. कमी वेगापेक्षा अधिक वेग. कमी उत्पन्नापेक्षा अधिक उत्पन्न.
या विचारात काही प्रमाणात तथ्य आहे. मानवी ज्ञान वाढतं, नवी साधनं निर्माण होतात आणि अनेक क्षेत्रांत सुधारणा घडतात. पण प्रत्येक नवी गोष्ट जुन्या गोष्टीपेक्षा प्रत्येक बाबतीत चांगलीच असते, असं नाही.
एखादं नवं वाहन अधिक वेगवान असू शकतं; पण त्याचा इंधनवापर जास्त असेल तर त्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचाही विचार करावा लागतो. एखादी उत्पादनपद्धती कमी वेळात अधिक वस्तू तयार करू शकते; पण त्या वस्तू लवकर खराब होत असतील किंवा त्यांचा कचरा हाताळणं कठीण असेल, तर संपूर्ण चित्र वेगळं दिसू शकतं.
एखादं शहर आधुनिक तंत्रज्ञान वापरत असेल; पण त्यातील नागरिकांना स्वच्छ हवा, पाणी आणि सुरक्षित सार्वजनिक जागा मिळत नसतील, तर आधुनिकतेचा अनुभव अपुरा राहतो.
प्रगती ही एका मोजपट्टीवर मोजता येणारी गोष्ट नाही.
तिच्यात अनेक बाजू असतात. आर्थिक वाढ, वैज्ञानिक ज्ञान, आरोग्य, शिक्षण, सामाजिक न्याय, पर्यावरणीय सुरक्षितता आणि माणसाच्या जीवनाची गुणवत्ता यांचा एकत्र विचार करावा लागतो.
याचा अर्थ सर्व गोष्टी एकाच वेळी साध्य करणं सोपं आहे, असं नाही. प्रत्यक्षात अनेकदा अडचणी असतात. आर्थिक साधनं मर्यादित असतात. तंत्रज्ञान उपलब्ध नसतं. लोकांच्या गरजा वेगवेगळ्या असतात. तातडीच्या प्रश्नांवर आधी काम करावं लागतं.
तरीही प्रगतीचा अर्थ फक्त एकाच दिशेने वाढत राहणं असा घेतला, तर काही महत्त्वाच्या गोष्टी नजरेआड होऊ शकतात.
माणसाने निसर्गातील प्रत्येक गोष्टीवर नियंत्रण मिळवावं, प्रत्येक जागेचा आर्थिक उपयोग करावा आणि प्रत्येक उपलब्ध साधनाचा जास्तीत जास्त वापर करावा, हीच प्रगतीची व्याख्या असेल तर मर्यादांचा विचार दुय्यम ठरतो.
पण निसर्गातील अनेक प्रक्रिया परस्परांशी जोडलेल्या आहेत. जंगल, पाऊस, माती, नद्या आणि भूजल यांचा एकमेकांशी संबंध असतो. एका ठिकाणी केलेल्या बदलाचे परिणाम दुसऱ्या ठिकाणी जाणवू शकतात. हे परिणाम नेहमी लगेच दिसतीलच असं नाही.
काही वेळा एखाद्या निर्णयाचा फायदा तातडीने दिसतो, पण त्याची किंमत अनेक वर्षांनी समोर येते. त्यामुळे विकासाचा विचार करताना आजचा फायदा आणि उद्याचा परिणाम या दोन्हींचा विचार करावा लागतो.
ही गोष्ट केवळ मोठ्या उद्योगांना लागू होत नाही. ती आपल्या वैयक्तिक जीवनालाही लागू होते.
आपण एखादी वस्तू विकत घेतो, तेव्हा तिची किंमत आणि उपयोग पाहतो. पण ती कशी तयार झाली, तिच्यासाठी किती संसाधनं वापरली गेली आणि ती निरुपयोगी झाल्यावर तिचं काय होईल, याचा विचार सहसा करत नाही.
अर्थात, प्रत्येक वस्तू विकत घेताना संपूर्ण उत्पादनसाखळीची माहिती मिळवणं शक्य नसतं. जबाबदारी फक्त ग्राहकावर टाकूनही चालणार नाही. उद्योगांनी माहिती द्यावी, सरकारने योग्य नियम करावेत आणि पर्यावरणाला होणारे परिणाम कमी करण्यासाठी व्यवस्था तयार करावी, हेही आवश्यक आहे.
पण ग्राहक म्हणून आपल्या गरजा आणि सवयी तपासण्याची संधी आपल्याकडे असते. गरज नसताना वस्तू खरेदी करणं, वापरण्यायोग्य वस्तू लगेच फेकून देणं किंवा संसाधनांचा अपव्यय करणं टाळता येऊ शकतं.
व्यक्तीच्या कृतीला मर्यादा असतात; मोठ्या बदलांसाठी सामूहिक प्रयत्न आणि योग्य धोरणंही लागतात. तरीही प्रगतीबद्दलचा विचार केवळ सरकार, उद्योग किंवा तज्ज्ञ यांच्यापुरता मर्यादित ठेवण्याचं कारण नाही.
आपण ज्या जगात राहतो, ते घडवण्यात आपल्या निवडींचाही काही वाटा असतो.
बदलतं जग आणि जुने विचार
आज आपण डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या युगात जगतो. माहिती क्षणात उपलब्ध होते. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढत आहे. अनेक कामं स्वयंचलित होत आहेत. दूरवर बसून काम करणं शक्य झालं आहे. व्यापार आणि संवादाच्या पद्धती सतत बदलत आहेत.
यामुळे औद्योगिक युग संपलं आहे, असं म्हणता येत नाही. आजही कारखाने आहेत, शेती आहे, खाणकाम आहे, बांधकाम आहे आणि मोठ्या प्रमाणावर वस्तूंचं उत्पादन होत आहे. आधुनिक डिजिटल व्यवस्था चालण्यासाठीही वीज, यंत्रं, धातू, पाणी, इमारती आणि वाहतूक आवश्यक आहे.
म्हणजे माहितीच्या युगात प्रवेश करताना आपण भौतिक जगापासून मुक्त झालेलो नाही. उलट डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या मागेही मोठी भौतिक व्यवस्था उभी आहे.
मोबाईल तयार करण्यासाठी विविध खनिजं लागतात. संगणक आणि सर्व्हर चालवण्यासाठी वीज लागते. माहिती साठवणाऱ्या केंद्रांना जागा, उपकरणं आणि थंड ठेवण्याची व्यवस्था लागते. डिजिटल सेवांचा वापर वाढला की त्या सेवांना आधार देणाऱ्या पायाभूत सुविधांचं महत्त्वही वाढतं.
त्यामुळे तंत्रज्ञान किती आधुनिक आहे, एवढाच प्रश्न पुरेसा नाही. त्या तंत्रज्ञानासाठी लागणारी संसाधनं कुठून येतात, त्यांचा वापर कसा होतो आणि वापरानंतर निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचं काय केलं जातं, हेही महत्त्वाचं आहे.
टॉफ्लर यांनी समाजातील बदल समजून घेण्यासाठी वेगवेगळ्या लाटांची संकल्पना मांडली. त्या विचारातून आपल्याला एक गोष्ट शिकता येते : समाज बदलतो, तंत्रज्ञान बदलतं आणि जीवनपद्धती बदलतात; पण बदलत्या व्यवस्थांमध्ये जुन्या विचारांचा प्रभाव टिकून राहू शकतो.
आज आपल्याकडे नवी साधनं आहेत. माहिती मिळवण्याचे नवे मार्ग आहेत. पर्यावरणीय समस्यांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिक प्रगत उपकरणं आहेत. हवामानातील बदल समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक संशोधन उपलब्ध आहे. पाण्याचा वापर कमी करणाऱ्या पद्धती, नवीकरणीय ऊर्जेचे पर्याय आणि कचरा कमी करण्याची तंत्रं विकसित होत आहेत.
तरीही तंत्रज्ञान उपलब्ध असणं म्हणजे त्याचा योग्य वापर होतोच असं नाही.
सौरऊर्जा वापरण्याची क्षमता असूनही काही ठिकाणी तिचा पुरेसा वापर होत नाही. पाणी पुनर्वापराच्या पद्धती उपलब्ध असूनही त्यांची अंमलबजावणी कमी असू शकते. पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करता येत असला तरी काही निर्णयांमध्ये तो विचार पुरेसा महत्त्वाचा मानला जात नाही.
यातून पुन्हा तोच प्रश्न समोर येतो : समस्या केवळ साधनांची आहे, की साधनांचा वापर करण्यामागील विचारांचीही आहे?
आपल्याला विज्ञानाची गरज आहे. तंत्रज्ञानाची गरज आहे. उद्योगांची गरज आहे. रोजगाराची आणि आर्थिक विकासाचीही गरज आहे. पण या सगळ्यांचा उद्देश माणसाचं आणि समाजाचं जीवन अधिक चांगलं बनवणं हा असेल, तर निसर्गाच्या मर्यादा आणि त्याचं महत्त्व समजून घेणंही आवश्यक ठरतं.
माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील नातं हे एका बाजूने विजय मिळवण्याचं नातं नाही. माणूस निसर्गाच्या बाहेर उभा राहून त्याच्याकडे पाहत नाही. आपण ज्या हवेत श्वास घेतो, जे पाणी पितो आणि ज्या अन्नावर जगतो, त्या सगळ्यांशी आपलं अस्तित्व जोडलेलं आहे.
निसर्गाचं नुकसान म्हणजे नेहमीच एखाद्या दूरच्या जंगलात किंवा दुसऱ्या प्रदेशात घडणारी घटना नसते. कधी त्याचा परिणाम पाण्याच्या टंचाईत दिसतो, कधी उष्णतेच्या तीव्रतेत, कधी शेतीच्या अडचणीत आणि कधी आरोग्याच्या प्रश्नांत.
याचा अर्थ प्रत्येक नैसर्गिक बदलाला मानवी कृतीच जबाबदार असते, असं नाही. निसर्गात स्वतःहूनही अनेक बदल घडतात. कोणत्याही विशिष्ट घटनेचं कारण समजून घेण्यासाठी पुरावे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो. मात्र मानवी कृतीमुळे निर्माण होणारे परिणाम समजून घेणं आणि ते कमी करण्यासाठी प्रयत्न करणं आपल्या हातात आहे.
इथूनच पुढचा विचार सुरू होतो.
औद्योगिक समाजाने माणसाला मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करण्याची क्षमता दिली. त्याने वेळ, काम, सत्ता आणि व्यवस्थापन यांची नवी रचना निर्माण केली. त्यातून सुविधा वाढल्या, रोजगार निर्माण झाले आणि अनेक क्षेत्रांत प्रगती झाली. पण त्याचबरोबर निसर्गाचा वापर कसा करायचा, साधनसंपत्तीची मर्यादा काय आहे आणि विकासाची किंमत कोण मोजतं, हे प्रश्नही अधिक महत्त्वाचे झाले.
या प्रश्नांची उत्तरं केवळ भूतकाळात शोधून मिळणार नाहीत. ती आपल्या आजच्या निर्णयांमध्ये शोधावी लागतील.
आपण बांधत असलेल्या शहरांत, वापरत असलेल्या ऊर्जेत, उभारत असलेल्या उद्योगांत, पाण्याच्या नियोजनात आणि वस्तूंच्या खरेदी-वापरात या विचारांचा परिणाम दिसायला हवा.
कारण प्रगतीचा खरा अर्थ केवळ आपण किती पुढे आलो, एवढाच नसतो. आपण पुढे जाताना काय जपलं, काय गमावलं आणि आपल्या प्रवासामुळे इतरांच्या जगण्यावर काय परिणाम झाला, हेही पाहावं लागतं.
माणसाने निसर्गाला आपल्या गरजांसाठी बदललं; आता आपल्या गरजा आणि विकासाची दिशा तपासण्याची वेळ आली आहे का?
भाग समाप्त
भाग १ साठी संपादकीय नोंद
मूळ विचारांचा संदर्भ : एल्विन टॉफ्लर यांच्या The Third Wave या पुस्तकातील औद्योगिक समाज, उत्पादनव्यवस्था, केंद्रीकरण, वेळेची शिस्त आणि समाजातील परिवर्तन यांसंबंधीच्या विचारांचा व्यापक आधार घेतला आहे. मात्र वरील लेख स्वतंत्र मांडणी आहे; पुस्तकातील मजकुराचा शब्दशः अनुवाद किंवा पुनर्लेखन नाही.
ग्रंथसूची संदर्भ : The Third Wave या इंग्रजी पुस्तकाची १९८० मधील आवृत्ती WorldCat आणि Smithsonian Libraries and Archives यांच्या नोंदींमध्ये आढळते.
ऐतिहासिक तथ्यपडताळणी : औद्योगिक क्रांतीचा प्रारंभ अठराव्या शतकात ब्रिटनमध्ये झाला आणि यंत्राधारित उत्पादनामुळे कामाच्या व समाजजीवनाच्या पद्धतींमध्ये मोठे बदल झाले, ही व्यापक ऐतिहासिक माहिती विश्वसनीय संदर्भांशी सुसंगत आहे.
लक्षात घेण्यासारखी मर्यादा : टॉफ्लर यांची “लाट” ही समाजपरिवर्तन समजावून सांगणारी संकल्पनात्मक चौकट आहे. ती सर्व देशांच्या इतिहासाचे तंतोतंत आणि एकसमान वर्णन म्हणून वापरलेली नाही.