स्वप्न आणि तिचा आत्मा
20 व्या शतकात एका व्यक्तीने संपूर्ण राष्ट्राच्या मनाला हलवले. त्यांचे नाव मोहनदास करमचंद गांधी.
गांधीजींची विचारधारा ही केवळ राजकीय आंदोलन नव्हती. ती भारतीय संस्कृतीच्या मूळ तत्त्वांशी आणि जगातील सर्व प्रमुख धर्मांच्या केंद्रबिंदूशी जोडलेली होती. व्यासऋषींनी हजारो वर्षांपूर्वी विचारलेला प्रश्न - "धर्मामुळे अर्थ आणि काम दोन्ही मिळतात, मग माणूस धर्माचा मार्ग का सोडतो?" - हाच प्रश्न गांधींनी आधुनिक काळात पुन्हा मांडला.
गांधींचे एकमेव ध्येय होते: धर्मबुद्धीला घराच्या चार भिंतीतून बाहेर काढून रोजच्या सामाजिक जीवनात आणणे. व्यक्तीच्या वागणुकीपासून ते राष्ट्राच्या धोरणापर्यंत ही धर्मबुद्धी पोहोचली पाहिजे. यासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांच्या सर्व चळवळींचा प्राण हीच "विश्वात्मक धर्मबुद्धी" होती.
नावाचा बाजार आणि खऱ्या-खोट्या अनुयायांची गर्दी.
गांधींच्या प्रत्येक विचाराभोवती कालांतराने कर्मकांड उभे राहिले. आणि जे प्रत्येक धर्मासोबत घडते तेच येथे घडले.गांधींच्या नावाने मठ स्थापन झाले. पुतळे उभारले गेले. भाषणांची मालिका सुरू झाली. "गांधीवाद" नावाचा एक नवा पंथ तयार झाला.काही लोक श्रद्धेने आले. काही लोक लाटेसोबत आले. आणि सर्वात जास्त लोक फक्त फायदा मिळवण्यासाठी आले.
यात गांधींचा किंवा त्यांच्या शिकवणुकीचा दोष नाही. एखादा चांगला गुरु असेल आणि त्याचे शिष्य वाट चुकले, तर त्याला गुरु जबाबदार ठरवणे म्हणजे संन्याशाला चोर ठरवून सुळी देण्यासारखे आहे. खरे चोर मात्र मोकळे राहतील.
तरुण पिढीने गांधीवादी कार्यकर्त्यांवर "फक्त पोपटपंची" चा आरोप केला. हा आरोप सर्वांसाठी नव्हता. विनोबांचे भूदान, जयप्रकाशांचे संपूर्ण क्रांती आंदोलन - ही जिवंत उदाहरणे अजूनही आहेत.
पण एक कटू सत्य स्वीकारावे लागेल.1947 पर्यंत गांधींच्या सोबत असलेली ती तळमळ, सामान्य माणसाच्या सुखदुःखात स्वतःला झोकून देण्याची वृत्ती - ती गांधींच्या निधनानंतर झपाट्याने कमी झाली.
दिल्लीपासून गल्लीपर्यंत "गांधी" हे नाव सोयीसाठी वापरले जाऊ लागले. 1947 पूर्वी ते नाव खऱ्या सोन्याचे नाणे होते. नंतर त्यात भेसळ झाली आणि ते कथलाचे झाले.
चैतन्य का विझले? काळ बदलला पण आपण नाही.
याची अनेक कारणे आहेत. पण मुख्य कारण एकच: समाज आणि माणसाचे मन झपाट्याने बदलत होते, पण आपण फक्त गांधींच्या आवडत्या तत्त्वांचाच जप करत राहिलो.इतिहासाची साक्ष आहे - प्रत्येक महापुरुषाचा पराभव त्याच्या आळशी आणि कर्मकांडाला चिकटून राहणाऱ्या शिष्यांमुळे होतो. गांधींच्या बाबतीतही हेच झाले.
डॉ. राममनोहर लोहियांनी मार्क्सवादाचे दोन प्रकार सांगितले:
क्रांतिकारी मार्क्सवाद: आधी उत्पादनाची साधने आणि मालकी बदला. मग भाषा, जात, नैतिकता सगळे आपोआप बदलेल.
षंढ मार्क्सवाद: फक्त यंत्र आणि उद्योग आले की सगळे प्रश्न सुटतील अशी भोळी समजूत.
बिलकुल तसेच गांधीवादाचे झाले:
क्रांतिकारी गांधीवाद: आधी माणसाचे मन आणि त्याची नैतिकता बदला. मग समाज आपोआप बदलेल.
भोंगळ गांधीवाद: फक्त गांधींचे नाव घ्या,खादी वापरा, बाकी काही करू नका.
गांधी जिवंत असेपर्यंत दुसरा प्रकार दाबला गेला होता. ते गेल्यावर पहिला प्रकार संपुष्टात आला.
मार्क्स आणि गांधी - दोन किनारे, एकच ध्येय?
मार्क्सला समाजाची बाह्य रचना बदलायची होती. गांधींनाही बदल हवा होता, पण तो आतून.
मार्क्स म्हणतो: "नवी अर्थव्यवस्था आली की नवा माणूस तयार होईल."गांधी म्हणतात: "नवा माणूस तयार झाला की नवी अर्थव्यवस्था आणि समाज आपोआप येईल."
रशिया आणि चीनने पहिला मार्ग निवडला. भारताने दुसरा मार्ग निवडायला हवा होता. पण आपण तो पूर्णपणे स्वीकारलाच नाही.त्यामुळे आजची तरुण पिढी यंत्र, उद्योग आणि भौतिक समृद्धीच्या स्वप्नांमध्ये रमली आहे. निर्जीव झालेल्या गांधीवादात त्यांना भविष्य दिसत नाही.
सर्वात कठीण प्रश्न - माणूस बदलू शकतो का?
गांधींना माणसाच्या आत असलेल्या दैवी अंशावर प्रचंड विश्वास होता. आफ्रिकेपासून नोआखालीपर्यंत त्यांनी हे दाखवूनही दिले.पण इतिहास काय सांगतो? माणूस प्रथम आपल्या वासना आणि अमर्याद सुखाच्या इच्छेचा गुलाम असतो. म्हणून फक्त "संयम ठेवा" असे सांगून समाज बदलतो का?
उदाहरण: कुटुंब नियोजन
गांधी म्हणाले: स्त्रीने पुरुषाचा संयमाने प्रतिकार करावा. 3-4 मुले झाल्यावर शरीरसुखाचा मोह सोडावा.
पण 20 वर्षातच देशाला सरकारी पातळीवर कुटुंब नियोजनाचा कार्यक्रम राबवावा लागला. कारण लोकांनी ऐकले नाही.महाराष्ट्रातच 1951 ते 1971 मध्ये लोकसंख्या 3.8 कोटी वरून 5 कोटी झाली. याचा अर्थ काय? फक्त नैतिक उपदेश अपुरा पडला.
दारूबंदी, लॉटरी, भ्रष्टाचार - सगळीकडे तेच. कायदे आहेत पण ते वाघाला सुतळीने बांधण्यासारखे दुबळे आहेत. कारण नैतिकतेचा पाया नाही.
सत्ताधारी आणि नवा धनिक वर्ग.
"ज्याच्या हाती सत्ता तोच पारधी" - अशी आजच्या उत्पादन आणि संपत्तीची अवस्था आहे.
आपण तोंडाने लोकशाही, समाजवाद आणि समतेच्या गप्पा मारतो. आणि त्याच वेळी नवे नवे धनिक वर्ग बऱ्या-वाईट मार्गाने श्रीमंत होत आहेत.
सरकारकडे काळा बाजार आणि या नवधनिकांवर नियंत्रण ठेवण्याची ताकद नाही. गांधींना अभिप्रेत असलेला "नवा मानव" आज पूर्वीपेक्षा दुर्मीळ झाला आहे. उलट "पैसा हेच सर्वस्व" हे तत्व सगळ्यांच्या तोंडचे गाणे झाले आहे. विनोबा म्हणतात "पैसा लुच्चा आहे". तो ज्याच्याकडे जातो त्याला आपल्यासारखा करून सोडतो. याचा अनुभव आपण दररोज घेतो.
पुढे काय? दोन महासागरांचा संगम.
गांधीवाद आणि मार्क्सवाद हे परस्परविरोधी वाटतात. पण त्यांचा गाभा एकच आहे: सामान्य माणसाबद्दलची करुणा.जर स्वातंत्र्यानंतर आपण या दोघांचा खरा समन्वय साधला असता, तर आजचे चित्र वेगळे असते.
आज आपल्याकडे काय आहे? अर्धवट मार्क्सवाद + अर्धवट गांधीवाद = संधीसाधूंचे तत्त्वज्ञान.
तरुण पिढीला राग येतो याचे कारणही हेच. त्यांना पावलोपावली काटे बोचत आहेत आणि ते काटे आपणच पेरले आहेत.
कालवा खणण्याची वेळ.
फक्त टीका करून प्रश्न सुटणार नाहीत. गांधींच्या विचारांचा गाभा समजून घ्यावा लागेल.
गांधींच्या आत एक "यंत्रयुगातील संत" होता. त्याला माहित होते: माणूस फक्त दोन पायांचा प्राणी नाही. तो प्रयत्नाने उंच जाऊ शकतो.आपल्या समाजाच्या मनात पूर्वजन्म, दैव, स्वार्थ - या गोष्टी इतक्या खोल रुजल्या आहेत की गांधींचा खरा विचार त्याला पचला नाही.
बी चांगले होते, पण जमीन रेताड निघाली.
आता काय करायचे?
धनिकांनी, बुद्धिमंतांनी आधी स्वतःकडे जे जास्त आहे ते समाजाला देण्याची तयारी दाखवली पाहिजे.
शाळा, घर, साहित्य, कला - सगळीकडे नवी जडणघडण हवी.तरुणांना मी एवढेच सांगेन: मार्क्स आणि गांधी या दोन महासागरांच्या मधून एक कालवा खणा.
त्या संगमावरच खऱ्या मानवतेचे कमळ फुलेल.
नाव घेणे सोपे आहे. जगणे कठीण आहे. पण हाच खरा मार्ग आहे.
---
संदर्भ प्रेरणा: वि. स. खांडेकर - एका महामानवाचे एक भव्य स्वप्न" पुस्तक: `महात्मा`, संपादन: रॉय किणीकर, प्रकाशन: डायमंड पब्लिकेशन्स
— समाप्त—-