भाग १ — जिवंतपणी दुर्लक्षित, मृत्यूनंतर गौरवलेले! — Overlooked in Life, Celebrated After Death!
काही माणसं आपल्या आयुष्यात असं काही काम करून जातात, ज्याचा फायदा पुढच्या अनेक पिढ्यांना होतो. पण त्यांच्या हयातीत त्यांच्या कामाची योग्य दखल घेतली जात नाही. काहींना पुरेसं प्रोत्साहन मिळत नाही, काहींच्या विचारांकडे दुर्लक्ष केलं जातं, तर काहींना आपल्या कामासाठी आयुष्यभर संघर्ष करावा लागतो.
विशेष म्हणजे, हीच माणसं गेल्यानंतर त्यांच्या कामाचं महत्त्व जगाला समजतं. मग त्यांच्या नावाने गौरव होतो, त्यांच्या विचारांचा अभ्यास केला जातो आणि त्यांचं मोठेपण सांगितलं जातं.
हे सगळं पाहताना मनात एक प्रश्न निर्माण होतो.
माणसाचं कर्तृत्व समजून घेण्यासाठी आपण त्याच्या मृत्यूची वाट का पाहतो?
आपल्या समाजात एखाद्या माणसाचं मोठेपण त्याच्या प्रसिद्धीवरून ठरवण्याची सवय आहे. ज्याचं नाव मोठं, त्याचं काम मोठं, असं आपण अनेकदा समजतो. पण प्रत्येक वेळी हे खरं असतं का?
एखाद्या माणसाने किती पैसा कमावला, किती पुरस्कार मिळवले किंवा किती प्रसिद्धी मिळवली, यापेक्षा त्याने आपल्या कामातून काय निर्माण केलं आणि त्याचा इतरांच्या जीवनावर काय परिणाम झाला, हे अधिक महत्त्वाचं नाही का?
हा प्रश्न समजून घेण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील व्यक्तींच्या आयुष्याकडे पाहूया.
मेंडेल यांचं संशोधन आणि उशिरा मिळालेली ओळख
ग्रेगर मेंडेल हे आनुवंशिकतेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचं नाव आहे. आज शाळेत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाही त्यांच्या प्रयोगांची माहिती मिळते. पण त्यांच्या संशोधनाला त्यांच्या हयातीत व्यापक मान्यता मिळाली नव्हती.
मेंडेल यांनी वाटाण्याच्या रोपांवर अनेक प्रयोग केले. एका पिढीकडून पुढच्या पिढीकडे गुणधर्म कसे जातात, काही गुणधर्म पुढच्या पिढीत कसे दिसतात आणि काही कसे दिसत नाहीत, याचा त्यांनी बारकाईने अभ्यास केला.
त्यांनी केवळ निरीक्षणांवर समाधान मानलं नाही. रोपांची लागवड केली, त्यांच्या गुणधर्मांची नोंद ठेवली, प्रयोग केले आणि मिळालेल्या परिणामांचा संख्यात्मक अभ्यास केला.
१८६५ मध्ये त्यांनी आपल्या संशोधनाचे निष्कर्ष एका वैज्ञानिक संस्थेच्या सभेत मांडले. त्यानंतर १८६६ मध्ये त्यांचा संशोधनलेख प्रकाशित झाला. मात्र त्या काळात त्यांच्या कामाची मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली नाही. १९०० मध्ये तीन वेगवेगळ्या वनस्पतिशास्त्रज्ञांनी मेंडेल यांच्या आधीच्या संशोधनाकडे पुन्हा लक्ष वेधलं. त्यानंतर त्यांच्या कामाचं महत्त्व अधिक व्यापकपणे मान्य होऊ लागलं.
इथे एक गोष्ट स्पष्ट करणं आवश्यक आहे. मेंडेल यांचं संशोधन पूर्णपणे कुणाच्याही नजरेस पडलं नव्हतं, असं म्हणणं योग्य नाही. त्यांचा लेख प्रकाशित झाला होता आणि त्याचा काही ठिकाणी उल्लेखही झाला होता. मात्र त्यांच्या संशोधनाचा अर्थ आणि महत्त्व त्या काळातील वैज्ञानिक जगतात व्यापकपणे समजलं नव्हतं.
मला या घटनेतून एक गोष्ट जाणवते. एखाद्या माणसाने केलेलं काम आणि त्या कामाचं महत्त्व समाजाला समजणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
कधी काळाची मर्यादा असते, कधी उपलब्ध ज्ञान अपुरं असतं, तर कधी एखाद्या नव्या विचाराकडे पाहण्याची तयारीच नसते. त्यामुळे महत्त्वाचं काम समोर असूनही त्याची किंमत लगेच समजेलच असं नाही.
पण म्हणून प्रत्येक नव्या विचाराला लगेच मान्यता मिळाली पाहिजे, असंही नाही. विज्ञानात कोणताही निष्कर्ष पुरावे, प्रयोग आणि पुढील तपासणीच्या आधारे स्वीकारला जातो. ही प्रक्रिया आवश्यक आहे.
मात्र एखाद्या संशोधनाची शास्त्रीय तपासणी करणं आणि संशोधकाच्या कामाकडे दुर्लक्ष करणं यात फरक आहे.
नव्या विचारांना प्रश्न विचारले पाहिजेत; पण ते मांडणाऱ्या माणसाला समजून घेण्याची तयारीही ठेवली पाहिजे.
व्हॅन गॉग : कलेवर प्रेम होतं, गरिबीवर नाही!
संशोधनाच्या क्षेत्रात मेंडेल यांचं उदाहरण आहे. कलेच्या क्षेत्रात व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग यांचं आयुष्यही आपल्याला असाच विचार करायला लावतं.
आज व्हॅन गॉग यांची चित्रं जगभर प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या कलेला मोठं स्थान मिळालं आहे. पण त्यांच्या हयातीत त्यांना आजच्यासारखी व्यावसायिक मान्यता मिळाली नव्हती.
त्यांच्या आयुष्याबद्दल एक गोष्ट अनेकदा सांगितली जाते—त्यांनी आयुष्यात फक्त एकच चित्र विकलं. मात्र ही गोष्ट पूर्णपणे अचूक नाही. व्हॅन गॉग म्युझियमच्या माहितीनुसार त्यांच्या हयातीत दोनपेक्षा अधिक चित्रांची विक्री झाली होती. त्यांच्या काकांनी त्यांना हेग शहराची दृश्यं दाखवणारी चित्रं काढण्याचं काम दिलं होतं. ज्युलियन टांगुई या चित्रव्यापाऱ्याने त्यांचं एक चित्र विकत घेतलं होतं. त्यांचे भाऊ थियो यांनीही त्यांचं एक चित्र लंडनमधील कलादालनाला विकलं होतं. द रेड व्हाइनयार्ड हे चित्र अॅना बोश यांनी विकत घेतलं होतं.
म्हणजेच, त्यांनी फक्त एकच चित्र विकलं, असं ठामपणे म्हणता येत नाही. मात्र त्यांच्या हयातीत त्यांच्या कलेला अपेक्षित व्यावसायिक यश मिळालं नव्हतं, हे स्पष्ट आहे.
त्यांच्या आयुष्यात आर्थिक अडचणी होत्या. चित्रकलेसाठी लागणारे साहित्य, राहण्याचा खर्च आणि रोजच्या जगण्याची चिंता त्यांच्यासमोर होती. त्यांचे भाऊ थियो यांनी त्यांना अनेक वर्षं आर्थिक मदत केली. त्यामुळे व्हॅन गॉग यांच्या कलेच्या प्रवासात थियो यांचा आधारही महत्त्वाचा होता.
या सगळ्याकडे पाहताना मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते.
एखाद्या माणसाला आपल्या कामावर मनापासून प्रेम असू शकतं. कितीही अडचणी आल्या तरी तो आपलं काम सुरू ठेवू शकतो. पण याचा अर्थ त्याला गरिबी आवडते किंवा त्याला आर्थिक आधाराची गरज नाही, असा होत नाही.
कलेवर प्रेम करणाऱ्या कलाकारालाही सन्मानाने जगण्याचा अधिकार असतो.
कलाकाराला त्याच्या कलेची ओढ असते; पण त्यालाही घरखर्च असतो, जगण्याच्या गरजा असतात आणि आपल्या कामातून उदरनिर्वाह करण्याची इच्छा असते. त्याच्या संघर्षाचं कौतुक करताना त्याला भेडसावणाऱ्या अडचणी विसरून चालणार नाही.
माणसाच्या कर्तृत्वाचा गौरव करायचा असेल, तर त्याच्या संघर्षाची गोष्ट सांगण्याबरोबरच त्याला आवश्यक असलेला आधार जिवंतपणी देणं अधिक महत्त्वाचं नाही का?
प्रसिद्धी म्हणजे कर्तृत्व नव्हे
आपण अनेकदा प्रसिद्ध माणसांकडे लक्ष देतो. त्यांच्या यशाच्या गोष्टी वाचतो, त्यांच्या कामाचं कौतुक करतो. पण आपल्या आसपास शांतपणे काम करणाऱ्या माणसांकडे किती लक्ष देतो?
कुणी मुलांच्या शिक्षणासाठी धडपडत असतं. कुणी गावातील पाण्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी प्रयत्न करत असतं. कुणी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवत असतं. कुणी समाजातील दुर्लक्षित माणसांसाठी आपला वेळ आणि शक्ती खर्च करत असतं.
या माणसांच्या कामाची दखल नेहमीच घेतली जाते का?
काही माणसं प्रसिद्धीसाठी काम करत नाहीत. त्यांना पुरस्कार मिळावा, त्यांचं नाव व्हावं किंवा लोकांनी त्यांचं कौतुक करावं, ही त्यांची पहिली अपेक्षा नसते. त्यांना एखादी गोष्ट बदलावी असं वाटत असतं. एखाद्याला मदत मिळावी, एखाद्या मुलाला शिकण्याची संधी मिळावी किंवा समाजातील एखादा प्रश्न सुटावा, एवढीच त्यांची इच्छा असते.
अशा माणसांचं काम अनेकदा त्यांच्या परिसरापुरतं मर्यादित राहतं. त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळत नाही. पण त्यामुळे त्यांच्या कामाचं महत्त्व कमी होत नाही.
माझ्या मते, समाजाने माणसाची किंमत ठरवताना त्याच्याकडे किती पैसा आहे किंवा त्याचं नाव किती लोकांना माहीत आहे, एवढंच पाहू नये. त्याने इतरांसाठी काय केलं, त्याच्या कामातून कोणाला फायदा झाला आणि त्याच्या प्रयत्नांमुळे कोणाच्या आयुष्यात बदल झाला, हेही पाहायला हवं.
मृत्यूनंतरचा गौरव आणि जिवंतपणीचा आधार
एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर तिच्या नावाने कार्यक्रम होतात, पुरस्कार दिले जातात, स्मारकं उभारली जातात. तिच्या कामाची माहिती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवली जाते. हे सगळं चांगलंच आहे. अशा व्यक्तींचं योगदान विसरता कामा नये.
पण एक प्रश्न आहे.
ती व्यक्ती जिवंत असताना तिच्या कामाला आपण किती मदत केली? तिच्या अडचणीच्या काळात किती लोक तिच्या पाठीशी उभे राहिले? तिच्या विचारांशी सहमत नसलो तरी ते समजून घेण्याचा प्रयत्न किती जणांनी केला?
मृत्यूनंतर एखाद्याचं मोठेपण मान्य करणं सोपं असतं. पण तो जिवंत असताना त्याला संधी देणं, त्याच्या कामासाठी साधनं उपलब्ध करून देणं आणि त्याच्या अडचणी समजून घेणं यासाठी संवेदनशीलता लागते.
समाजासाठी आपलं आयुष्य खर्च करणाऱ्या माणसाला केवळ टाळ्या नको असतात. त्याला काम करण्यासाठी योग्य वातावरण, सहकार्य आणि किमान आर्थिक सुरक्षितताही हवी असते.
आपण एखाद्या कलाकाराचं कौतुक करतो, पण त्याची कला विकत घेण्यासाठी पुढे येत नाही. संशोधकाच्या कामाचं महत्त्व सांगतो, पण त्याला संशोधनासाठी आवश्यक साधनं मिळावीत यासाठी प्रयत्न करत नाही. समाजासाठी काम करणाऱ्या माणसाचा गौरव करतो, पण त्याच्या अडचणीच्या वेळी त्याला आधार देत नाही.
मग आपल्या कौतुकाचा उपयोग तरी काय?
मला असं वाटतं की एखाद्या माणसाच्या कर्तृत्वाची खरी परीक्षा त्याच्या मृत्यूनंतर किती मोठा गौरव झाला यात नसून, तो जिवंत असताना त्याच्या कामाला आपण किती न्याय दिला यात आहे.
माणूस गेल्यानंतर त्याच्या आठवणी जपणं महत्त्वाचं आहेच. पण तो आपल्या सोबत असताना त्याच्या कामाची दखल घेणं, त्याला प्रोत्साहन देणं आणि शक्य असेल तिथे मदत करणं त्याहून अधिक अर्थपूर्ण नाही का?
पुढचा विचार
मेंडेल यांच्या संशोधनाला व्यापक मान्यता मिळायला वेळ लागला. व्हॅन गॉग यांच्या कलेला त्यांच्या हयातीत अपेक्षित व्यावसायिक यश मिळालं नाही. या दोघांची क्षेत्रं वेगळी आहेत; पण त्यांच्या आयुष्याकडे पाहताना एक प्रश्न पुन्हा पुन्हा समोर येतो.
समाज एखाद्या माणसाचं कर्तृत्व ओळखण्यात उशीर करतो, तेव्हा त्यामागे नेमकी कारणं कोणती असतात?
केवळ काळाची मर्यादा असते, की कुटुंबाची परिस्थिती, आर्थिक अडचणी, सामाजिक भेदभाव, राजकीय व्यवस्था आणि दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव नसणं यांचाही त्यात वाटा असतो?
आणखी एक प्रश्न आहे. एखाद्या माणसाकडे जन्मतः काही गुण असले, तरी त्याला योग्य वातावरण, शिक्षण आणि संधी मिळाली नाही, तर त्या गुणांचं काय होतं?
माणसात क्षमता असणं महत्त्वाचं की त्या क्षमतेला फुलण्यासाठी समाजाने संधी देणं अधिक महत्त्वाचं?
या प्रश्नाचा विचार आपण पुढच्या भागात करू.
भाग १ समाप्त.