मूळ स्रोत — गांधी नावाचे महात्मा — संपादक : रॉय किणीकर — सहाय्यक : अनिल किणीकर — डायमंड प्रकाशन्स
भाग १
नेताजी सुभाषचंद्र बोस
"आजाद हिंद फौजेच्या सैनिकांनो! माझ्या आयुष्यातला आजचा दिवस अत्यंत अभिमानाचा आहे. भारताची विमोचनसेना आज अस्तित्वात आली आहे हे सांगण्याचा अपूर्व बहुमान नियतीने आज मला दिला आहे. ही सेना सिंगापूरच्या, एकेकाळी ब्रिटिश साम्राज्याचा मजबूत तळ असलेल्या शहराच्या रणक्षेत्रात आज उभी आहे. ही सेना केवळ भारताला ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून मुक्त करणारी राहाणार नाही, तर स्वतंत्र भारताची भावी राष्ट्रीय सेना निर्माण करणारीही ती राहील. प्रत्येक भारतीयाची ही सेना आहे. प्रत्येकाला तिचा अभिमान वाटला पाहिजे. संपूर्ण भारतीय नेतृत्वाने तिची उभारणी झाली आहे आणि तो ऐतिहासिक क्षण आला म्हणजे भारतीय नेतृत्वानेच ती रणक्षेत्राकडे कूच करील.
"ज्या साम्राज्यावर सूर्य कधी मावळत नाही, ते साम्राज्य चिरकाल टिकेल, असे काही लोकांना एकदा वाटत होते; पण असा विचार माझ्या मनात कधीही आला नाही. इतिहासाने मला असे शिकविले आहे की, प्रत्येक साम्राज्याची अवनती व विनाश अपरिहार्य असतो. शिवाय जी शहरे व किल्ले एकेकाळी संरक्षणाची मजबूत केंद्रे होती, ती गतकालीन साम्राज्यांची स्मशानभूमी झालेली मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिली आहे. ब्रिटिश साम्राज्याच्या स्मशानभूमीवर आज उभे राहिल्यानंतर सामर्थ्यशाली ब्रिटिश राज्य ही आता इतिहासजमा गोष्ट झाली आहे, अशी एखाद्या लहान मुलाचीही खात्री पटेल.
"१९३९ मध्ये फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले तेव्हा जर्मन सैनिकांच्या तोंडी एकच घोषणा होती, ती म्हणजे ‘पॅरिसला चला’. १९४१ च्या डिसेंबरमध्ये जपानचे सैनिक कूच करीत निघाले तेव्हा त्यांच्या तोंडी एकच घोषणा होती, ‘सिंगापूरला चला’. मित्रहो! शूरवीरांनो! ‘चलो दिल्ली’ हीच आता तुमची घोषणा असू द्या.
"आपल्यापैकी कितीजण या स्वातंत्र्ययुद्धातून वाचतील, हे मला माहीत नाही. परंतु एक गोष्ट मात्र मला माहीत आहे. ती अशी की, आपण अखेरीस विजयी होणार आणि ब्रिटिश साम्राज्याच्या दुसऱ्या एका स्मशानभूमीवर दिल्लीमधील ऐतिहासिक लाल किल्ल्याजवळ—जोपर्यंत या सेनेतील जिवंत असलेले सैनिक संचलन करीत नाहीत, तोपर्यंत आपले कार्य संपले आहे असे समजता येणार नाही.
"भारत आता स्वातंत्र्य मिळविण्याइतका प्रगल्भ झाला असला तरी त्याच्याजवळ एक गोष्ट नाही आणि ती म्हणजे विमोचनसेना, असे मला नेहमीच वाटत आले आहे. अमेरिकेचा जॉर्ज वॉशिंग्टन लढू शकला व स्वातंत्र्य मिळवू शकला, कारण त्याच्याजवळ सशस्त्र स्वयंसेवक होते. सर्वांच्या अगोदर पुढे येऊन भारताची राष्ट्रीय सेना संघटित करण्याचे भाग्य व सन्मान तुम्हाला लाभला आहे. ही सेना उभारून स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या मार्गावरील शेवटचा अडथळा तुम्ही दूर केला आहे. अशा या उदात्त कार्यासाठी कटिबद्ध होणाऱ्यांचे आपण अग्रेसर आहोत, ही जाणीव तुम्हाला आनंद देईल व तुमची छाती अभिमानाने फुलून येईल.
"तुम्हाला जे कार्य करायचे आहे त्याचे स्वरूप दुहेरी आहे. शस्त्रसामर्थ्याचा उपयोग करून व तुमच्या रक्ताची किंमत देऊन तुम्हाला स्वातंत्र्य मिळवावे लागेल. आणि भारत स्वतंत्र झाल्यावर तुम्हाला स्वतंत्र भारताची कायमसेना संघटित करावी लागेल. आपल्या स्वातंत्र्याचे सदैव रक्षण करणे हे या सेनेचे काम राहील. आपण आपले स्वातंत्र्य कधीही गमावणार नाही, इतक्या अभंग पायावर आपण आपली राष्ट्रीय संरक्षणव्यवस्था उभारली पाहिजे.
"सैनिक या नात्याने एकनिष्ठा, कर्तव्य व त्याग या तीन गुणांची तुम्हाला सदैव जोपासना करावी लागेल. जे देशाशी सदैव एकनिष्ठ राहतात, प्राणार्पण करायला सदैव सिद्ध असतात, ते सैनिक अभेद्य असतात, अजिंक्य असतात. तुम्हालाही अभेद्य व्हायचे असेल तर हे तीन शब्द मनावर तुम्ही कोरून ठेवा.
"खऱ्या सैनिकाला लष्करी व आध्यात्मिक अशा दोन्ही शिक्षणांची गरज असते. तुम्ही स्वतःला व तुमच्या बांधवांना असे शिक्षण दिले पाहिजे की, ज्यायोगे प्रत्येक सैनिकात उदंड आत्मविश्वास निर्माण होईल. शत्रूपेक्षा आपण कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहोत याची जाणीव होईल, त्याला मृत्यूची भीती वाटणार नाही व कोणत्याही विपरीत परिस्थितीत कृती करण्याची पुढाकार वृत्ती त्यांच्यात निर्माण होईल. वैज्ञानिक शिक्षण, धैर्य, निर्भयता व चैतन्यशीलता यांच्यामुळे किती अद्भुत गोष्टी साध्य करता येतात, हे तुम्ही चालू युद्धात स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे. या उदाहरणावरून जे काही शिकता येण्यासारखे आहे ते तुम्ही शिका व आपल्या भारतमातेसाठी एक अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे सैन्य उभारा.
"तुमच्यापैकी जे अधिकारी आहेत, त्यांना मला असे सांगावयाचे आहे की, तुमच्यावर फार मोठी जबाबदारी आहे. कोणत्याही देशाच्या सैन्यात अधिकाऱ्यावर फार मोठी जबाबदारी असते, हे खरे असले तरी तुमच्यावरील जबाबदारी त्यांच्यापेक्षा कितीतरी जास्त आहे. आपल्या राजकीय गुलामगिरीमुळे मुकडेन, पोर्ट आर्थर किंवा सेदान यांसारखी स्फूर्तिदायी परंपरा आपल्याला लाभली नाही. ब्रिटिशांनी शिकविलेल्या काही गोष्टी आपण विसरायला पाहिजेत व त्यांनी न शिकविलेल्या पुष्कळ गोष्टी आपण शिकल्या पाहिजेत. असे असले तरी माझा असा विश्वास आहे की, तुम्ही परिस्थितीचे आव्हान स्वीकारून तुमच्या देशबांधवांनी तुमच्यावर जी जबाबदारी टाकली आहे, ती तुम्ही पार पाडाल. सैन्याचा दर्जा उंचावणे किंवा त्याचा अधःपात होऊन ते नामशेष होणे, ही गोष्ट अधिकाऱ्यावर अवलंबून असते. हे लक्षात ठेवा. अनेक आघाड्यांवर ब्रिटिश सैन्याचा पराभव होण्याला मुख्यत्वे करून त्यांचे अधिकारीच जबाबदार आहेत, हेही लक्षात ठेवा. तसेच तुमच्यातून स्वतंत्र भारताच्या सैन्याचे श्रेष्ठ अधिकारी निर्माण होणार आहेत, हेही लक्षात असू द्या! या युद्धात अनुभव व यश संपादन करूनच तुम्हाला आपल्या सैन्याची राष्ट्रीय परंपरा निर्माण करता येईल, हे मला तुम्हा सर्वांना सांगावयाचे आहे. ज्या सैन्याला धैर्याची, निर्भयतेची व अभेद्यतेची परंपरा नाही, असे सैन्य प्रबळ शत्रूशी सामना देऊ शकत नाही!
"मित्रहो! मानवी मन कल्पना करू शकेल असे जास्तीत जास्त उदात्त कार्य तुम्ही स्वेच्छेने अंगीकारले आहे. हे कार्य तडीला नेण्यासाठी कितीही त्याग, प्राणत्यागसुद्धा केला तरी तो थोडाच राहील. भारताची प्रतिष्ठा आज तुमच्या हाती आहे. भारताच्या आशाआकांक्षांचे तुम्ही प्रतीक आहात. म्हणून आपल्या देशबांधवांचे आशीर्वाद मिळतील व पुढील पिढ्यांना तुमच्याविषयी सार्थ अभिमान वाटेल, असे आचरण तुम्ही ठेवा.
"माझ्या आयुष्यातील हा अत्यंत अभिमानाचा दिवस आहे, असे मी सुरुवातीलाच म्हणालो. गुलामगिरीत असलेल्या लोकांना विमोचनसेनेत दाखल होणारा पहिला सैनिक यापेक्षा अधिक अभिमानाची व सन्मानाची दुसरी कोणतीही गोष्ट असू शकत नाही. परंतु या सन्मानाबरोबर जबाबदारीही येऊन पडते व मला तिची जाणीव आहे. तुमच्या सुखदुःखांत, तुमच्या आशानिराशांत, तुमच्या जयापराजयांत मी सदैव तुमचा वाटेकरी राहीन, असे मी तुम्हाला आश्वासन देऊ इच्छितो. उपासमार, हालअपेष्टा, मैलच्या मैल पायी तुडविणे आणि मृत्यू यांपेक्षा अधिक मी तुम्हाला काही देऊ शकत नाही; परंतु जिवंतपणी किंवा मृत्यूच्या दाढेत गवसले असताना तुम्ही माझ्या मागून याल तर मी तुम्हाला विजय आणि स्वातंत्र्य मिळवून देऊ शकेन, असा मला विश्वास आहे. स्वतंत्र भारत पाहाण्यासाठी आपल्यापैकी कोण जिवंत राहील, ही गोष्ट गौण आहे. भारत स्वतंत्र होईल व तो स्वतंत्र होण्यासाठी आपण सर्वस्व अर्पण करीत आहोत, इतकेच आपल्याला पुरेसं आहे. परमेश्वर आपल्या सेनेला आशीर्वाद देवो व आगामी युद्धात तिला यश देवो!
इन्किलाब जिंदाबाद! आजाद हिंद जिंदाबाद! जय हिंद!"
आजाद हिंद फौजेची पाहणी करताना सुभाषबाबूंनी हे भाषण १९४४ साली केले. भारत स्वतंत्र झाला, स्वराज्य आले, परंतु अजून सुराज्याचा पत्ता नाही! म्हणूनच सुभाषबाबूंचे हे भाषण आजच्या तरुणांना मार्गदर्शनपर ठरावे.
भाग समाप्त — स्वातंत्र्याच्या ध्येयासाठी एकनिष्ठा, कर्तव्य आणि त्याग
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. आजाद हिंद फौज आणि सुभाषचंद्र बोस
स्थिती — निश्चित
भारतीय राष्ट्रीय सेना म्हणजेच आजाद हिंद फौज ही दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात भारतीय स्वातंत्र्यासाठी कार्यरत होती. तिच्या आरंभीच्या संघटनेत कॅप्टन मोहनसिंग यांची भूमिका होती आणि पुढे सुभाषचंद्र बोस यांनी तिचे नेतृत्व स्वीकारून तिला अधिक व्यापक राजकीय व लष्करी स्वरूप दिले. भारत सरकारच्या Azadi Ka Amrit Mahotsav स्रोतांमध्येही INA आणि सुभाषचंद्र बोस यांच्या भूमिकेची नोंद आहे.
२. १९४४ मधील सुभाषचंद्र बोस यांचे भाषण
स्थिती — अंशतः बरोबर / मूळ पुस्तकातील संदर्भाची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक
दिलेल्या लेखात हे भाषण १९४४ मध्ये आजाद हिंद फौजेची पाहणी करताना केले असल्याचे नमूद आहे. मात्र उपलब्ध ऑनलाइन प्राथमिक स्रोतांमध्ये या मराठी आवृत्तीतील संपूर्ण भाषणाचा याच शब्दरचनेतील अधिकृत प्रतिलेख सहज उपलब्ध आढळला नाही. त्यामुळे भाषणातील प्रत्येक वाक्य सुभाषचंद्र बोस यांचे शब्दशः मूळ उद्गार आहेत, असा दावा स्वतंत्र प्राथमिक दस्तऐवजाशिवाय करता येत नाही.
मात्र १९४४ मध्ये बोस यांनी INA आणि स्वातंत्र्ययुद्धासाठी केलेली भाषणे, सैनिकांना प्रेरणा देणे आणि दिल्लीकडे कूच करण्याचे आवाहन करणे याचे प्राथमिक स्वरूपातील पुरावे उपलब्ध आहेत. Road to Delhi या २५ डिसेंबर १९४४ च्या समकालीन वृत्तांतात बोस यांनी दिल्लीच्या दिशेने लढा आणि त्यागाचे आवाहन केल्याची नोंद आहे.
३. ‘चलो दिल्ली’ ही घोषणा
स्थिती — निश्चित
‘चलो दिल्ली’ ही आजाद हिंद फौजेच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वपूर्ण घोषणांपैकी एक होती. १९४४ मधील समकालीन वृत्तांतांमध्येही दिल्लीकडे कूच करण्याचे आवाहन स्पष्टपणे आढळते.
४. आजाद हिंद सरकार
स्थिती — निश्चित
सुभाषचंद्र बोस यांनी २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी आझाद हिंदचे तात्पुरते सरकार स्थापन केले. अंदमान-निकोबार बेटांशी संबंधित भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या नोंदींमध्ये बोस यांच्या नेतृत्वाखालील आझाद हिंद सरकार आणि INA यांच्या कार्याचा उल्लेख आहे.
५. राणी झाशी रेजिमेंट
स्थिती — निश्चित
आजाद हिंद फौजेत महिलांसाठी राणी झाशी रेजिमेंट स्थापन करण्यात आली. भारत सरकारच्या Azadi Ka Amrit Mahotsav नोंदीनुसार तिची घोषणा जुलै १९४३ मध्ये करण्यात आली आणि कॅप्टन लक्ष्मी सहगल यांच्या नेतृत्वाखाली या रेजिमेंटने प्रशिक्षण घेतले.
६. ‘ब्रिटिश साम्राज्याची स्मशानभूमी’ आणि तत्सम भाषिक प्रतिमा
स्थिती — मूळ लेखातील वक्तृत्वात्मक मांडणी
या भागातील अनेक वाक्ये ऐतिहासिक तथ्यांपेक्षा भाषणातील प्रभावी, रूपकात्मक आणि प्रेरणादायी शैलीचा भाग आहेत. त्यामुळे त्यांचे शब्दशः ऐतिहासिक तथ्य म्हणून अर्थ लावणे योग्य नाही.
७. ‘भारत स्वतंत्र झाला, स्वराज्य आले, परंतु अजून सुराज्याचा पत्ता नाही’
स्थिती — लेखकाची/संपादकाची वैचारिक टिप्पणी
हा भाग मूळ भाषणाचा नसून लेखाच्या शेवटी लेखकाने केलेली समकालीन टिप्पणी आहे. त्यामुळे त्याचे तथ्यपडताळणीतील ऐतिहासिक दाव्याप्रमाणे मूल्यमापन करता येत नाही.
संदर्भ व स्रोत
ऑनलाइन स्रोत १ — भारत सरकार, Ministry of Culture — Azadi Ka Amrit Mahotsav
आजाद हिंद फौज आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील तिच्या कार्यासंबंधी नोंदी.
ऑनलाइन स्रोत २ — Netaji Subhas Chandra Bose — Road to Delhi, Reportage of a Meeting
२५ डिसेंबर १९४४ चा समकालीन वृत्तांत.
ऑनलाइन स्रोत ३ — भारत सरकार, Ministry of Culture — Rani of Jhansi Regiment
राणी झाशी रेजिमेंट आणि INA संदर्भातील माहिती.
ऑनलाइन स्रोत ४ — भारत सरकार, Ministry of Culture — Give Me Blood and I Promise You Freedom
४ जुलै १९४४ रोजीच्या सुभाषचंद्र बोस यांच्या प्रसिद्ध भाषणासंबंधी नोंद.
मुद्रित मूळ स्रोत — गांधी नावाचे महात्मा — संपादक : रॉय किणीकर — सहाय्यक : अनिल किणीकर — डायमंड प्रकाशन्स. या पुस्तकाचा उल्लेख स्वतंत्र मराठी संदर्भांमध्येही आढळतो.
ऐतिहासिक संदर्भभूमी
दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश भारतीय सैन्यातील अनेक भारतीय सैनिक युद्धकैदी झाले. याच पार्श्वभूमीवर भारतीय राष्ट्रीय सेनेची उभारणी झाली आणि सुभाषचंद्र बोस यांनी १९४३ मध्ये तिचे नेतृत्व स्वीकारल्यानंतर तिच्या स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक व्यापक राजकीय दिशा मिळाली.
आझाद हिंद सरकार, आजाद हिंद फौज आणि राणी झाशी रेजिमेंट या सर्वांनी दक्षिण-पूर्व आशियातील भारतीय समाजाला स्वातंत्र्याच्या प्रयत्नात सहभागी करून घेण्याचा प्रयत्न केला. १९४४ मध्ये INA ने जपानी सैन्यासोबत भारताच्या ईशान्य सीमेच्या दिशेने लष्करी मोहिमेत सहभाग घेतला; मात्र युद्धातील परिस्थिती, पुरवठ्याच्या अडचणी आणि जपानच्या पराभवामुळे ही मोहीम यशस्वी ठरली नाही.
INA च्या सैनिकांवर युद्धानंतर चालविलेल्या खटल्यांनी भारतात मोठी सार्वजनिक प्रतिक्रिया निर्माण केली. १९४५-४६ मधील INA चाचण्यांचा भारतीय राजकीय वातावरणावर परिणाम झाला आणि ब्रिटिश भारतीय सशस्त्र दलांमध्येही असंतोषाच्या व्यापक वातावरणाशी त्याचा संबंध जोडला जातो.
काय निश्चित? काय वादग्रस्त?
काय निश्चित?
सुभाषचंद्र बोस यांनी आजाद हिंद फौजेचे नेतृत्व केले.
‘चलो दिल्ली’ हे त्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्त्वाचे आवाहन होते.
आझाद हिंद सरकारची स्थापना १९४३ मध्ये झाली.
राणी झाशी रेजिमेंट INA चा महत्त्वपूर्ण महिला विभाग होता.
INA ने दुसऱ्या महायुद्धात ब्रिटिशांविरुद्ध लष्करी संघर्ष केला.
काय अंशतः बरोबर?
लेखात दिलेल्या १९४४ च्या भाषणातील अनेक आशय सुभाषचंद्र बोस यांच्या ज्ञात भाषणांशी आणि विचारांशी सुसंगत आहेत; परंतु या संपूर्ण मराठी मजकुराचा शब्दशः प्राथमिक प्रतिलेख उपलब्ध असल्याची खात्री करता आलेली नाही.
काय वादग्रस्त?
INA च्या लष्करी भूमिकेचे भारतीय स्वातंत्र्यप्राप्तीतील नेमके योगदान इतिहासलेखनात विविध प्रकारे मांडले जाते.
सुभाषचंद्र बोस यांच्या लष्करी धोरणाचे आणि अक्ष राष्ट्रांशी असलेल्या सहकार्याचे मूल्यांकनही इतिहासकारांमध्ये वेगवेगळे आहे.
कुठे पुरावा अपुरा आहे?
दिलेल्या पुस्तकातील संपूर्ण मराठी भाषण नेमक्या कोणत्या प्राथमिक दस्तऐवजावर आधारित आहे, हे पुस्तकाची मूळ आवृत्ती किंवा भाषणाचा अधिकृत प्रतिलेख तपासल्याशिवाय निश्चित सांगता येत नाही.
SEO विभाग
SEO Title:
स्वातंत्र्य, एकात्मता आणि अस्मिता — नेताजी सुभाषचंद्र बोस आणि आजाद हिंद फौज
Meta Description:
नेताजी सुभाषचंद्र बोस, आजाद हिंद फौज, ‘चलो दिल्ली’ आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या विचारांचा आढावा घेणारा प्रेरणादायी लेख.
Focus Keyword:
नेताजी सुभाषचंद्र बोस
Secondary Keywords:
आजाद हिंद फौज, सुभाषचंद्र बोस भाषण, चलो दिल्ली, भारतीय स्वातंत्र्यलढा, आझाद हिंद सरकार, राणी झाशी रेजिमेंट, नेताजींचे विचार
SEO URL Slug:
netaji-subhash-chandra-bose-azad-hind-fauj-chalo-delhi
Suggested Tags:
नेताजी सुभाषचंद्र बोस, आजाद हिंद फौज, भारतीय स्वातंत्र्यलढा, चलो दिल्ली, सुभाषचंद्र बोस, आझाद हिंद सरकार, राणी झाशी रेजिमेंट, स्वातंत्र्य, एकात्मता, अस्मिता