गुणसूत्र - १
मूळ लेखक : मॅट रिडले
पुस्तक : जीनोम — २३ गुणसूत्रांची चित्तवेधक आत्मकथा
अनुवाद : डॉ. सुनीती धारवाडकर
प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन
भाग १
समुद्राच्या पाण्यात बुडबुड्यांचं स्फुरणं, फुटणं, विरणं असं सतत चालू असतं; तद्वतच एक जीवरूप विरताना त्यातून दुसरं जीवरूप आकारास येतं! (जीवो जीवस्य जीवनम्!)
Alexander Pope, An Essay On Man
जीवनाच्या प्रारंभी एक जीवरासायनिक 'शब्द' होता, जो सदैव स्वतःच्या प्रती काढण्यात मग्न होता. ऊर्जेच्या अपक्षयाच्या (एनट्रॉपी) स्वरूपातील प्रवाहामधले चिमुकले भोवरे पकडून त्यांना जिवंत करण्यासाठी रसायनांची रचना कशी असावी, याचा शोध या आदि शब्दानेच लावला. हा शब्द म्हणजे पृथ्वीवरील जीवाचा पहिला हुंकार होता.
याच शब्दाने धुळकट अवस्थेत असलेल्या आपल्या अचेतन पृथ्वीच्या भूपृष्ठाचे परिवर्तन एका हिरव्यागार चैतन्यमय स्वर्गात केले. अंतिमतः हा शब्द बहरून आला, फुलून आला. आणि त्याच्या कल्पकतेतून त्याने स्वतःचाच शोध घेऊ शकणाऱ्या आणि स्वजाणीव असणाऱ्या अशा मेंदू नावाच्या, असामान्य साधनाची निर्मिती केली.
पृथ्वीच्या चार अब्ज (बिलियन) वर्षांच्या इतिहासात मी खरोखरच आज जिवंत आहे, हे माझे भाग्यच म्हणावे लागेल. मी एवढा नशीबवान आहे की सजीवांच्या या पन्नास लक्ष प्रजातींमध्ये मी एक सजग मानवप्राणी म्हणून जन्माला आलो.
मी पृथ्वीवरील एका अशा देशात जन्मलो की जिथे जीवनाचा हा पहिलावहिला शब्द शोधला गेला. डीएनएच्या संरचनेचा शोध म्हणजे जगातील एक महान आणि आश्चर्यकारक अशा गुपिताचे उलगडणे!
मागे वळून माझ्याबरोबर जीवनाच्या उत्पत्तीच्या प्रवासाकडे चला; मला आशा आहे की, मी आदि शब्दाच्या मोहिनीचा तुम्हाला प्रत्यय आणून देऊ शकतो.
इ. स. १७९४मध्ये बहुश्रुत कवी व काया चिकित्सक इरासमस डार्विनच्या मनात आले होते, की 'प्राणी अस्तित्वात येण्यापूर्वी जमीन व समुद्र यांना वनस्पतीने व्यापले होते. तसेच या प्राण्यांची कुटुंबेही इतर प्राण्यांच्या कुटुंबांच्या फार पूर्वीपासून अस्तित्वात होती. यावरून आपण असे अनुमान काढू शकतो का की, हा एकाच प्रकारचा जैविक धागा आहे आणि हा धागा सेंद्रिय जीवनाचे कारण आहे, मूळ आहे?'
त्या काळात हे खरोखरच एक विस्मयकारक अनुमान होते. केवळ 'तमाम सेंद्रिय जीवन एकमात्र सेंद्रिय उत्पत्ती वाटून घेते' या ध्वनित होणाऱ्या विधानासाठी ते विस्मयकारक ठरत नाही; ना की त्याच्या नातवाने चार्ल्स डार्विनने या विषयावर पुस्तक लिहिण्याच्या पासष्ट वर्षे आधीचे हे विधान होते म्हणून; तर यासाठीही की 'धागा' यासारखा आगळावेगळा शब्द वापरल्यामुळे!
खरोखरीच जीवनाचे रहस्य एका धाग्यात दडलेले आहे, एका धाग्यात जीवन गुंफले गेले आहे!
पण तरीही एक धागा 'जिवंत' असे काही, कसे काय बनवू शकतो?
जीवनाची व्याख्या तशी पटकन शब्दांमध्ये पकडता येण्यासारखी नाही. मात्र जीवन हे दोन विभिन्न अशा कौशल्याने बनले आहे, हे नक्की सांगता येते. एक म्हणजे पुनरुत्पादन क्षमता आणि दुसरे म्हणजे सूत्रबद्धता निर्माण करण्याची क्षमता.
सजीव आपल्या स्वतःची हुबेहूब प्रत बनवीत असतो. ससे दुसऱ्या सशांनाच जन्म देतात. डॅडेलियॉन वनस्पती दुसऱ्या डॅडेलियॉनलाच जन्माला घालतात.
पण ससे या व्यतिरिक्तही काही करतात. ते गवत खातात, त्याचे रूपांतर त्यांच्यातील मांसामध्ये करतात. जगातल्या निर्हेतुक अस्ताव्यस्ततेमधून (केऑस्) ते स्वतःच सुसंघटित व संमिश्र शरीर बनवितात.
ते उष्मागतिकी शास्त्राच्या (थर्मोडायनॅमिक्स) दुसऱ्या नियमाचे पालन करीत नाहीत; कारण ते बंदिस्त प्रणाली नाहीत. या शास्त्राचा दुसरा नियम सांगतो की एका बंदिस्त प्रणालीमध्ये प्रत्येक गोष्टीचा कल हा सुसंघटितपणाकडून अस्ताव्यस्ततेकडे जाण्याचा असतो.
अर्थात ससे सुसंघटित अशा छोट्या 'मोळ्या', छोटे 'गडे' बनवितात. ते संमिश्रता घडवितात, ती ऊर्जेच्या विनियोगाची किंमत मोजून! (तसे तर काहीच फुकट नसते.)
इरविन श्रोडिंजरच्या भाषेत सजीव प्राणी त्यांच्या पर्यावरणातील सुसंघटितपणा पितात.
सजीवांकडे असलेली कळीची गोष्ट म्हणजे माहिती साठवण्याची आणि ती वापरण्याची क्षमता. सजीवांकडे प्रजोत्पादनाची क्षमता कशामुळे येते, तर त्याच्याकडे असलेल्या अस्तित्वाच्या पाककृतीमुळे; आणि ही पाककृती म्हणजे नवीन शरीर, नवीन जीव तयार करण्यासाठी लागणारी माहिती.
सशाच्या डिंबामध्येच (Egg) नवीन सशांच्या शरीराची जुळणी करण्यासाठी लागणाऱ्या सूचना असतात. परंतु चयापचयाच्या द्वारे होणारी सुसंघटितपणाची निर्मिती, ही माहितीवरसुद्धा अवलंबून असते. ही माहिती म्हणजे सुसंघटितपणा निर्माण करणाऱ्या साधनाची निर्मिती व त्याची देखभाल करण्यासाठीच्या सूचना!
ज्या प्रकारे एक केक बनवण्याची पाककृती पूर्वचिन्हांकित आणि पूर्वसूचित केलेली असते, त्याचप्रमाणे एका परिपक्व सशाच्या सजीव धाग्यामध्ये त्याच्या प्रजोत्पादन व चयापचय करण्याच्या क्षमतांसकट, नवीन ससा बनवण्याची कृती साठवलेली असते.
आपल्याला ही कल्पना अ‍ॅरिस्टॉटलपर्यंत मागे गेल्यासही दृष्टीस पडते. त्याच्या म्हणण्यानुसार अंड्यामध्ये (डिंबामध्ये) कोंबडीची संकल्पना अध्याहृत आहे.
रसायनशास्त्र व पदार्थविज्ञान यांच्या अनेक पिढ्यांखाली गाडल्या गेलेल्या माहिती तत्त्वाचे अरिस्टॉटलचे अंधुक आकलन, आता आधुनिक अनुवंशशास्त्राच्या संशोधनाच्या प्रभावाखाली पुन्हा वर आले आहे.
मॅक्स डेलब्रक गमतीत म्हणाला होता की, या ग्रीक संताला डीएनएच्या शोधासाठी मरणोत्तर नोबेल पुरस्कार द्यायला पाहिजे.
भाग समाप्त — जीवनाचे रहस्य एका धाग्यात दडलेले आहे