डीएनएचा द्विसर्पिल धागा म्हणजे एक माहिती संचय आहे. यामधील संदेश हा रसायनांच्या सांकेतिक लिपीत लिहिलेला असतो. एक रसायन रेणू म्हणजे एक अक्षर समजा. आपण इंग्रजीमध्ये लिहितो तशाच प्रकारे ही आनुवंशिक सांकेतिक लिपी एकरेषीय भाषा आहे.
इंग्रजी भाषेमध्ये असते तसेच या भाषेतही प्रत्येक अक्षर तेवढेच महत्त्वाचे आहे आणि या अर्थाने ही भाषा इंग्रजीसारखीच अंकात्मक (डिजिटल) आहे. विशेष म्हणजे ही डीएनएची भाषा इंग्रजीपेक्षा खूपच सुलभ आहे, कारण या भाषेत केवळ चारच मुळाक्षरे आहेत; ती म्हणजे A, C, G, T.
आज आपल्याला ज्ञात झाले आहे की जनुके म्हणजे एक प्रकारच्या सांकेतिक पाककृती आहेत. परंतु फार कमी जणांनी असे अनुमान केले होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्धशतकात जनुके म्हणजे काय, हा गाजलेला प्रश्न अनुत्तरित राहिला होता.
आपण आता जरा मागे जाऊ या. डीएनएच्या सममित (सीमेट्रिकल) रचनेचा शोध लागलेल्या वर्षात म्हणजे १९५३मध्ये, नाहीतर त्यामागे दहा वर्षे म्हणजे १९४३ पर्यंत जाऊ या.
दहा वर्षानंतर जे काही जण हा रहस्यभेद करण्यासाठी झटले ते १९४३मध्ये वेगळ्या प्रकारच्या कामात गुंतले होते.
डीएनएचा शोध लावणारा एक जण फ्रेन्सीस क्रिक गुंतला होता, 'पोर्ट माऊथ' येथील खाणींच्या आकृतिबंधावर काम करण्यात. तर दुसरा 'जेम्स वॅटसन' वयाच्या पंधराव्या वर्षात पदवीपूर्व अभ्यासक्रमासाठी शिकागो विद्यापीठात नाव नोंदवित होता. त्याने स्वतःचे आयुष्य पक्षिशास्त्रासाठी समर्पित करायचा निश्चय केला होता.
तर तिसरा 'माऊरीस विलकीन्स' अमेरिकेमध्ये अणुबॉम्बची रचना करण्यासाठी सहाय्य करीत होता. चौथी 'रोझलिंड फ्रैंकलिन' ब्रिटिश सरकारसाठी कोळशाच्या संरचनेचा अभ्यास करीत होती.
१९४३मध्ये 'ऑशवित्झ' येथे 'जोसेफे मेंगल' एका जुळ्यावर प्रयोग करीत होता. तो अनुवंशशास्त्र समजून घेण्याचा प्रयत्न करीत होता. परंतु त्याचे सुप्रजननशास्त्र विषयक (युजेनिक्स) प्रयोग मात्र खऱ्या ज्ञानप्रकाशाचा मार्ग नाही, असे लक्षात येते. मेंगलचे निष्कर्ष भविष्यातील वैज्ञानिकांसाठी कुचकामी ठरतील.
डब्लिनमध्ये याच सुमारास मेंगलचा आश्रित व समानधर्मी इरविन श्रोडिंजर हा ट्रिनिटी महाविद्यालयात जीवन म्हणजे काय? यावरील व्याख्यान मालिकेचा प्रारंभ करीत होता.
त्याला ज्ञात होते की, गुणसूत्रात जीवनाचे रहस्य दडलेले आहे. परंतु ते कशा प्रकारे, कोणत्या स्वरूपात अस्तित्वात आहे, ते मात्र त्याला समजून येत नव्हते.
त्याच्या मते गुणसूत्रांमध्ये एक प्रकारची सांकेतिक लिपी आहे, जिच्यामध्ये एका व्यक्तीचा संपूर्ण वाढीची आणि तिच्या परिपक्व अवस्थेमधील कार्याची संपूर्ण पद्धती साठवलेली आहे.
तो म्हणतो की डीएनए हा एक मोठा रेणू असू शकतो; परंतु आनुवंशिकतेचा संदेश व माहिती साठवण्यासाठी तो फारच छोटा ठरेल.
क्रिक, वॉटसन, विलकीन्स व फ्रैंक्लिन यासारख्या वैज्ञानिकांच्या पिढीला गुणसूत्राच्या अंतरंगाचे हे यथार्थ सूचन प्रेरणादायी ठरले. या प्रेरणेमुळे अत्यंत कठीण समस्येचे धागेदोरे हाती लागत होते.
परंतु उत्तराच्या बऱ्याच जवळ येत असताना श्रोडिंजर मात्र हा मार्ग सोडून दुसरीकडे उत्तर शोधताना दिसतो. त्याला वाटत होते की त्याच्या आवडत्या पुंज (क्वांटम) सिद्धांतामध्ये रेणूंची आनुवंशिकता धारण करण्याच्या क्षमतेचे उत्तर दडलेले आहे.
त्याच्या या प्रकारचा पाठपुरावा करण्यातून काहीच निष्पन्न झाले नाही. कारण जीवनाच्या रहस्याचा आणि पुंज स्थितीचा अन्योन्य संबंध नाही. या रहस्याचा भेद मुळात पदार्थविज्ञानाकडून होणे शक्य नाही.
त्याच वेळी न्यूयॉर्कमध्ये एक सहासष्ट वर्षांचा कॅनेडियन वैज्ञानिक ओसवाल्ड आयव्हरी कशात गुंतला होता?
डीएनए रेणू हे आनुवंशिकतेचे रासायनिक प्रकटीकरण आहे, हे त्याने ओळखले होते. ते निर्विवादपणे सिद्ध करू शकणाऱ्या प्रयोगांवर तो शेवटचा हात फिरवीत होता.
केवळ साधे रासायनिक द्रव्य शोधून न्यूमोनियाच्या निष्प्रभ, निरुपद्रवी जिवाणूंना रोगकारक जिवाणूंमध्ये रूपांतरित करता येते, हे त्याने अनेक कल्पक प्रयोगांती सिद्ध केलेच होते.
१९४३मध्ये त्याने हा बदल घडविणारा पदार्थ जेव्हा शुद्ध केला, तेव्हा तो डीएनए आहे या निष्कर्षापर्यंत तो आला.
परंतु त्याने हा निष्कर्ष प्रसिद्ध करताना इतक्या सावध भाषेत मांडला की खूप नंतरच्या काळापर्यंतही शास्त्रज्ञांकडून त्याची दखल घेतली नाही.
त्याच्या भावाला, रॉयला त्याने लिहिलेल्या पत्रात (१९४३) तो लिहितो, 'जर आपण बरोबर असू, (अर्थात त्या वेळी सिद्ध झाले नव्हते) तर जीवरासायनिक क्रिया व पेशींची वैशिष्ट्ये ठरवण्यामध्ये केंद्राम्ल (न्यूक्लिक अॅसिड) हे केवळ संरचनात्मक दृष्ट्या महत्त्वाचे नसून, कार्यात्मक दृष्टीनेही सक्रिय पदार्थ ठरतात.'
आणि मग पुढे जाऊन याचा अर्थ असा होतो की एखाद्या ज्ञात रासायनिक पदार्थांद्वारे पेशीमध्ये अपेक्षित व आनुवंशकीय बदल प्रवृत्त करणे शक्य आहे.
आयव्हरी रहस्यभेदापर्यंत जवळजवळ पोहोचला होता. पण अजूनही तो रासायनिक मार्गावरच विचार करीत होता.
१६४८मध्ये जॉन बापटिस्ट वॅन हेलमॉन्टसुद्धा अशाच प्रकारचा अंदाज बांधत म्हणाला होता की, सर्व जीवन एक रसायनतत्त्व आहे.
जेव्हा फेड्रीच व्होलरने अमोनियम क्लोराईड व सिल्वर साईनाइड यापासून कृत्रिम युरिया बनवली, तेव्हा तो उद्गारला की काही सजीवता तर नक्कीच रसायनतत्त्वांची बनलेली आहे!
यापूर्वी युरिया हा रासायनिक पदार्थ फक्त सजीवांमधील तयार होत होता. या प्रयोगाने रासायनिक व जैविक जगांना विभागणाऱ्या आत्तापर्यंतच्या पवित्र समजुतीला धक्का दिला.
फुटबॉल म्हणजे पदार्थविज्ञान तसेच जीवन म्हणजे रसायनशास्त्र असे म्हणणे जरी खरे असले, तरी त्यात एक रुक्षपणा जाणवतो.
जीवन खरंतर ढोबळ अनुमानाने तीन अणूंचे रसायन आहे. हे अणू म्हणजे हायड्रोजन, कार्बन आणि ऑक्सिजन (प्राणवायू), जे एकमेकांशी जोडून सजीवांतील ९८% अणू रेणू बनवितात.
डीएनएमध्ये असे काय आहे की ज्यामुळे या जीवरेणू आनुवंशिक गुणधर्म धारण करू शकेल, याची कल्पना आयव्हरी करू शकला नाही. अर्थात याचे उत्तर रसायनशास्त्र देऊ शकणार नव्हतेच.
भाग समाप्त — डीएनएच्या माहितीचा शोध