भाग २ — जन्मतः मिळालेले गुण की जगण्याने घडलेलं व्यक्तिमत्त्व? — Inherited Traits or the Influence of Life Experiences?
एखाद्या माणसाचं कर्तृत्व पाहताना आपण अनेकदा म्हणतो, हा माणूस जन्मतःच हुशार होता, त्याच्यात काहीतरी वेगळं होतं किंवा त्याला लहानपणापासूनच चांगले गुण मिळाले होते.
पण एक प्रश्न विचारावासा वाटतो. जन्मतः काही गुण मिळाले म्हणून प्रत्येक माणूस मोठं कर्तृत्व गाजवतो का? आणि ज्याच्यात क्षमता आहे, पण त्याला योग्य संधी मिळाली नाही, त्याचं काय?
माणसाच्या आयुष्याकडे थोडं बारकाईने पाहिलं, तर लक्षात येतं की त्याची जडणघडण केवळ जन्मतः मिळालेल्या गुणांवर होत नाही. त्याचं कुटुंब, त्याला मिळणारं शिक्षण, आजूबाजूचं वातावरण, आर्थिक परिस्थिती, सामाजिक व्यवस्था, अनुभव आणि त्याला मिळणाऱ्या संधी यांचाही त्यावर परिणाम होत असतो.
म्हणूनच माणसाच्या कर्तृत्वाचा विचार करताना केवळ त्याच्याकडे कोणते गुण आहेत, एवढंच पाहून चालत नाही. त्या गुणांना विकसित होण्यासाठी किती संधी मिळाली, हेही पाहावं लागतं.
गुण जन्मतः मिळतात; पण त्यांना दिशा कोण देतं?
प्रत्येक माणूस काही आनुवंशिक गुणधर्म घेऊन जन्माला येतो. त्याच्या शरीराची रचना, काही शारीरिक वैशिष्ट्यं आणि अनेक जैविक प्रवृत्ती यांच्यावर जनुकांचा प्रभाव असतो. काही मानसिक आणि वर्तनाशी संबंधित वैशिष्ट्यांमध्येही आनुवंशिकतेचा वाटा असतो.
पण याचा अर्थ माणसाचं संपूर्ण आयुष्य जन्मतःच ठरलेलं असतं, असा होत नाही.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाला संगीताची आवड आहे किंवा त्याला चित्र काढण्यात गोडी आहे. ही आवड त्याला कशी निर्माण झाली, त्यामागे जन्मतः मिळालेले गुण किती आहेत आणि त्याच्या अनुभवांचा किती वाटा आहे, हे प्रत्येक वेळी सांगता येत नाही.
पण त्या मुलाला रंग, कागद, चित्रकलेचं मार्गदर्शन आणि सरावाची संधी मिळाली, तर त्याची कला विकसित होऊ शकते. उलट त्याला प्रोत्साहन मिळालं नाही, त्याची आवड समजून घेतली गेली नाही किंवा जगण्याच्या अडचणींमुळे त्याला शिकण्याची संधीच मिळाली नाही, तर त्याच्यातील क्षमता पूर्णपणे विकसित होईलच असं नाही.
इथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घ्यायला हवा.
क्षमता असणं आणि ती क्षमता प्रत्यक्षात आणता येणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
माणसाला काही गुण जन्मतः मिळू शकतात; पण त्या गुणांना आकार देण्यात त्याच्या अनुभवांचा आणि वातावरणाचा मोठा वाटा असतो.
आनुवंशिकता आणि वातावरण यांची वेगळी दुनिया नाही
आपण अनेकदा एक प्रश्न विचारतो—माणूस घडण्यात आनुवंशिकता महत्त्वाची की वातावरण?
माझ्या मते, या दोन्ही गोष्टी एकमेकांच्या विरोधात उभ्या करण्यापेक्षा त्यांचा एकत्रित परिणाम समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
आनुवंशिकता म्हणजे आई-वडिलांकडून आणि पूर्वजांकडून मिळणारे जैविक गुणधर्म. वातावरण म्हणजे कुटुंब, शिक्षण, समाज, आर्थिक परिस्थिती, संस्कृती, अनुभव आणि माणसाला मिळणाऱ्या संधी.
या दोन्हींचा परिणाम अनेकदा एकमेकांशी जोडलेला असतो.
एखाद्या मुलामध्ये शिकण्याची चांगली क्षमता असू शकते. पण त्याला घरात अभ्यासासाठी शांत जागा नसेल, शाळेत पुरेसं मार्गदर्शन नसेल, घरची आर्थिक परिस्थिती बेताची असेल आणि लहान वयातच कामाची जबाबदारी घ्यावी लागत असेल, तर त्याच्या शिक्षणावर परिणाम होऊ शकतो.
दुसऱ्या बाजूला, त्याच क्षमतेच्या मुलाला चांगलं मार्गदर्शन, अभ्यासासाठी वेळ, पुस्तकं आणि प्रोत्साहन मिळालं, तर त्याला पुढे जाण्यास मदत होऊ शकते.
याचा अर्थ एका मुलात क्षमता आहे आणि दुसऱ्यात नाही, असा होत नाही. दोघांनाही मिळालेल्या संधी वेगळ्या असू शकतात.
म्हणूनच एखाद्या व्यक्तीचं यश पाहून तिच्या कष्टांचं कौतुक करणं योग्य आहे; पण त्या यशामागे मिळालेल्या संधी आणि आधार यांचीही दखल घ्यायला हवी.
कुटुंब : माणसाच्या जडणघडणीची पहिली जागा
मुलाच्या आयुष्यात कुटुंबाचं स्थान खूप महत्त्वाचं असतं. घरात त्याला कसं वागवलं जातं, त्याच्या प्रश्नांना किती महत्त्व दिलं जातं, त्याच्या आवडी समजून घेतल्या जातात का, चुका झाल्यावर त्याला समजावून सांगितलं जातं की सतत कमी लेखलं जातं, याचा त्याच्या आत्मविश्वासावर परिणाम होऊ शकतो.
काही घरांमध्ये मुलांना वाचनाची सवय लावली जाते. त्यांना प्रश्न विचारायला प्रोत्साहन दिलं जातं. त्यांच्या आवडींना महत्त्व दिलं जातं.
पण काही घरांमध्ये परिस्थिती वेगळी असते.
आई-वडील स्वतःच रोजच्या जगण्याच्या संघर्षात अडकलेले असतात. घर चालवण्यासाठी दोघांनाही काम करावं लागतं. मुलांच्या शिक्षणासाठी वेळ आणि पैसा दोन्ही कमी पडतात. कधी आई-वडिलांना शिक्षणाचं महत्त्व माहीत असतं; पण ते मुलांना आवश्यक सुविधा देऊ शकत नाहीत.
अशा वेळी त्या कुटुंबाला दोष देणं कितपत योग्य आहे?
काही पालकांकडे मुलांना शिकवण्यासाठी पुरेसं आर्थिक बळ नसतं. काहींना स्वतःच्या शिक्षणाच्या मर्यादांमुळे मुलांना मार्गदर्शन करता येत नाही. तरीही ते आपल्या परीने मुलांच्या भवितव्यासाठी झटत असतात.
म्हणून प्रत्येक मुलाला समान संधी मिळण्यासाठी केवळ कुटुंबाची इच्छा पुरेशी नसते. त्याला समाजाचा आणि व्यवस्थेचाही आधार लागतो.
सामाजिक परिस्थिती : संधी सगळ्यांना समान मिळतात का?
आपण अनेकदा म्हणतो की प्रत्येकाने मेहनत केली, तर तो यशस्वी होऊ शकतो. मेहनतीचं महत्त्व नक्कीच आहे. पण एक प्रश्न विचारायला हवा.
प्रत्येकाला मेहनत करण्यासाठी समान परिस्थिती मिळते का?
एखाद्या मुलाला चांगली शाळा मिळते, घरात पुस्तकं असतात, शिकण्यासाठी वेळ असतो आणि पुढील शिक्षणासाठी आर्थिक आधार असतो. दुसऱ्या मुलाला मात्र शाळेत जाण्यासाठी लांब अंतर चालावं लागतं, घरची कामं करावी लागतात आणि शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी पैशांची चिंता करावी लागते.
दोघांनाही शिकण्याची इच्छा असली, तरी त्यांच्या वाटा सारख्या नसतात.
याशिवाय जात, वर्ग, लिंग, भाषा, अपंगत्व आणि सामाजिक भेदभाव यांमुळेही काही लोकांना संधी मिळण्यात अडथळे येऊ शकतात. एखाद्या मुलाची क्षमता असूनही त्याला केवळ त्याच्या सामाजिक पार्श्वभूमीमुळे कमी लेखलं जात असेल, तर त्याचं नुकसान केवळ त्या मुलाचं होत नाही; समाजही एका संभाव्य कर्तृत्वाला मुकतो.
मला वाटतं, समाजाची खरी प्रगती केवळ काही मोजक्या लोकांच्या यशावरून ठरत नाही. ज्यांना संधी मिळत नाही, त्यांच्यासाठी आपण किती दरवाजे उघडतो, यावरही ती ठरते.
राजकीय परिस्थिती आणि व्यवस्थेची जबाबदारी
एखाद्या मुलाला चांगलं शिक्षण मिळावं, त्याला आरोग्य सुविधा मिळाव्यात, त्याच्या परिसरात सुरक्षित वातावरण असावं आणि पुढे जाण्यासाठी संधी मिळाव्यात, यामध्ये शासन आणि सार्वजनिक व्यवस्थेचीही भूमिका असते.
शाळा आहेत का? शिक्षक उपलब्ध आहेत का? शिक्षणाचा दर्जा कसा आहे? ग्रामीण भागात आणि शहरात सुविधा किती वेगळ्या आहेत? गरीब कुटुंबातील मुलांना शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी मदत मिळते का? दिव्यांग मुलांसाठी आवश्यक सोयी आहेत का?
हे प्रश्न केवळ वैयक्तिक प्रयत्नांनी सुटत नाहीत.
चांगली धोरणं, त्यांची प्रामाणिक अंमलबजावणी आणि सर्वांपर्यंत पोहोचणाऱ्या सुविधा यांची गरज असते.
एखाद्या मुलात क्षमता असूनही त्याला योग्य शाळा, शिक्षक किंवा शिक्षणाची साधनं मिळत नसतील, तर त्याला केवळ मेहनत करायला सांगून उपयोग नाही. त्याच्या अडचणी दूर करण्याची जबाबदारी व्यवस्थेचीही आहे.
राजकीय व्यवस्था म्हणजे केवळ निवडणुका आणि सत्तेची स्पर्धा नव्हे. सामान्य माणसाला जगण्यासाठी आणि पुढे जाण्यासाठी किती चांगल्या संधी मिळतात, यावरही व्यवस्थेची गुणवत्ता ठरते.
संवेदनशीलतेचा अभाव : दुसऱ्याची अडचण समजून घेण्याची तयारी आहे का?
आपण अनेकदा एखाद्या व्यक्तीला अपयशी ठरलेलं पाहतो आणि लगेच तिच्याबद्दल मत बनवतो.
त्याने मेहनत केली नाही, त्याला शिकायची इच्छा नव्हती, त्याने योग्य निर्णय घेतले नाहीत, असं आपण म्हणतो.
पण त्याच्या आयुष्यात नेमकं काय घडलं, हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न किती जण करतात?
कधी एखाद्या मुलाला घरची परिस्थिती सांभाळण्यासाठी शिक्षण सोडावं लागतं. कधी एखाद्या तरुणाला कुटुंबाची जबाबदारी उचलण्यासाठी आपल्या आवडीचं क्षेत्र सोडावं लागतं. कधी एखाद्या व्यक्तीला समाजाकडून मिळणाऱ्या अपमानामुळे किंवा भेदभावामुळे स्वतःवरचा विश्वास गमवावा लागतो.
अशा वेळी त्याला दोष देण्यापेक्षा त्याची परिस्थिती समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं नाही का?
संवेदनशीलता म्हणजे केवळ दुसऱ्याबद्दल वाईट वाटणं नव्हे. त्याच्या अडचणी समजून घेणं, शक्य असेल तिथे मदत करणं आणि त्याला स्वतःच्या पायावर उभं राहण्यासाठी संधी देणं, हीसुद्धा संवेदनशीलताच आहे.
एखाद्या माणसाची क्षमता ओळखण्यासाठी त्याचं बोलणं किंवा त्याची पार्श्वभूमी पाहण्यापेक्षा त्याला संधी देऊन पाहणं अधिक योग्य ठरेल.
संधी मिळाली तर माणूस बदलू शकतो
माणसाचं आयुष्य एका ठरावीक चौकटीत बंद नसतं. योग्य शिक्षण, मार्गदर्शन, अनुभव आणि संधी मिळाल्या तर माणूस अनेक गोष्टी शिकू शकतो. त्याच्या विचारांत बदल होऊ शकतो. त्याला स्वतःमधील नवीन क्षमता समजू शकतात.
याचा अर्थ प्रत्येक व्यक्ती कोणत्याही परिस्थितीत काहीही करू शकते, असा अवास्तव दावा करायचा नाही. प्रत्येकाच्या मर्यादा, परिस्थिती आणि अडचणी वेगळ्या असतात.
पण परिस्थितीमुळे एखाद्याची क्षमता पूर्णपणे दिसून येत नाही, ही शक्यता आपण नाकारू शकत नाही.
म्हणून एखाद्याचं आजचं यश पाहून त्याला पूर्ण श्रेय देताना त्याला मिळालेल्या आधाराची दखल घ्यावी. आणि एखाद्याचं अपयश पाहून त्याला पूर्ण दोष देताना त्याच्या परिस्थितीचाही विचार करावा.
माणसाचं कर्तृत्व समजून घ्यायचं असेल, तर त्याने काय मिळवलं एवढंच नाही, तर त्याला काय मिळालं आणि काय मिळू शकलं नाही, हेही पाहायला हवं.
पहिल्या भागात आपण पाहिलं की काही माणसांच्या कामाची दखल त्यांच्या हयातीत घेतली जात नाही. या भागात आपण समजून घेतलं की प्रत्येक माणसाला आपली क्षमता विकसित करण्यासाठी समान संधी मिळत नाही.
मग पुढचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
एखाद्या माणसाला संधी मिळाली नाही, त्याच्या कामाची दखल घेतली गेली नाही, तरी तो समाजासाठी झटत राहतो. स्वतःच्या संघर्षातून मार्ग काढत इतरांच्या हिताचा विचार करतो. अशा माणसाला त्याच्या हयातीत योग्य सन्मान आणि आधार देणं ही समाजाची जबाबदारी नाही का?
आणि आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा—
आपल्या आजूबाजूला अशी किती माणसं आहेत, ज्यांच्यात काहीतरी करण्याची क्षमता आहे; पण त्यांना ती दाखवण्याची संधीच आपण दिलेली नाही?
पुढच्या भागात याच प्रश्नातून समाजाची जबाबदारी, माणसाच्या कर्तृत्वाची दखल आणि जिवंतपणी मिळणाऱ्या सन्मानाचा विचार करू.
भाग २ समाप्त.