उत्पादन आणि वापर यांच्यातल्या वाढत्या फाटाफुटीने दुसऱ्या लाटेच्या लोकांना वागण्याच्या त्यांच्या जुन्या पद्धतीत बदल घडवून आणणे भाग पाडले. बाजारावर अवलंबून असलेल्या पद्धतीत — मग तो बाजार सुनियोजित असो की खुला — काळाचे मूल्य पैशाच्या बरोबरीचे आहे. बहुतांश वेळ स्वस्थ राहू देणे परवडत नाही. ती आपल्या स्वतःच्या ताळ्यावर चाललेली असतात. यामुळे औद्योगिक संस्कृतीच्या तिसऱ्या तत्त्वाचा जन्म झाला : एककालिकता!
अगदी सुरुवातीच्या समाजांनाही वेळेत व्हावे म्हणून कामाचे काळजीपूर्वक नियोजन करावे लागत होते. आपल्या ‘शिकारी’ला घेरण्यासाठी योद्ध्यांना नेहमी मेळ राखून काम करावे लागे. जाळी फेकताना आणि खेचताना कोळ्यांना आपले प्रयत्न एकमेकांना अनुकूल राहतील असे करावे लागत. कित्येक वर्षांपूर्वी जॉर्ज थॉम्सन याने दाखवून दिले की, कष्टप्रद कामे करताना म्हणावयाची गाणी कामे होण्याच्या दृष्टीने आवश्यकच होती.
अशा गाण्यांमध्ये त्या कामाला आवश्यक असणाऱ्या अनेक गोष्टींचे प्रतिबिंब पडलेले असते. वल्हे वल्हवणाऱ्या लोकांची ठरावीक कालमर्यादा-मात्रा साध्या दोन अक्षरी ध्वनीने अंकित केली आहे — “ओ... ओप!” यातील दुसरे अक्षर मेहनतीची सीमा दाखवून देते, तर पहिले अक्षर तयारीची वेळ दाखवते. अधिक काळ होत असल्याने हा उद्गार अधिक लांबतो.
दुसऱ्या लाटेने यंत्रे आणून कष्टकऱ्यांची गाणी बंद पाडेपर्यंत काळमेळाचा असला बहुतेक प्रयत्न अंगभूत किंवा नैसर्गिक होता. तो निरनिराळ्या हंगामांच्या गतीनुसार व जैविक प्रक्रियांनुसार होता, पृथ्वीच्या भ्रमणानुसार होता, हृदयाच्या ठोक्यांनुसार होता. याउलट दुसऱ्या लाटेने समाज यंत्राच्या ठोक्यानुसार हलत राहिले.
कारखान्यांचे वाढते उत्पादन, अतिशय महागडी यंत्रे, एकमेकांवर अतिशय अवलंबून असणारे कामगार यांमुळे अतिशय ताळमेळाची आवश्यकता निर्माण झाली. जर कामगारांचा एखादा गट आपले काम वेळेवर पूर्ण करू शकला नाही, तर त्यांच्या पुढच्या प्रक्रियेत विलंब होत जाणे अपरिहार्य होते.
अशा तऱ्हेने वक्तशीरपणा, जो आधीच्या शेतकरी जमातींमध्ये कधीच फारसा महत्त्वाचा नव्हता, एक सामाजिक गरजेचा भाग झाला आणि लहान-मोठ्या घड्याळांची पैदास होऊ लागली. इंग्लंडमध्ये इ. स. १७९० च्या सुमारास घड्याळे ही अगदी सर्वपरिचित वस्तू होऊन गेली होती. ब्रिटिश इतिहासतज्ज्ञ ई. पी. थॉम्प्सन याने म्हटले आहे की, औद्योगिक क्रांतीने कामाची जास्त एककालिकता व्हावी अशी निकड निर्माण केली; अगदी त्याच वेळी ही गोष्ट घडली.
औद्योगिक संस्कृतीच्या मुलांना अगदी लहान वयात वेळ ओळखायला शिकवण्यात येते. शाळेची घंटा वाजण्याच्या वेळी सर्व विद्यार्थ्यांनी हजर असावे अशी अट घालून या संस्कृतीने वेळेवर, भोंग्याबरोबर कारखान्यात किंवा कचेरीत हजर राहणाऱ्या कर्मचाऱ्याच्या वक्तशीर वर्तणुकीचा पायाच जणू घातला.
कामे कालबद्ध झाली. कामातील काही क्रम तर सेकंदाच्या कितव्या तरी हिश्श्यात मोजण्यात येऊ लागले. ‘नऊ ते पाच’ ही लाखो कामगारांची ऐहिक चौकट बनून गेली.
केवळ जीवनातील असा कामाचा भागच मेळबद्ध झालेला नव्हता. दुसऱ्या लाटेच्या समाजाचा, ज्याचा फायद्याशी किंवा राजकीय विचारांशी संबंध नाही, अशा सामाजिक जीवनालाही घड्याळाच्या तालावर नाचत राहावे लागले. यंत्राच्या आवश्यकतेशी जुळवून घ्यावे लागले. काही तास विश्रांतीसाठी राखून ठेवावे लागले. ठरावीक लांबीच्या मोठ्या सुट्ट्या, सुट्ट्या किंवा चहा-कॉफीच्या सुट्ट्या, कामाच्या वेळेच्या आखणीत विखुरलेल्या राहू लागल्या.
मुलांच्या शालेय वर्षाची सुरुवात एका ठरावीक वेळी होऊ लागली. शेवटही ठरावीक वेळी होऊ लागला. इस्पितळात पेशंटना एकावेळी न्याहारीसाठी उठवले जाऊ लागले. वाहतूक, प्रसारण, प्रत्येकच उद्योग त्याचे स्वतःचे अत्युच्च कामाचे तास किंवा हंगाम त्याच्या पुरवठा करण्याच्या आणि वितरणाच्याही अत्युच्च काळाशी मेळ राखून ठेवू लागला. मेळ राखणारे खास तज्ज्ञ निर्माण झाले. त्यांनी वेळ-मेळ हाच खास अभ्यासाचा विषय मानला.
या उलट काही लोकांनी या नवीन कालबद्ध पद्धतीला विरोध केला. इथे मग लैंगिक मतभेद पुन्हा उद्भवले. दुसऱ्या लाटेतील नवरे घड्याळाचे जणू गुलाम झालेले होते. कारण त्यांच्या घराबाहेरील कामामुळे त्यांचा आयुष्यक्रम वेळेशी पुरता जखडलेला असा राहिला.
या नवऱ्यांची नेहमीची तक्रार अशी की, त्यांच्या बायका त्यांना वाट पाहत तिष्ठत ठेवतात; त्यांना वेळेची किंमतच नाही. त्यांना कपडे करून तयार व्हायला वेळ लागतो, त्यामुळे त्या ठरलेल्या वेळी ठरलेल्या ठिकाणी पोहोचू शकत नाहीत, उशिरा पोहोचतात.
सुरुवातीला, इतरांवर अवलंबून नसलेल्या, कामात गुंतलेल्या स्त्रिया कमी यांत्रिक गतीने काम करत असत. या अशा कारणांनीच नागरी लोक ग्रामीण लोकांकडे अधिक्षेपाने पाहू लागले; ते मंदगती आणि अविश्वसनीय, बेभरवशाचे आहेत असे मत निर्माण झाले. ते कधी वेळेवर येणार नाहीत. ते कधी नेमलेल्या वेळी दिलेले कार्य सांभाळू शकतील असे वाटत नाही, असे शेरे बसू लागले.
अशा तक्रारींतून दुसऱ्या लाटेतील परावलंबित काम आणि पहिल्या लाटेतील शेते व घरे यांतील ‘स्वतंत्र’ काम यांच्यातील फरक ठळक व वाढता होत गेला.
दुसरी लाट प्रभावी झाल्यानंतर जीवनातील अतिशय जिव्हाळ्याचे क्रमही औद्योगिक गतीशी निगडित होऊन गेले. अमेरिका, रशिया, सिंगापूर, स्वीडन, फ्रान्स, डेन्मार्क, जर्मनी, जपान अशा स्थळची कुटुंबे एकाच वेळी जागी होऊ लागली. एकाच वेळी खाऊ लागली, भरपाई घेऊ लागली, एकाच वेळी कामे करू लागली, घरी परतू लागली, निजू लागली, संभोगही करू लागली.
इतका संवादीपणा संपूर्ण संस्कृतीत विशिष्टीकरणाला ओणवी जोड मिळाली ती प्रमाणीकरणाला, एककालिकतेची.
एकाग्रता
बाजारपेठेच्या उदयाबरोबर निर्माण झालेले दुसऱ्या लाटेतील आणखी एक तत्त्व म्हणजे एकाग्रता.
पहिल्या लाटेचे समाज अत्यंत तुटपुंज्या उपलब्ध ऊर्जेवर अवलंबून जगत होते. दुसऱ्या लाटेचे समाज जवळजवळ सर्वांशाने अंतिकेंद्रीभूत अशा तऱ्हेने खाणीतून मिळणाऱ्या इंधनांवर अवलंबून राहू लागले.
परंतु दुसऱ्या लाटेने ऊर्जेपेक्षा इतर गोष्टींबाबतही केंद्रीकरण घडवले. तिने ग्रामीण भाग मोकळे करीत लोकसंख्या प्रचंड शहरी केंद्रांकडे गोळा केली. तिने कामाच्या बाबतीतही असेच धोरण ठेवले. पहिल्या लाटेचे समाज घरात, खेड्यात, समाजात काम करीत असत; तर दुसऱ्या लाटेतील पुष्कळसे काम कारखान्यातच केले जाऊ लागले. तेथे हजारो लोक एकत्र येऊन एका छताखाली काम करू लागले.
ऊर्जा किंवा काम याखेरीज आणखीही काही क्षेत्रांत दुसऱ्या लाटेने केंद्रीकरण आणले. यापूर्वीच्या समाजात गरीब घरातच ठेवले जात होते किंवा नातेवाईकांकडे सोपवले जात होते. गुन्हेगारांना दंड होई किंवा फटके मारले जात; किंवा ते हद्दपार केले जात. वेडे घरातच ठेवले जात किंवा ते जर गरीब असतील तर जमाती त्यांना पोसत. ह्या सर्व प्रकारचे लोक समाजातच विखुरलेले असत.
औद्योगिक लाटेने ह्या परिस्थितीतही क्रांती घडवून आणली. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला गुन्हेगारांना पकडून एकत्र तुरुंगात आणण्यात आले. मानसिक रुग्णांना शोधून काढून वेड्यांच्या रुग्णालयात एकत्र आणण्यात आले. मुलांना पकडून शाळांमध्ये घालण्यात आले. याच प्रकाराने कामगारांना कारखान्यात ‘टाकून देण्यात’ आले.
भांडवलांच्या ओघाचेही एकत्रीकरण दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीत झाले. मोठ्या कॉर्पोरेशनचा जन्म झाला. खेरीज ट्रस्ट किंवा मोनोपॉलींचाही जन्म झाला.
विसाव्या शतकात, सहाव्या दशकाच्या मध्यावर तीन मोठ्या ऑटो कंपन्या अमेरिकन मोटारगाड्यांपैकी ९४ टक्के गाड्यांचे उत्पादन करत होत्या. जर्मनीत चार कंपन्यांनी ९१ टक्के उत्पादन उचलले होते. फ्रान्समध्ये तर १०० टक्के उत्पादन Renault, Citroën, Simca व Peugeot या कंपन्याच करत होत्या.
त्याचप्रमाणे अॅल्युमिनियम, बीअर, सिगारेट आणि न्याहारीचे अन्न या प्रत्येक क्षेत्रात चार किंवा पाच कंपन्याच उत्पादक होत्या. जर्मनीत ९२ टक्के प्लॅस्टर बोर्ड व रंग, ९८ टक्के फिल्म, ९१ टक्के औद्योगिक शिवणयंत्रे चार किंवा त्याहून कमी कंपन्यांकडूनच उत्पन्न केली जात होती. हाच प्रकार अतिकेंद्रित उद्योगांच्या बाबतीत सर्वत्र आढळतो.
समाजवादी व्यवस्थापकांना देखील उत्पन्नाचे केंद्रीकरण ‘कार्यक्षम’ असल्याचे जाणवले. लेनिनही असे म्हणाला की, “सर्व नागरिकांचे संपूर्ण राज्याच्या कामगारात व नोकरात रूपांतर करा.” त्यानंतर अर्धशतक उलटल्यावर रशियन अर्थशास्त्रज्ञ एन. लेल्पखिताने म्हटले आहे की, “जगातील सर्वात एककेंद्रित उद्योग रशियाकडे आहे.”
ऊर्जा, लोकसंख्या, काम, शिक्षण, आर्थिक संघटना या सर्वांत, एकूण जीवनातच दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीचे हे एकाग्रतेचे तत्त्व खोलवर रुजले गेले.
अवाढव्यपणा
उत्पादन आणि वापर यांमध्ये झालेल्या फाटाफुटीने दुसऱ्या लाटेखालील सर्व समाजात मॅक्रोफिलियाची व्यापक स्थिती निर्माण केली. मॅक्रोफिलिया म्हणजे अवाढव्यपणाबाबतचा किंवा वाढीबाबतचा मोह, अतिरेकी भुरळ. एखाद्या कारखान्याने दीर्घकाळ उत्पादन करीत राहिले म्हणजे उत्पादक खर्च कमी राहतो; त्याचप्रमाणे जर आकार इत्यादीच्या प्रमाणात वाढ केली तर ती गोष्टही इतर कार्यवाही स्वस्त करून देते. ही गोष्ट ध्यानात आल्यामुळे ‘मोठे’ आणि ‘कार्यक्षम’ हे शब्द समानार्थीच झाले.
उंचात उंच गगनचुंबी इमारती स्वतःकडे असणे, सर्वांत मोठे धरण स्वतःचे असणे, हस्तिदंतावर कोरलेला जगातील सर्वांत मोठा प्रतिकृतीरूप गोल्फ कोर्स आपल्याकडे असणे — अशा गोष्टी शहराच्या किंवा देशाच्या अभिमानविषय होऊन गेल्या. हा मोठेपणा, वाढीचा परिपाक होता. त्यामुळे औद्योगिक सरकारे, प्रशासने आणि इतर संघटनांनी आदर्श बर्धमानतेचा अक्षरशः वेडा पाठलाग केला.
मॅत्सुशिता इलेक्ट्रिक कंपनीचे जपानी कामगार आणि व्यवस्थापक दररोज एकत्र येऊन समूहगान करतात :
“आम्ही उत्पादन वाढवण्याची पराकाष्ठा करतो,
नामचा माल जगातल्या लोकांना पाठवून,
अखंडपणे व सततच
एखाद्या कारंज्याच्या उसळणाऱ्या
पाण्याप्रमाणे
वाढ, उद्योगा, वाढ, वाढ, वाढ!
सुंदर मिलाफ आणि प्रामाणिकपणा.
मॅत्सुशिता इलेक्ट्रिक.”
इ. स. १९६० मध्ये अमेरिकन संयुक्त संस्थानात औद्योगिकीकरणाचा टप्पा पूर्ण झालेला होता आणि बदलाच्या तिसऱ्या लाटेची झुळूक तिथे नुकतीच लागलेली होती. अशा वेळी तिथे पन्नास प्रमुख औद्योगिक कॉर्पोरेशन्स प्रत्येकी सरासरी ८,००० कामगारांना नोकरी देत होत्या! एकट्या जनरल मोटर्समध्ये ५९५,००० लोक काम करीत होते. व्हेलच्या ए. टी. अँड टी. मध्ये ७३६,००० स्त्री-पुरुष काम करीत होते. म्हणजे २,०००,००० हून अधिक लोक ह्या कंपन्यांतील पगारावर अवलंबून होते.
इ. स. १९७० मध्ये ए. टी. अँड टी. मध्ये ९५६,९०० लोक काम करीत होते. केवळ एका वर्षात १३६,००० इतक्या जादा लोकांना त्यांनी नोकरी दिलेली होती!
हे मोठेपणाचे वेड अमेरिकेपुरतेच मर्यादित राहिले नाही; फ्रान्स, जर्मनी, ब्रिटन आणि इतर अनेक देशांत आलेले होतेच. जास्तीत जास्त विस्तृत कंपन्या तयार करण्याला प्रोत्साहन मिळत होते. यायोगे अमेरिकन अतिरथींना टक्कर देता येईल अशी यात अपेक्षा होती.
हे प्रमाणाचे विशालीकरण केवळ नफ्याच्या अधिक्याचे प्रतिबिंब नव्हते. मार्क्सने औद्योगिक संस्थांच्या प्रमाणाच्या वाढीशी त्यांच्या भौतिक बळाच्या अधिक विस्तृत प्रगतीशी सहयोग गृहीत धरला. लेनिनचे म्हणणे असे होते की, मोठ्या साहसी योजना, विश्वस्त निधी आणि सिंडिकेटनी सामुदायिक उत्पादन तंत्राला त्याच्या प्रगतीच्या अत्युच्च पातळीवर आणून ठेवले. रशियन आर्थिक जीवन सर्वात मोठ्या संघटनांच्या सर्वात छोट्या संख्येशी एकत्रित करून ठेवण्याचा प्रयत्न होता.
स्टॅलिनचे पाऊल याच्या कितीतरी पुढे पडले. एखाद्या अमेरिकन प्रकल्पाची उभारणी किती मोठी आहे याची चौकशी करून घेऊन तो त्याच्याहून मोठी उभारणी आपल्याकडे करण्यासाठी आज्ञा करी.
दुसऱ्या लाटेच्या कार्यक्षमतेच्या स्वरूपाबाबतच्या कल्पनांमधूनच निव्वळ आकाराच्या प्रचंडपणाबाबतची ही श्रद्धा निर्माण झाली. पण पुढे तिचे एका प्रकारच्या वेडात रूपांतर झाले, ते यंत्रसंचांच्या मर्यादा ओलांडून इतरत्रही दिसून येऊ लागले.
सकल राष्ट्रीय उत्पन्न वाढत्या प्रमाणात राहण्यासाठी सर्वांचे प्रयत्न होत राहिले. या संख्याशास्त्रीय गोष्टीत अर्थशास्त्रीय परिणाम मोजलेले असतात. वस्तूंचे मूल्य आणि त्यासाठी लागलेल्या सेवा यांच्या बेरजा करून आलेख काढले जातात.
या तंत्रांत काही त्रुटी आहेत. उदा., उत्पादन कशाचे आहे — अन्नधान्य, शिक्षणविषयक, आरोग्यविषयक किंवा अन्य प्रकारचे — याचा विचार न करता केवळ संख्या मोजत राहिल्या जात. शिवाय एखादा सेवकगट घर बांधण्यासाठी आणला की एखादे उभे घर पाडण्यासाठी आणला याचा विचार न करता केवळ त्या गटाचे मोल मोजण्यात येई. वस्तुतः या प्रकारात नवी निर्मिती काही नसून, असलेल्या वस्तूंचा नाश अंतर्भूत आहे.
यात बाजारपेठेत चाललेल्या हालचालीचे गणित आहे. काम करणाऱ्या एका फार मोठ्या आणि अतिशय महत्त्वाच्या गटाचा अर्थशास्त्रीय विचार होत नाही. उदाहरणार्थ, घरकाम, बालसंगोपन यांसारखी अत्यंत महत्त्वाची कामे आर्थिक मोजमापात येत नाहीत. पैसे न मिळवणारे हे ‘उद्योग’ या GNP च्या कक्षेत येतच नाहीत.
अशा काही त्रुटी असल्या तरी जगभरातील सरकारे GNP च्या वाढीबद्दलच्या शर्यतीत वेड्याप्रमाणे सामील होऊन तसा प्रयत्न सतत करत राहिली. सामाजिक किंवा मानववंशाचे काही नुकसान होते किंवा काय याचा विचार करण्याचे त्यांना कारण नव्हतेच. हे प्रचंडपणाचे तत्त्व औद्योगिक मनोवृत्तीत इतके भिनून गेले की, त्याच्या इतके संयुक्तिक काहीच वाटेनासे झाले. ते दुसऱ्या लाटेतील आणखी एक मूलभूत तत्त्व ठरले.
केंद्रीकरण
शेवटी, सर्व औद्योगिक राष्ट्रांनी केंद्रीकरणाचा एखाद्या कलेसारखा विकास केला. चर्च किंवा पहिल्या लाटेतील इतर सत्तांना सत्तेचे केंद्रीकरण कसे करावे हे चांगल्या तऱ्हेने माहीत होते. परंतु त्यांची वर्तणूक कमी गुंतागुंतीच्या समाजांशी निगडित होती. औद्योगिक समाजातले स्त्री-पुरुष त्यांच्या मानाने जास्त गुंतागुंतीच्या रचनेत राहतात.
गुंतागुंतीच्या सर्व समाजांत केंद्रीभूत आणि विकेंद्रित असलेल्या पहिल्या लाटेच्या अर्थकारणाकडून प्रत्येक वस्ती स्वतःच्या जीवनावश्यक वस्तूंचे उत्पादन स्वतःच करीत होती. एकात्म राष्ट्रीय अर्थकारणाकडे संस्कृतीला नेणाऱ्या दुसऱ्या लाटेने सत्तेच्या केंद्रीकरणाच्या नवीनच पद्धती वापरल्या. स्वतंत्र कंपन्या, कारखाने, संपूर्ण अर्थकारण या पातळ्यांवर हे केंद्रीकरण घडले.
सुरुवातीच्या काळी लोहमार्ग बांधण्यात आले तेव्हा ते त्याकाळच्या इतर उद्योगांपुढे अक्षरशः अजस्त्र उद्योग ठरले. इ. स. १८५० मध्ये अमेरिकन संयुक्त संस्थानात ४१ कारखान्यांचे भांडवल २५०,००० डॉलर्सहून अधिक होते. तर इ. स. १८६० मध्ये न्यूयॉर्क सेंट्रल रेल्वे बोर्डकडे ३० दशलक्ष डॉलर्सचे भांडवल होते. असा हा अवाढव्य प्रकल्प चालवायचा म्हणजे व्यवस्थापनाच्या नव्या पद्धती आवश्यक होत्या.
त्यामुळे आजच्या आपल्या अवकाश कार्यक्रमांच्या व्यवस्थापकाप्रमाणे त्या काळच्या रेल्वे मॅनेजर्सना नवीन तंत्रे शोधावी लागली. प्रमाणीभूत तंत्रज्ञान, भांडी किंवा योजना, वेळापत्रके वापरावी लागली. हजारो मैलांच्या कार्यवाहीत एककालिकता, काळमेळाचे कार्यक्रम आखावे लागले. नवीन व्यवसाय, नवी खाती यांच्यात विशिष्ट प्राविण्य निर्माण केले. भांडवल, ऊर्जा आणि लोक यांच्या बाबतीत एकाग्रता वापरली.
आपल्या कार्याच्या जाळ्यांचा प्रचंड विस्तार व्हावा म्हणून त्यांनी झुंज दिली आणि हे सर्व साध्य व्हावे म्हणून संघटनांचे नवे प्रकार — माहिती आणि सत्ता यांच्या केंद्रीकरणावर आधारलेले — त्यांनी अस्तित्वात आणले.
दुरुस्ती, एंजिनचा वापर इत्यादी नोकरांची विभागणी; तंत्रज्ञ व गाड्यांची धाव, सामान वाहतूक, नुकसान, माहितीवर दररोजचे अहवाल तयार होऊ लागले. व्यवस्थापक अशा स्पष्ट दोन प्रकारांत करण्यात आले. सर्व माहिती अधिकाऱ्याच्या क्रमानुसार सर्वांकडे जाई. शेवटी ती जनरल सुपरिटेंडेंटपर्यंत जाई. त्या माहितीचे अध्ययन करून तो निर्णय घेई आणि त्यानुसार मग वरून खाली अशा क्रमाने आपल्या आज्ञा पाठवी.
राजकारणातही दुसऱ्या लाटेने केंद्रीकरणालाच उत्तेजन दिले. पहिल्या लाटेत ग्रामीण भागाला सत्तेचे राष्ट्रीय केंद्रीकरण होणे सहसा पसंत नव्हते. तर दुसऱ्या लाटेत खंबीर केंद्र सरकार आवश्यक ठरून लष्करी, परराष्ट्रीय धोरणांप्रमाणेच आर्थिक भरभराटीसाठीही त्याची आवश्यकता मोठी ठरली.
औद्योगिकीकरणाने राजकीय प्रणालीचा रोख अधिक केंद्रीकरणाकडेच राहिला आणि अधिकाधिक सत्ता आणि जबाबदारी केंद्र सरकारे स्वतःकडे घेऊ लागली. केंद्राकडेच अधिकाधिक निर्णय घेण्याचा मक्ताही आला.
केवळ अमेरिकन संयुक्त संस्थानातच केंद्रीकरण झाले होते असे नव्हे, तर स्वीडन, जपान, ब्रिटन, फ्रान्स या देशांतही झालेले होते; नव्हे, ते अधिक तीव्र होते! अर्थात सत्तेच्या राजकीय केंद्रीकरणाचे अतिरेकी स्वरूप आपल्याला मार्क्सवादी औद्योगिक देशांत आढळते.
औद्योगिकीकरणाला अधिकाधिक गती देण्यासाठी त्या देशांनी अधिक तीव्रतेने राजकीय आणि आर्थिक रचना केंद्रीभूत करत आणली आणि अगदी छोटे निर्णय देखील केंद्रीय संयोजकच घेतील अशी व्यवस्था करून टाकली!
एकेकाळी विकेंद्रित असलेल्या अर्थकारणाचे केंद्रीकरण करण्यासाठी प्रमुख मदत झाली ती मध्यवर्ती बँकेकडून. इ. स. १६९४ साली, औद्योगिक युगाच्या प्रभातकाळी, विल्यम पॅटरसन याने बँक ऑफ इंग्लंडची रचना केली. ही बँक नंतर दुसरी लाट ज्या सर्व देशांत उदयाला पावली, अशाच मध्यवर्ती संस्थांचा आदर्श आणि प्रमाणीभूत असा नमुना ठरली.
पैसा व उधारी यांच्यावर ताबा ठेवण्यासाठी अशी यंत्रणा असल्याखेरीज कोणत्याही देशाला त्याचा दुसऱ्या लाटेचा टप्पा पुरा करता आलाच नसता.
पहिल्या आणि दुसऱ्या लाटेच्या कैवाऱ्यांच्या टक्करीतून मध्यवर्ती बँकिंगबाबतचा मोठा झगडा अमेरिकेत झाला. तरी औद्योगिक ईशान्य भागाच्या पाठिंब्यामुळे बँक ऑफ युनायटेड स्टेट्सचे कायदेशीर अस्तित्व निर्माण करण्यात हॅमिल्टन या दुसऱ्या लाटेच्या अतिशय बुद्धिमान समर्थकाला यश आले.
सर्वत्र अशा समर्थ यंत्रणा उभारल्या गेल्या; म्हणूनच मोठ्या वेगाने प्रगती होऊ शकली.
दुसऱ्या लाटेच्या समाजात प्रत्येक मार्गाने पैसा वाहू लागला. त्याचे उचित नियोजन करणारे केंद्रीय पंपिंग स्टेशन म्हणजे मध्यवर्ती बँक. मध्यवर्ती बँकिंग आणि केंद्रीभूत सरकारे हातात हात घालून वाटचाल करू लागली. केंद्रीकरण हे दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीचे सहावे प्रभावी तत्त्व ठरले.
या सहा मूलभूत मार्गदर्शक तत्त्वांच्या संचानेच सर्व दुसऱ्या लाटामय देशांत एक ‘कार्यक्रम’ कार्यवाहीत आणला. ही सहा तत्त्वे समाजवादी आणि भांडवलशाही या दोन्ही प्रकारच्या औद्योगिक देशांतील समाजात सतत उपयोगात आणली जात होती; कारण उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातल्या मूलभूत फाटाफुटीतून त्यांची वाढ होत गेली.
एकमेकांना बळ पुरवीत या तत्त्वांनी जगात आजपर्यंत कधी झाल्या नसतील अशा सर्वात मोठ्या, सर्वात कठोर आणि सर्वात शक्तिमान नोकरशाही संघटनांना जन्म दिला. आज आपल्यावर त्या अधिसत्ता गाजवतात; दडपून टाकतात असे वाटते.
ही संहिता तयार करणाऱ्या सहा तत्त्वांनी दुसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीवर स्पष्ट व व्यवच्छेदक ठसा उमटवलेला आहे. आज आपल्याला आढळून येईल की, तिसऱ्या लाटेच्या वेगात या प्रत्येक मूलभूत तत्त्वावर आघात होत आहेत.
उद्योगात, बँकिंगमध्ये, कामगार संबंधात, सरकारात, शिक्षणात, प्रसारणात आजही दुसऱ्या लाटेतील श्रेष्ठी हे सर्व नियम लागू करत आहेत. कारण नव्याने उदय पावणाऱ्या संस्कृतीकडून जुन्या संस्कृतीच्या संपूर्ण अखत्यारीत असलेल्या सर्व अधिकारांना आव्हान केले गेलेले आहे.
निकटच्या भविष्यकाळात ज्या उलथापालथी होणार आहेत, त्यामुळे सतत नियम लागू करत राहणाऱ्या श्रेष्ठींना जड जाणार आहे; त्यामुळे ते गतेतिहासातील जमीनदारांच्या वळणावर जातील अशी शक्यता आहे. त्यातील काहींकडे दुर्लक्ष होईल. काही पदच्युत होतील. काही नामशेष होतील, तर काही ओंगळवाण्या ‘नम्रतेप्रत’ जातील. अतिशय बुद्धिमान आणि जुळते घेणारे काही, थोड्याफार बदलांनंतर, तिसऱ्या लाटेच्या संस्कृतीचे पुढारी म्हणून उदयाला येतील.
उद्या कोण सूत्रसंचालन करणार आहे याचा अंदाज येण्यासाठी आपल्याला आज कोण सूत्रसंचालन करत आहे, याची अगोदर माहिती असणे आवश्यक आहे.
भाग समाप्त — दुसऱ्या लाटेच्या सहा तत्त्वांपासून तिसऱ्या लाटेच्या आव्हानाकडे
हो मित्रा. आता “कायदे भंग” या १६ पानी लेखाचे दोन्ही भाग पूर्ण मानून, त्यानंतरचे संपादकीय विभाग एकत्रित देत आहे. मूळ लेखाचा आशय बदललेला नाही; खालील भाग हा स्वतंत्र तथ्यपडताळणी व संदर्भ विभाग आहे.
संपादकीय तथ्यपडताळणी
१. अॅडम स्मिथ आणि पिनांच्या कारखान्याचा दाखला
स्थिती — निश्चित
अॅडम स्मिथ यांनी The Wealth of Nations (1776), Book I, Chapter 1 मध्ये कामाच्या विभागणीचे उदाहरण देताना पिननिर्मितीचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी दहा कामगारांच्या एका कारखान्यात दिवसाला ४८,००० पेक्षा अधिक पिना तयार होत असल्याचे लिहिले आहे. प्रत्येक कामगाराच्या वाट्याला गणितानुसार ४,८०० पिना येतात, असेही त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
२. कामाच्या विभागणीमुळे उत्पादकता वाढते
स्थिती — निश्चित
स्मिथ यांच्या मांडणीत पिननिर्मिती अनेक स्वतंत्र प्रक्रियांमध्ये विभागल्यामुळे कामगारांची उत्पादकता मोठ्या प्रमाणात वाढते, हा मुख्य मुद्दा आहे. हा संदर्भ लेखातील “विशेषीकरण” या विवेचनाला आधार देतो.
३. रेल्वे आणि व्यवस्थापनातील प्रमाणीकरण
स्थिती — निश्चित
१९व्या शतकात अमेरिकन रेल्वेच्या विस्तारामुळे मोठ्या प्रमाणावर प्रमाणित तंत्रज्ञान, समान कार्यपद्धती, वेळेचे मानकीकरण आणि केंद्रीकृत व्यवस्थापनाची आवश्यकता निर्माण झाली. हार्वर्ड बिझनेस स्कूलच्या ऐतिहासिक स्रोतांनुसार रेल्वे व्यवस्थापनाने जबाबदारी, अधिकार आणि माहितीच्या प्रवाहासाठी आधुनिक व्यवस्थापनाच्या पद्धती विकसित केल्या.
४. रेल्वेतील मानक वेळ आणि तांत्रिक प्रमाणीकरण
स्थिती — निश्चित
अमेरिकन रेल्वे व्यवस्थेत १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मानक वेळ, प्रमाणित उपकरणे आणि समान लेखा-पद्धती विकसित करण्यात आल्या. त्यामुळे वेगवेगळ्या रेल्वेमार्गांना एकात्मिक पद्धतीने चालविणे शक्य झाले.
५. The Third Wave मधील “दुसरी लाट”
स्थिती — निश्चित
अॅल्विन टॉफ्लर यांच्या The Third Wave मध्ये “दुसरी लाट” ही औद्योगिक युगाशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवस्था म्हणून मांडली आहे. प्रमाणीकरण, केंद्रीकरण, एकाग्रता आणि एककालिकता यांसारख्या वैशिष्ट्यांमधून औद्योगिक समाजाची रचना स्पष्ट करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.
६. “सहा तत्त्वे”
स्थिती — टॉफ्लर यांच्या विश्लेषणाची संकल्पनात्मक मांडणी
लेखातील प्रमाणीकरण, विशेषीकरण, एककालिकता, एकाग्रता, अवाढव्यपणा आणि केंद्रीकरण ही सहा तत्त्वे टॉफ्लर यांच्या औद्योगिक संस्कृतीच्या विश्लेषणाचा भाग म्हणून समजली पाहिजेत. ती सार्वत्रिक किंवा सर्व इतिहासकारांनी मान्य केलेली “औद्योगिक समाजाची सहा वैज्ञानिक नियमावली” आहेत, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.
७. ४८,००० पिनांच्या आकड्याचा अर्थ
स्थिती — निश्चित; मात्र संदर्भ समजून घेणे आवश्यक
अॅडम स्मिथ यांनी १० कामगारांच्या उत्पादनातून ४८,००० पिनांचा आकडा दिला आहे. हा आधुनिक काळातील कारखान्याच्या उत्पादनाचा आकडा नसून कामाच्या विभागणीचे आर्थिक परिणाम दाखविणारे १८व्या शतकातील उदाहरण आहे.
८. मोठ्या उद्योगांचे केंद्रीकरण
स्थिती — ऐतिहासिकदृष्ट्या समर्थित; मात्र लेखातील सर्व टक्केवारी स्वतंत्रपणे तपासण्याची गरज
औद्योगिक युगात मोठ्या कंपन्या, रेल्वे आणि इतर उद्योगांमध्ये व्यवस्थापनाचे केंद्रीकरण वाढले, याला इतिहासात पुरेसा आधार आहे. मात्र मूळ लेखातील प्रत्येक कंपनीचा बाजारहिस्सा, उत्पादनाची टक्केवारी आणि कर्मचारीसंख्या यांना स्वतंत्र प्राथमिक स्रोत मिळाल्याशिवाय “निश्चित” म्हणणे योग्य नाही.
संदर्भ व स्रोत
ऑनलाइन मूळ / विश्वसनीय स्रोत:
१. Adam Smith Works — Division of Labor and the Wealth of Nations
२. Fordham University — The Wealth of Nations: Division of Labor
३. Wikisource — The Wealth of Nations, Book I, Chapter 1
४. Harvard Business School — Railroads and the Transformation of Capitalism: Management
५. Alfred D. Chandler Jr. — The Visible Hand संदर्भातील रेल्वे व्यवस्थापन व प्रमाणीकरण
ऐतिहासिक संदर्भभूमी
अॅल्विन टॉफ्लर यांनी The Third Wave मध्ये मानवी इतिहासाकडे “लाटा” या संकल्पनेतून पाहिले. पहिली लाट कृषीप्रधान समाजाशी, दुसरी लाट औद्योगिक समाजाशी आणि तिसरी लाट उदयोन्मुख माहितीप्रधान समाजाशी जोडली जाते.
या मांडणीत औद्योगिक समाज हा केवळ कारखान्यांपुरता मर्यादित राहत नाही. उत्पादन, शिक्षण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, रोजगार, वेळेचे नियोजन, बाजारव्यवस्था आणि सामाजिक संघटना यांवर त्याचा परिणाम होतो.
अॅडम स्मिथच्या कामाच्या विभागणीच्या उदाहरणापासून पुढे १९व्या शतकातील रेल्वे व्यवस्थापनापर्यंत औद्योगिक समाजात विशेषीकरण, प्रमाणित प्रक्रिया, वेळेचे नियोजन आणि मोठ्या संघटनांचे व्यवस्थापन यांचे महत्त्व वाढत गेले. रेल्वे कंपन्यांनी तर प्रमाणित वेळ, उपकरणे, लेखापद्धती आणि व्यवस्थापन संरचना विकसित करण्यास मोठी चालना दिली.
म्हणून “कायदे भंग” हा लेख केवळ औद्योगिक उत्पादनाचा इतिहास नसून औद्योगिक संस्कृतीने मानवी जीवनाची रचना कशी बदलली, याचे टॉफ्लर यांच्या दृष्टीने केलेले विश्लेषण आहे.
काय निश्चित? काय अंशतः बरोबर? काय वादग्रस्त?
निश्चित
अॅडम स्मिथ यांनी The Wealth of Nations मध्ये पिननिर्मिती आणि कामाच्या विभागणीचे उदाहरण दिले.
त्यांच्या उदाहरणात दहा कामगारांकडून दिवसाला ४८,००० पेक्षा अधिक पिना तयार होण्याचा उल्लेख आहे.
औद्योगिकीकरणामुळे कामाचे विशेषीकरण मोठ्या प्रमाणात वाढले.
१९व्या शतकातील रेल्वे व्यवस्थापनाने प्रमाणीकरण, वेळेचे नियोजन आणि मोठ्या प्रमाणातील केंद्रीकृत व्यवस्थापनाला चालना दिली.
टॉफ्लर यांनी औद्योगिक समाजाला “दुसरी लाट” म्हणून विश्लेषित केले.
अंशतः बरोबर
औद्योगिक समाजातील सर्व बदल केवळ “उत्पादन आणि वापर यांच्यातील फाटाफुटीमुळे” झाले, असे म्हणणे हे टॉफ्लर यांच्या विश्लेषणाचे स्पष्टीकरण आहे; इतिहासातील सर्व कारणांचे अंतिम स्पष्टीकरण नाही.
मोठ्या कंपन्या अधिक कार्यक्षम असतात, हा औद्योगिक युगातील प्रभावी विचार होता; परंतु मोठेपणा आणि कार्यक्षमता हे नेहमी समानार्थी नसतात.
केंद्रीकरणामुळे कार्यक्षमता वाढू शकते; परंतु प्रत्येक परिस्थितीत केंद्रीकरणच अधिक कार्यक्षम ठरते, असे सार्वत्रिकपणे म्हणता येत नाही.
वादग्रस्त / स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक
लेखातील काही विशिष्ट कंपनींचे बाजारहिस्से आणि टक्केवारी.
ए. टी. अँड टी., जनरल मोटर्स इत्यादींच्या विशिष्ट वर्षांतील कर्मचारीसंख्येचे काही आकडे.
फोर्डच्या Model T संदर्भातील ७,८८२ प्रक्रिया आणि विविध शारीरिक क्षमतांनुसार कामांचे वर्गीकरण.
लेखात नमूद केलेली काही औद्योगिक कंपन्यांची राष्ट्रीय उत्पादनातील टक्केवारी.
विविध देशांतील कुटुंबांच्या दैनंदिन जीवनातील एकसारख्या वेळापत्रकाबाबतचे व्यापक दावे.
या दाव्यांना मूळ पुस्तकातील संदर्भ असल्यामुळे लेखातून काढून टाकण्याची आवश्यकता नाही; मात्र त्यांना “निश्चित ऐतिहासिक तथ्य” म्हणून मांडण्याऐवजी टॉफ्लर यांच्या मांडणीचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.
SEO विभाग
SEO Title
कायदे भंग — अॅल्विन टॉफ्लर यांच्या ‘तिसरी लाट’मधील औद्योगिक संस्कृतीची सहा तत्त्वे
Meta Description
अॅल्विन टॉफ्लर यांच्या ‘तिसरी लाट’ या पुस्तकातील ‘कायदे भंग’ या लेखातून प्रमाणीकरण, विशेषीकरण, एककालिकता, एकाग्रता, अवाढव्यपणा आणि केंद्रीकरण या औद्योगिक संस्कृतीच्या सहा तत्त्वांचा वेध.
SEO Keywords
कायदे भंग, तिसरी लाट, अॅल्विन टॉफ्लर, Third Wave, औद्योगिक संस्कृती, प्रमाणीकरण, विशेषीकरण, एककालिकता, एकाग्रता, अवाढव्यपणा, केंद्रीकरण, अॅडम स्मिथ, कामाची विभागणी, औद्योगिक समाज
URL Slug
kayde-bhang-third-wave-alvin-toffler
ब्लॉगसाठी नैसर्गिक SEO वाक्य
औद्योगिक संस्कृतीने आपल्या कामाची, वेळेची, उत्पादनाची आणि सामाजिक जीवनाची रचना कशी बदलली, हे समजून घ्यायचे असेल तर अॅल्विन टॉफ्लर यांच्या ‘तिसरी लाट’मधील ‘कायदे भंग’ हा विचारप्रवर्तक लेख नक्की वाचा.