एका कामगाराचा वाचनप्रवास, दोन गुरुबंधूंचे ऋण आणि पुस्तकांनी घडवलेले जीवन
A Worker’s Reading Journey, the Bond of Two Mentors, and a Life Shaped by Books
लेखक / Author : विजय गायकवाड / Vijay Gaikawad
मी मॅट्रिकमध्ये अपयशी ठरलो; पण पुस्तकांनी मला जीवनाच्या विद्यापीठात प्रवेश दिला.
काही वाक्यं लिहायला सोपी असतात; पण त्यांच्यामागचा प्रवास मोठा असतो. माझ्या आयुष्याबद्दल विचार करताना हे वाक्य मला नेहमीच जवळचं वाटतं.
मॅट्रिकच्या परीक्षेत अपयश आलं. आयुष्याच्या त्या टप्प्यावर पुढे काय होईल, याची आजच्यासारखी स्पष्ट कल्पना नव्हती. औपचारिक शिक्षणाचा प्रवास अपेक्षेप्रमाणे पुढे जाऊ शकला नाही. मात्र, जगण्याचा प्रवास सुरूच राहिला. काम, जबाबदाऱ्या, अनुभव आणि माणसांशी जुळलेली नाती यांतून आयुष्य शिकवत राहिलं.
या प्रवासात पुस्तकांनी माझ्या आयुष्यात महत्त्वाचं स्थान निर्माण केलं.
पुस्तकं वाचताना नवे विचार समजले. काही विचारांनी मनाला आधार दिला, तर काहींनी स्वतःच्या समजुती तपासायला शिकवलं. आयुष्यात भेटलेल्या माणसांकडे, त्यांच्या संघर्षांकडे आणि समाजातील प्रश्नांकडे पाहण्याची दृष्टी बदलत गेली.
त्या वेळी पुस्तकं वाचण्याची सवय एक दिवस माझ्या आयुष्याची ओळख बनेल, असं वाटलं नव्हतं.
आज महाराष्ट्र शासनाच्या भाषा संचालनालयाकडून आणि मराठी भाषा विभागाशी संबंधित उपक्रमातून मला मिळालेला ‘वाचन प्रेरणा सन्मान २०२६’ हा माझ्या वाचनप्रवासातील आनंदाचा क्षण आहे. पण या सन्मानाकडे पाहताना मला केवळ पुरस्काराची आठवण होत नाही. पुस्तकांनी दिलेली दृष्टी, स्वतःच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत केलेले प्रयत्न आणि माझ्या आयुष्यात जिव्हाळ्याचं स्थान असलेल्या माणसांची साथही आठवते.
त्यात माझ्या हृदयाजवळ असलेल्या दोन गुरुबंधूंचं स्थान विशेष आहे.
१. मॅट्रिकमध्ये अपयश; पण शिकण्याची इच्छा कायम
आपल्या समाजात शिक्षणाला मोठं महत्त्व आहे. शाळा, महाविद्यालय, परीक्षा, गुण आणि पदवी या सगळ्या गोष्टींची स्वतःची गरज आहे. शिक्षणामुळे माणसाला ज्ञान मिळतं, विचारांची शिस्त लागते आणि पुढे जाण्यासाठी संधी निर्माण होतात.
पण शिकणं केवळ शाळेच्या वर्गातच घडतं का?
काम करताना माणूस शिकत नाही का? आयुष्यात आलेल्या अडचणी त्याला काही शिकवत नाहीत का? एखादं पुस्तक मनात प्रश्न निर्माण करतं, एखादा अनुभव आपली चूक दाखवतो किंवा एखादी व्यक्ती आपल्या विचारांना नवी दिशा देते, तेव्हाही शिकणंच घडत असतं ना?
माझ्या आयुष्यात पुस्तकांनी ही भूमिका बजावली.
काम करताना अनेक अनुभव आले. माणसांचे स्वभाव, त्यांचे संघर्ष, त्यांची स्वप्नं आणि परिस्थितीशी झुंज देण्याची त्यांची धडपड जवळून पाहता आली. पुस्तकं वाचताना या अनुभवांकडे नव्या नजरेने पाहण्याची संधी मिळाली.
वाचनामुळे प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर मिळतंच असं नाही. कधी पुस्तक वाचून नवे प्रश्न निर्माण होतात. कधी एखादा विचार आपल्या आधीच्या समजुतींना आव्हान देतो. तर कधी आपल्याला अजून किती शिकायचं आहे, याची जाणीव होते.
माझ्या मते, वाचनाचं हेच मोठं वैशिष्ट्य आहे.
पुस्तकातील किती पानं वाचून झाली, यापेक्षा त्या पुस्तकामुळे आपल्या विचारांत काय बदल झाला, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
मॅट्रिकमध्ये अपयश आलं, ही माझ्या आयुष्यातील वस्तुस्थिती आहे. पण त्या एका निकालावरून माझ्या शिकण्याच्या इच्छेचा किंवा पुढच्या आयुष्याचा निकाल लावता येणार नाही.
कारण परीक्षा आयुष्यातील एका टप्प्याचं मूल्यमापन करते; माणसाच्या संपूर्ण आयुष्याचं नाही.
२. नोकरी, व्यवसाय आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमधून वाचनाची चळवळ
वाचनासाठी वेळ काढणं आणि वाचनसंस्कृती रुजवण्यासाठी प्रयत्न करणं, या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत.
स्वतः पुस्तकं वाचणं हा आनंदाचा भाग आहे. पण त्या वाचनातून मिळालेले विचार इतरांपर्यंत पोहोचवणं, लोकांना पुस्तकांकडे वळवणं आणि नव्या वाचकांना प्रेरणा देणं, यासाठी सातत्याने प्रयत्न करावे लागतात.
प्रत्येकाच्या आयुष्यात जबाबदाऱ्या असतात. नोकरी किंवा व्यवसाय सांभाळायचा असतो. कुटुंबाकडे लक्ष द्यावं लागतं. दैनंदिन गरजा पूर्ण करताना वेळ आणि ऊर्जा दोन्हींचा विचार करावा लागतो.
अशा परिस्थितीत वाचनासाठी वेळ देणं आणि इतरांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणं, ही साधी गोष्ट नाही.
माझ्या सन्मानपत्रातही या कार्याची नोंद आहे. त्यात स्वतःची नोकरी, व्यवसाय आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या सांभाळून वैयक्तिक पातळीवर तसेच तळागाळात वाचनसंस्कृती रुजवण्यासाठी आणि वाचनसंस्कार घडवण्यासाठी मी करत असलेल्या कामाचं कौतुक करण्यात आलं आहे.
ग्रंथालये समृद्ध करणं, ग्रामीण आणि वंचित घटकांपर्यंत पुस्तकं पोहोचवणं आणि नव्या पिढीला वाचनाकडे आकर्षित करणं, अशा प्रयत्नांचाही त्यात उल्लेख आहे.
हे शब्द माझ्यासाठी महत्त्वाचे आहेत. कारण ते केवळ माझ्या वाचनाच्या सवयीबद्दल बोलत नाहीत; तर वाचन इतरांपर्यंत पोहोचावं, यासाठी केलेल्या प्रयत्नांचीही दखल घेतात.
मला वाटतं, वाचनसंस्कृती म्हणजे प्रत्येकाच्या हातात पुस्तक दिसणं एवढंच नाही. पुस्तकातील विचारांवर चर्चा होणं, प्रश्न विचारले जाणं, वेगवेगळ्या मतांचा आदर केला जाणं आणि स्वतः विचार करण्याची सवय निर्माण होणं, हेही त्याचाच भाग आहे.
वाचकांची संख्या वाढणं महत्त्वाचं आहेच; पण वाचक विचार करू लागणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
३. पुस्तकं विचार देतात; माणसं त्या विचारांना जिव्हाळा देतात
माणसाच्या आयुष्यात पुस्तकांचं स्थान मोठं असतं. पण काही माणसंही आपल्या जीवनप्रवासात तितकीच महत्त्वाची ठरतात.
माझ्या आयुष्यात डॉ. दीपक शेटे आणि भरत बुटाले यांचं स्थान असंच आहे.
हे दोघे माझ्यासाठी केवळ मित्र नाहीत. त्यांच्याशी असलेलं नातं जिव्हाळ्याचं आहे. त्यांच्याबद्दल मनात आदर, आपलेपणा आणि कृतज्ञता आहे. माझ्या वाचनप्रवासाच्या आठवणींमध्ये त्यांची साथ महत्त्वाची आहे.
काही नाती रक्ताची असतात. काही नाती परिस्थितीमुळे जुळतात. तर काही नाती विचार, विश्वास आणि परस्पर आदर यांच्या आधारावर तयार होतात.
माझ्या या दोन गुरुबंधूंशी असलेलं नातं माझ्यासाठी असंच आहे.
आयुष्यात प्रत्येक वेळी मोठा सल्ला मिळतोच असं नाही. कधी आपल्याला समजून घेणारा माणूस जवळ असणं पुरेसं असतं. कधी आपल्या प्रयत्नांवर विश्वास ठेवणारी व्यक्ती आपल्याला पुढे जाण्याची ताकद देते. कधी आपल्या क्षमतेची जाणीव आपल्याला स्वतःपेक्षा आधी दुसऱ्यालाच होते.
अशा नात्यांचं महत्त्व एखाद्या प्रसंगात मोजता येत नाही. काळानुसार त्यांचा अर्थ अधिक खोल होत जातो.
माझ्या वाचनप्रवासात पुस्तकांनी विचार दिले; पण त्या विचारांशी जोडलेल्या माणसांच्या नात्यांनी या प्रवासाला भावनिक आधार दिला.
आज या दोघांविषयी लिहिताना त्यांचं कौतुक करणं एवढाच हेतू नाही. माझ्या आयुष्यात त्यांनी मिळवलेलं स्थान शब्दांत नोंदवावं, ही मनापासूनची इच्छा आहे.
कारण काही ऋणं परतफेडण्यासाठी नसतात. ती कृतज्ञतेने मनात जपण्यासाठी असतात.
४. गुरू शिष्य घडवतात; पण या गुरुबंधूंनी मला गुरू बनविले!
हे वाक्य माझ्या मनाच्या विशेष जवळचं आहे.
गुरू म्हणजे ज्ञान देणारी व्यक्ती, मार्ग दाखवणारी व्यक्ती किंवा आपल्या विचारांना दिशा देणारी व्यक्ती, असं आपण मानतो. पण काही नाती आपल्याला केवळ शिकवत नाहीत; तर आपण जे शिकलो, ते इतरांपर्यंत पोहोचवण्याची प्रेरणाही देतात.
माझ्यासाठी डॉ. दीपक शेटे आणि भरत बुटाले यांचं नातं असंच आहे.
गुरू शिष्य घडवतात; पण या गुरुबंधूंनी मला गुरू बनविले!
या वाक्याचा अर्थ माझ्याकडे सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं आहेत, असा नाही. माझा प्रत्येक विचार योग्यच असतो, असाही दावा नाही.
माझ्या दृष्टीने याचा अर्थ एवढाच आहे की, वाचनातून, अनुभवांतून आणि चिंतनातून मला जे काही शिकायला मिळालं, ते इतरांपर्यंत पोहोचवावं, अशी इच्छा माझ्या मनात निर्माण झाली.
स्वतः पुस्तकं वाचणं महत्त्वाचं आहे. पण वाचनातून मिळालेली प्रेरणा इतरांपर्यंत पोहोचवणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
आपण जे शिकलो, ते इतरांशी वाटून घेतलं, त्यावर संवाद साधला आणि इतरांनाही स्वतः विचार करण्याची संधी दिली, तर ज्ञानाचा प्रवास पुढे जातो.
माझ्या वाचनविषयक कामातून आणि लेखनातून मला हेच करायचं आहे.
आज सन्मान मिळाल्यानंतर मागे वळून पाहताना या नात्यांची आठवण अधिक तीव्रतेने होते. कारण कोणताही प्रवास पूर्णपणे एकट्याने घडत नाही. आपल्या प्रयत्नांचा वाटा असतोच; पण त्याबरोबरच आपल्याला समजून घेणाऱ्या, प्रोत्साहन देणाऱ्या आणि आपलेपणाने साथ देणाऱ्या माणसांचाही वाटा असतो.
माझ्या आयुष्यात अशी माणसं आहेत, ही माझ्यासाठी मोठी श्रीमंती आहे.
५. ‘मॅट्रिक फेल’ ही ओळख की आयुष्याचा एक टप्पा?
१८ जानेवारी २०२४ रोजी लोकमतच्या कोल्हापूर आवृत्तीत भरत बुटाले यांच्या नावाने ‘मॅट्रिक फेल’ विजय पुस्तकांच्या विश्वात या शीर्षकाचा लेख प्रसिद्ध झाल्याची नोंद माझ्या प्रवासाशी जोडलेली आहे.
या शीर्षकात माझ्या आयुष्यातील दोन गोष्टी एकत्र येतात—मॅट्रिकमधील अपयश आणि पुस्तकांशी जुळलेलं नातं.
पहिली गोष्ट माझ्या शैक्षणिक प्रवासातील एक घटना आहे. दुसरी गोष्ट माझ्या पुढच्या आयुष्याला दिशा देणारी वाट आहे.
पण आपल्या समाजात अनेकदा पहिल्या गोष्टीवरूनच माणसाचं मूल्यमापन केलं जातं.
एखाद्या विद्यार्थ्याला कमी गुण मिळाले किंवा तो परीक्षेत नापास झाला, तर त्याच्या क्षमतेबद्दल निष्कर्ष काढले जातात. जणू परीक्षेचा निकाल म्हणजे त्याच्या बुद्धिमत्तेचं आणि भविष्यातील यशाचं अंतिम प्रमाणपत्र!
पण वास्तव इतकं सरळ नसतं.
एखाद्या परीक्षेचा निकाल विशिष्ट वेळेतील कामगिरी दाखवतो. तो व्यक्तीच्या संपूर्ण अनुभवांचा, जिद्दीचा, शिकण्याच्या इच्छेचा किंवा भविष्यात घडू शकणाऱ्या बदलांचा संपूर्ण हिशेब देत नाही.
याचा अर्थ परीक्षा महत्त्वाच्या नाहीत, असा नाही. मात्र, एका निकालावरून एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्याबद्दल निर्णय देणं योग्य नाही.
माझ्या स्वतःच्या प्रवासाकडे पाहताना मला ही गोष्ट अधिक जाणवते.
मॅट्रिकमध्ये अपयश आलं, ही वस्तुस्थिती बदलणार नाही. पण त्या अपयशाला माझ्या आयुष्याची कायमची ओळख बनवून ठेवणंही मला मान्य नाही.
अपयशाची नोंद आयुष्याच्या एका पानावर असू शकते; पण संपूर्ण पुस्तकाचं नाव त्या एका पानावरून ठरवायचं का?
हा प्रश्न फक्त माझ्या आयुष्यापुरता मर्यादित नाही. तो प्रत्येक विद्यार्थ्याला, पालकाला आणि शिक्षकाला विचार करायला लावणारा आहे.
एखादं मूल परीक्षेत मागे पडलं, तर आपण त्याला केवळ निकाल दाखवणार आहोत की त्याच्यात अजून काय शिकण्याची क्षमता आहे, हेही शोधणार आहोत?
त्याला त्याच्या अपयशाची आठवण वारंवार करून देणार आहोत की नव्याने प्रयत्न करण्याची संधी देणार आहोत?
माणसाला समजून घेण्याची खरी सुरुवात कदाचित इथूनच होते.
६. वाचन प्रेरणा सन्मान २०२६ : आनंद आणि जबाबदारी
१५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मुंबईतील चर्चगेट येथील शासकीय विधी महाविद्यालयात आयोजित वाचन प्रेरणा दिन २०२६च्या कार्यक्रमात मला सन्मानित करण्यात आलं.
माझ्याकडे असलेल्या सन्मानपत्रावर माझं नाव ‘श्री. विजय गायकवाड (टोप, जि. कोल्हापूर)’ असं नमूद आहे. तसेच वाचनसंस्कृती रुजवण्यासाठी आणि वाचकांना वाचनाची प्रेरणा देण्यासाठी केलेल्या कार्याची प्रशंसा करण्यात आली आहे.
भाषा संचालनालय, मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र शासन आणि शासकीय विधी महाविद्यालय, मुंबई यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित कार्यक्रमासंबंधीची अधिकृत पत्रव्यवहारातील नोंदही माझ्याकडे आहे.
हा सन्मान माझ्यासाठी आनंदाचा क्षण आहे. आपल्या प्रयत्नांची दखल घेतली जाते, तेव्हा मनाला समाधान मिळतं. अनेक वर्षं जपलेल्या वाचनाच्या आवडीला आणि वाचनसंस्कृतीसाठी केलेल्या कामाला मान्यता मिळते, ही भावना शब्दांत पूर्णपणे मांडता येत नाही.
पण या आनंदाबरोबर एक प्रश्नही मनात येतो.
सन्मान मिळाला म्हणजे प्रवास पूर्ण झाला का?
माझ्या मते, नाही.
सन्मान हा मागे केलेल्या प्रयत्नांची दखल असतो; पण तो पुढच्या प्रवासाची आठवणही असतो. वाचनाची प्रेरणा देणारा सन्मान मिळाला, तर वाचनाचं महत्त्व स्वतःच्या आयुष्यात जपण्याबरोबरच ते इतरांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारीही वाढते.
एखाद्या पुरस्कारामुळे आपल्या नावाची ओळख वाढू शकते. पण त्या ओळखीचा उपयोग आपण कशासाठी करतो, हे अधिक महत्त्वाचं आहे.
माझ्या प्रवासामुळे एखाद्या विद्यार्थ्याला अपयशानंतर पुन्हा प्रयत्न करावासा वाटला, एखाद्या कामगाराला पुस्तक हातात घ्यावंसं वाटलं किंवा एखाद्या वाचकाला स्वतःचे विचार लिहून पाहण्याची प्रेरणा मिळाली, तर या सन्मानाचा अर्थ माझ्यासाठी अधिक मोठा असेल.
कारण वाचनाचा आनंद स्वतःपुरता मर्यादित ठेवण्यापेक्षा तो इतरांपर्यंत पोहोचवणं अधिक मोलाचं आहे.
सन्मान माणसाला ओळख देऊ शकतो; पण त्या ओळखीला अर्थ त्याच्या पुढच्या कार्यातून मिळतो.
७. वर्तमानपत्रातील बातमीपेक्षा मोठा आहे प्रवास
१९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी लोकमत–हॅलो कोल्हापूरमध्ये ‘गायकवाड यांना वाचन प्रेरणा सन्मान’ या शीर्षकाची बातमी प्रसिद्ध झाल्याची माहिती माझ्याकडे आहे.
वर्तमानपत्रात आपल्याबद्दल बातमी प्रसिद्ध होते, तेव्हा आनंद होणं स्वाभाविक आहे. आपल्या कामाची दखल घेतली गेली, ही भावना मनाला समाधान देते.
पण वर्तमानपत्रातील बातमी आणि आयुष्यभराचा प्रवास या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
बातमी काही ओळींत मावते. माणसाचा प्रवास मात्र त्या ओळींपेक्षा खूप मोठा असतो. त्या ओळींमध्ये वर्षानुवर्षांचे प्रयत्न, अडचणी, शिकण्याची इच्छा, वाचलेली पुस्तकं, भेटलेली माणसं आणि मनात साठलेले अनुभव पूर्णपणे मावू शकत नाहीत.
म्हणूनच एखाद्या व्यक्तीला पुरस्कार मिळाल्याची बातमी वाचताना केवळ पुरस्काराकडे पाहण्यापेक्षा त्या प्रवासातून आपल्याला काय शिकता येईल, याचाही विचार करायला हवा.
माझ्या बाबतीत मॅट्रिकमधील अपयश आणि वाचन प्रेरणा सन्मान यांचा एकत्र उल्लेख होतो. पण या दोन घटनांमध्ये पुस्तकांनी जोडलेला दीर्घ प्रवास आहे.
तो प्रवास एका दिवसात घडलेला नाही. त्यात काम आहे, वाचन आहे, अनुभव आहेत, नाती आहेत आणि सतत शिकत राहण्याची इच्छा आहे.
पुरस्कार एका दिवसाचा असतो; पण शिकण्याचा प्रवास आयुष्यभराचा असू शकतो.
आणि कधी कधी एखाद्या माणसाची कहाणी आपल्याला स्वतःकडे नव्याने पाहायला शिकवते. आपण जिथे थांबलो आहोत, तिथून पुन्हा सुरुवात करता येईल का, हा प्रश्न मनात निर्माण करते.
मला वाटतं, वाचनातून मिळणारी हीच प्रेरणा सर्वांत मौल्यवान आहे.
८. माझ्या आयुष्याची खरी श्रीमंती
आज या प्रवासाकडे पाहताना मनात अनेक भावना एकत्र येतात.
मॅट्रिकमधील अपयशाची आठवण आहे. काम करत जगताना मिळालेल्या अनुभवांची शिदोरी आहे. पुस्तकांनी दिलेली विचारांची दिशा आहे. माझ्या आयुष्यात जिव्हाळ्याचं स्थान असलेल्या डॉ. दीपक शेटे आणि भरत बुटाले यांच्यासारख्या गुरुबंधूंच्या नात्याबद्दल कृतज्ञता आहे. आणि या प्रवासाची दखल घेणारा सन्मान मिळाल्याचा आनंदही आहे.
पण या सगळ्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते.
माणसाच्या आयुष्याचं मोजमाप केवळ त्याच्या शैक्षणिक पात्रतेने, पदाने किंवा मिळालेल्या पुरस्कारांनी करता येत नाही. त्याने काय शिकण्याचा प्रयत्न केला, स्वतःच्या अनुभवांतून काय समजून घेतलं आणि इतरांशी कसं नातं जपलं, यालाही तितकंच महत्त्व आहे.
मला मिळालेला सन्मान माझ्यासाठी महत्त्वाचा आहे. पण माझ्या आयुष्याची खरी श्रीमंती केवळ त्या सन्मानात नाही.
ती पुस्तकांनी दिलेल्या दृष्टीत आहे.
ती स्वतःच्या मर्यादा ओळखूनही शिकत राहण्याच्या इच्छेत आहे.
ती माझ्यावर विश्वास ठेवणाऱ्या माणसांच्या जिव्हाळ्यात आहे.
आणि ती माझ्या वाचनप्रवासातून इतरांनाही काही प्रेरणा मिळू शकते, या आशेत आहे.
डॉ. दीपक शेटे आणि भरत बुटाले यांच्याविषयी लिहिताना मला हेही सांगावंसं वाटतं की, आयुष्यात काही माणसं अशी जोडली जातात की त्यांचं महत्त्व एखाद्या प्रसंगापुरतं सांगता येत नाही. त्यांच्या नात्याचा अर्थ काळानुसार अधिक खोल होत जातो.
माझ्यासाठी हे दोघे असेच आहेत.
त्यांच्याबद्दलची कृतज्ञता शब्दांत मांडता येईल; पण त्या नात्याचं संपूर्ण मोल काही शब्दांत सामावेलच, असं नाही.
कदाचित म्हणूनच काही माणसांविषयी लिहिताना आपण कितीही लिहिलं, तरी अजून काही सांगायचं बाकी राहिल्यासारखं वाटतं.
९. पुस्तकांनी उघडलेले दरवाजे अजूनही उघडे आहेत
मॅट्रिकमध्ये अपयश आलं, तेव्हा माझ्या आयुष्याचा पुढचा प्रवास कसा असेल, याची आजच्यासारखी स्पष्ट कल्पना नव्हती.
पण आज मागे वळून पाहताना जाणवतं की, शिकण्याची इच्छा टिकून राहिली, तर माणसाला स्वतःला घडवण्याच्या अनेक संधी मिळू शकतात.
याचा अर्थ प्रत्येक अडचण सहज दूर होते, असा नाही. परिस्थितीचे प्रश्न असतात. आर्थिक अडचणी असतात. संधींची कमतरता असते. काही वेळा माणसाला स्वतःची क्षमता दाखवण्यासाठी अधिक संघर्ष करावा लागतो.
प्रत्येकाचं आयुष्य वेगळं असतं. प्रत्येकाच्या अडचणी आणि संधीही वेगळ्या असतात. म्हणून प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास सारखाच असेल, असा दावा करता येत नाही.
पण एखाद्या टप्प्यावर आलेलं अपयश म्हणजे पुढे शिकण्याची शक्यता कायमची संपली, असंही नाही.
पुस्तकं हातात घेण्यासाठी मोठी पदवी लागत नाही. विचार करण्यासाठी श्रीमंत घरात जन्म घ्यावा लागत नाही. स्वतःच्या अनुभवातून शिकण्यासाठी वयाची ठरावीक मर्यादा नसते.
गरज असते ती शिकण्याची इच्छा जिवंत ठेवण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि स्वतःच्या समजुतींची वेळोवेळी तपासणी करण्याची.
मी आजही स्वतःला शिकणारा माणूस समजतो. मला अजून वाचायचं आहे, समजून घ्यायचं आहे, लिहायचं आहे आणि माझ्या लेखनातून वाचनाची प्रेरणा इतरांपर्यंत पोहोचवायची आहे.
कारण पुस्तकं वाचून आपण सगळं जाणून घेतलं, असं कधीच म्हणता येत नाही. उलट चांगलं पुस्तक वाचल्यावर आपल्याला किती प्रश्न अनुत्तरित आहेत, याची जाणीव होते.
माझ्यासाठी हाच वाचनाचा आनंद आहे.
आज मिळालेल्या सन्मानाकडे मी माझ्या प्रवासाचा शेवट म्हणून पाहत नाही. तो एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. पुढे जाण्यासाठी मिळालेली प्रेरणा आहे. आणि माझ्या आयुष्यात पुस्तकांनी, अनुभवांनी व माणसांनी जे काही दिलं, त्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी आहे.
शेवटी एक प्रश्न…
मॅट्रिकच्या निकालाने माझ्या शिक्षणाच्या प्रवासातील एक टप्पा ठरवला. पण पुस्तकांनी मला शिकण्याची नवी वाट दाखवली. अनुभवांनी विचार करायला शिकवलं. माणसांनी नात्यांचं महत्त्व समजावलं. आणि आज मिळालेल्या सन्मानाने या प्रवासाकडे पुन्हा एकदा पाहण्याची संधी दिली.
माझी ही कहाणी कोणाला प्रेरणा देईल की नाही, हे मी ठरवू शकत नाही. प्रत्येक वाचक ती आपल्या अनुभवातून समजून घेईल. पण माझ्या प्रवासातून एक प्रश्न पुढे यावा, अशी इच्छा आहे.
आपण एखाद्या माणसाला त्याच्या आयुष्यातील एका अपयशावरून ओळखणार आहोत, की त्या अपयशानंतर त्याने शिकण्यासाठी कोणते दरवाजे उघडले, हेही पाहणार आहोत?
कारण मॅट्रिकच्या निकालाने माझ्या शिक्षणाचा एक दरवाजा बंद झाला असेल; पण पुस्तकांनी माझ्यासाठी ज्ञानाचे अनेक दरवाजे उघडले.
आज मिळालेला सन्मान आनंद देतो; पण मागे वळून पाहताना जाणवतं की, माझ्या आयुष्याची खरी श्रीमंती केवळ पुरस्कारात नाही, तर पुस्तकांनी दिलेल्या दृष्टीत आणि माणसांनी दिलेल्या जिव्हाळ्यात आहे.
आता प्रश्न एवढाच—
आपण आपल्या आयुष्यातील अपयशाला अंतिम निर्णय मानणार आहोत, की त्यातून शिकत पुढे जाण्याचा नवा मार्ग शोधणार आहोत?
संपादकीय तथ्यपडताळणी
या लेखातील पुरस्कारासंबंधीच्या माहितीची तपासणी तुझ्याकडून दिलेल्या सन्मानपत्र, निमंत्रणपत्र आणि वर्तमानपत्राच्या छायाचित्रांच्या आधारे केली आहे.
सत्य-असत्य तपासणीबाबत नोंद: उपलब्ध कागदपत्रांमध्ये स्पष्टपणे दिसणाऱ्या बाबी पुष्टी झालेल्या म्हणून नमूद केल्या आहेत. मूळ वर्तमानपत्राची प्रत किंवा स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध नसलेल्या बाबींना असत्य म्हटलेले नाही.
संदर्भ व स्रोत
१. वाचन प्रेरणा सन्मान २०२६ — उपलब्ध सन्मानपत्र.
२. भाषा संचालनालय, महाराष्ट्र शासन — १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजीचे उपलब्ध निमंत्रणपत्र.
३. लोकमत — ‘मॅट्रिक फेल’ विजय पुस्तकांच्या विश्वात या शीर्षकाच्या लेखाची वापरकर्त्याने दिलेली माहिती.
४. लोकमत–हॅलो कोल्हापूर — ‘गायकवाड यांना वाचन प्रेरणा सन्मान’ या शीर्षकाच्या बातमीचे उपलब्ध छायाचित्र.
SEO
SEO Title:
मॅट्रिक फेल ते वाचन प्रेरणा सन्मान | विजय गायकवाड
Meta Description:
मॅट्रिकमधील अपयशापासून वाचन प्रेरणा सन्मानापर्यंतचा विजय गायकवाड यांचा प्रवास. पुस्तकांची साथ, दोन गुरुबंधूंचे ऋण आणि वाचनसंस्कृती रुजवण्यासाठी केलेल्या कार्याची भावस्पर्शी कहाणी.
Focus Keyword:
विजय गायकवाड वाचनप्रवास
Secondary Keywords:
-
वाचन प्रेरणा सन्मान २०२६
-
मॅट्रिक फेल ते वाचन प्रेरणा सन्मान
-
विजय गायकवाड
-
मराठी पुस्तक वाचन
-
वाचनसंस्कृती
-
कामगाराचा वाचनप्रवास
-
पुस्तकांचे महत्त्व
-
वाचनाची प्रेरणा
English Title:
From Matric Failure to the Reading Inspiration Award
URL Slug:
matric-fail-to-reading-inspiration-award-vijay-gaikwad