'द मोटरसायकल डायरीज' लिहिल्यानंतर आठ वर्षांनी अर्नेस्टो चे गव्हेरा क्युबाच्या क्रांतिकारी सरकारमध्ये मध्यवर्ती व्यक्ती झाला होता.अल्बर्टो ग्रॅनाडोसोबतच्या आपल्या प्रवासानंतर,त्यानं पुन्हा लॅटिन अमेरिकेचा प्रवास केला,ग्वाटेमालामध्ये सीआयए समर्पित बंडाचा अनुभव घेतला आणि क्युबाच्या क्रांतिकारी चळवळीत सामील झाला.त्यामुळे शेवटी १९५९ मध्ये त्याला सत्ता मिळाली.क्युबामधले वैद्यकीय विद्यार्थी आणि कामगार यांच्या समोर दिलेल्या भाषणाचा प्रभाव हा त्याच्या स्वतःच्या वैद्यकीय विद्यार्थी ते राजकीय कार्यकर्त्यापर्यंतच्या प्रवासावर पडला.
जवळजवळ सगळ्यांना माहीत आहे की,अनेक वर्षांपूर्वी मी माझं आयुष्य डॉक्टर म्हणून सुरू केलं होतं.'डॉक्टर' म्हणून सुरुवात केल्यावर मी औषधांचा अभ्यास करायला सुरुवात केली.तेव्हा मी आज धारण केलेल्या बहुतेक संकल्पना माझ्या आदर्शाच्या भांडारात गैरहजर होत्या.
परिशिष्ट : वैद्यकीय विद्यार्थ्यांसमोर भाषण,अर्नेस्टो चे गव्हेरा,द मोटरसायकल डायरीज,अनुवाद - अमृता देशपांडे,मधुश्री पब्लिकेशन
प्रत्येकालाच व्हायचं असतं.तसं मलाही यशस्वी व्हायचं होतं.मी खूप प्रसिद्ध संशोधक व्हायचं स्वप्न बघितलं होतं.खरोखरच मानवतेला धरून असेल असं काहीतरी साध्य करण्यासाठी मी अथक परिश्रम घ्यायचं स्वप्न पाहिलं.पण हे त्याच वेळी शक्य असेल.ज्या वेळी आपला स्वतः चा विजय होईल.मी.जसे आपण सर्वच आजूबाजूच्या परिस्थितीची मुलं आहोत,मीपण होतो.
विशिष्ट परिस्थितीमुळे आणि कदाचित माझ्या स्वभावामुळे पदवी मिळाल्यानंतर मी लॅटिन अमेरिकेतून प्रवास करायला सुरुवात केली.आणि मला हे देश जवळून बघता आले.डॉमिनिकन सोडल्यानंतर मी अमेरिकेतल्या एकूणएक गावांना भेट दिली आहे.
जसा मी आधी विद्यार्थी आणि नंतर डॉक्टर म्हणून प्रवास केला,तसा माझा गरिबी,भूक,रोगराई,कमी संशोधनामुळे मुलांना बरं करण्याची कमतरता यांच्याशी जवळून संबंध येत गेला आणि मला एक विशिष्ट प्रकारचा सुन्नपणा आला.तिथं मूल गमावणं ही फार मोठी गोष्ट नव्हती.आपली मातृभूमी,लॅटिन अमेरिकेतही वाईट परिणाम झालेल्या वर्गामध्ये हे घडत आलं आहे. आणि त्यावेळी मला असं जाणवायला लागलं की,हे प्रसिद्ध संशोधक होण्या इतकंच किंवा वैद्यकीय शास्त्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देण्याइतकच महत्त्वाचं आहे आणि यातून लोकांना मदत होत होती.
पण आपल्या सगळ्यांप्रमाणे मीही परिस्थिती चा मुलगा म्हणून जगत होतो आणि मला त्या लोकांना माझ्या वैयक्तिक प्रयत्नांतून मदत करण्याची इच्छा होती.मी आधीच भरपूर प्रवास केला होता.तेव्हा मी ग्वाटेमालामध्येच होतो आणि मी डॉक्टरांना मार्गदर्शक ठरतील अशा नोट्स काढायला सुरुवात केली होती.
क्रांतिकारक डॉक्टर होण्यासाठी मला काय आवश्यक आहे याचा शोध घ्यायला मी सुरुवात केली.तरी हा हल्ला झाला,(१९५४) युनायटेड फ्रूट कंपनीने केलेले यूएस स्टेट डिपार्टमेंट सीआयएचे निर्देशक, फॉस्टर डलस आणि कॅस्टीलो आर्मास या त्यांच्या हातातल्या कठपुतळीने,या साऱ्यांनी सत्तांतराचा डाव साधला.ते सगळे एक सारखेच आहेत. (त्यानं अर्बेंझची जागा घेतली) क्युबाचे लोक अजून परिपक्वतेच्या पातळीवर पोहोचले नाहीत हे लक्षात घेऊन मी आक्रमक झालो आणि एका चांगल्या दिवशी बरेच जण पळून जाण्याचा मार्ग स्वीकारतात तसंच मीही ग्वाटेमालामधून निसटून जाण्याचा मार्ग स्वीकारला. कारण ती माझी जन्मभूमी नव्हती.
मग मला एक मूलभूत गोष्ट जाणवली.क्रांतिकारक डॉक्टर होण्यासाठी किंवा क्रांतिकारक होण्यासाठी प्रथम क्रांती होणं आवश्यक असतं.अलिप्त प्रयत्न, वैयक्तिक प्रयत्न,आदर्शाची शुद्धता,संपूर्ण आयुष्य आदर्शाच्या श्रेष्ठांना अर्पण करण्याची इच्छा म्हणजे लॅटिन अमेरिकेच्या कोपऱ्यात शत्रूचं सरकार आणि प्रगतीच्या विरुद्ध असणाऱ्या सामाजिक परिस्थितीविरुद्ध लढणं,असे प्रयत्न केले तर काही उपयोग नाही.
आपल्या क्युबात क्रांती होणं गरजेचं होते. त्यासाठी ज्यांना शस्त्रांचा वापर आणि लढण्याचा सराव आहे,ज्यांना शस्त्रांची किंमत आणि माणसांच्या एकीत किती ताकद असते हे माहीत आहे,अशा सगळ्यां लोकांना एकत्र करणं गरजेचं होतं.
म्हणजे मग आपण आज आपल्या समोर असलेल्या समस्येच्या गाभ्यात शिरतो.आपल्याकडे आधीपासूनच हक्क आहेत आणि इतर कोणत्याही गोष्टींपूर्वी कर्तव्य आहे,एक क्रांतिकारी डॉक्टर एक अशी व्यक्ती आहे जी आपल्या व्यवसायाचे तांत्रिक ज्ञान लोकांच्या सेवेत ठेवते.आता आपण पूर्वीच्या प्रश्नाकडे परत येऊ.एखादी व्यक्ती वैयक्तिक प्रयत्नांना समाजाच्या गरजांना कशी जुळवते?आपल्या प्रत्येकाचे आयुष्य कसे होते,आपण प्रत्येकाने डॉक्टर म्हणून किंवा इतर कोणत्याही सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रमात क्रांतीपूर्वी आपण कसं काम केलं हे आपल्याला पुन्हा आठवायचं आहे.
आपल्याला ते परत उत्साहानं करावं लागेल.त्यानंतर आपण असा निष्कर्ष काढू की,त्यापूर्वीच्या युगात आपण जे काही विचार लादले होते ते सर्व दूर केले पाहिजेत आणि एक नवीन प्रकारचा माणूस निर्माण केला पाहिजे,जो नवीन क्युबाचं प्रतिनिधित्व करेल.मग जरा सोपं होईल.
क्युबामध्ये एक नवीन प्रकारचा मनुष्य तयार होत आहे, हे तुमच्यासाठी चांगले आहे.हे हॅवानामधल्या रहिवाशांसाठी चांगले आहे;पण ही कल्पना पचवायला इतरांना अवघड जाऊ शकतं.राजधानीत पूर्णपणे कौतुक केलं जाऊ शकत नाही,पण जे इतर कोपऱ्यांत दिसू शकतं.तुमच्यापैकी जे २६ जुलै रोजी सिएरा मेस्त्राला गेले होते,त्यांनी नक्कीच काहीतरी महत्त्वाचं पाहिलं असेल.तुम्ही अशी मुलं पाहिली असतील जी उंचीने ८-९ वर्षांची असल्यासारखी वाटतात.पण ती खरंतर १३-१४ वर्षांची असतात.
ती सिएरा मेस्त्राची खरी मुले आहेत,भुकेली मुले आहेत आणि सर्व प्रकारच्या गरिबीचे,कुपोषणाचे ते बळी आहेत.
या लहान क्युबामध्ये चार-पाच दूरचित्रवाहिन्या,शेकडो रेडिओ स्टेशन्स आहेत,इथे आधुनिक विज्ञानानं प्रगती केली आहे,तिथे जेव्हा एका रात्रीही मुलं शाळेत आली आणि त्यांनी विजेचा प्रकाश पाहिला तेव्हा त्यांना ते खूप तारे चमकत असल्यासारखेच वाटले! तुमच्यापैकी काही जणांनी त्या मुलांना पाहिलं असेल जी आता सामूहिक शाळांमध्ये शिकतात.अबकडपासून ते व्यापार सुरू करण्यापर्यंत अगदी क्रांतिकारक होण्यापर्यंतचे ज्ञान ते शिकताहेत.ही क्युबामध्ये जन्माला येत असलेली नवीन पिढी आहे.ती दुर्गम अशा ठिकाणी जन्माला येत आहे, जिथे सहकारी कार्यस्थळं आहेत.
आजच्या आपल्या चर्चेच्या विषयाशी या सर्वांचा खूप संबंध आहे.डॉक्टर आणि इतर वैद्यकीय कामगारांचे क्रांतिकारी चळवळीत एकीकरण आहे.कारण मुलांना प्रशिक्षण देणं,त्यांचं पोषण करणं,शिक्षण देणं हे क्रांतीचं कार्य आहे.जमीनदारांच्या अनुपस्थितीत त्यांच्या जमिनीचं वाटप करण्याचं काम,रोज फळाची अपेक्षा न करता त्याच जमिनीवर घाम गाळणं हे अतिशय चांगलं काम क्युबामध्ये घडलं आहे.
रोगाविरुद्धची लढाई निरोगी शरीर निर्माण करण्याच्या तत्त्वांवर आधारित असावी.कमकुवत भागावर डॉक्टरांनी केलेल्या कलात्मक कार्यावर नाही;तर एकत्रितपणे विशेषतः सामाजिक एकत्रीकरणावर असावी.
एक दिवस औषध हे असे शास्त्र बनलं पाहिजे जे रोगांना प्रतिबंध करेल,जे संपूर्ण जनतेला त्यांच्या वैद्यकीय जबाबदाऱ्यांकडे वळवेल,जो नवीन समाज आपण बनवत आहोत त्यात केवळ तातडीची शस्त्रक्रिया करण्यासाठी किंवा काहीतरी असामान्य असे हाताळण्यासाठी हस्तक्षेप करावा लागेल.त्या संघटनात्मक कार्यासाठी,सगळ्यां क्रांतिकारी कार्यासाठी जी मूलभूत जरुरी असते,ती म्हणजे एक व्यक्ती.क्रांती ही एकामुळे होत नाही तर ती सामूहिक इच्छाशक्तीचा, सामूहिक पुढाकाराचा परिणाम असते.पण त्यातला विरोधाभास म्हणजे,ही माणसाच्या वैयक्तिक क्षमतेला मुक्त करणारी असते.
तथापि, क्रांती काय करत असेल तर ते म्हणजे,त्या क्षमतेला दिशा देण्याचे काम.आपलं आजचं काम वैद्यकीय व्यवसायातल्या सर्जनशील प्रतिभेला सामाजिक कार्याकडे वळवणं हे आहे.
एका युगाच्या अस्तापाशी आपण आहोत,केवळ क्युबात असं नाही.सगळा विरोधाभास असूनही,काही लोकांच्या आशा असूनही,जे काही भांडवलशाहीचे प्रकार आपण पाहिले आहेत ज्यात आपण वाढलो आणि ज्याने ग्रस्त झालो ते आता जगात सगळीकडेच पराभूत होताहेत. एकाधिकारशाहीचा पराभव होतोय.
सामाजिक शास्त्राचा प्रत्येक नव्या दिवशी विजय होतोय आणि आफ्रिका आणि आशियाच्या इतर अधीन खंडांमध्ये काही काळापूर्वी सुरू झालेल्या मुक्ती चळवळीच्या लॅटिन अमेरिकेत मोहरा असल्याचा अभिमान आणि आत्मत्यागाचे कर्तव्य आमच्याकडे होते.गहन सामाजिक बदल लोकांच्या मानसिकतेमध्येसुद्धा गहन बदलाची मागणी करतात.
व्यक्तीची सामाजिक वातावरणात स्वतःची अशी वेगळी अलिप्त क्रिया असते.
असा व्यक्तिवाद क्युबामधून नष्ट व्हायला हवा. सामाजिक फायद्यासाठी व्यक्तिवादामध्ये उद्या प्रत्येक व्यक्तीचा पुरेपूर वापर झाला पाहिजे.पण आज जरी हे सगळं समजत असलं,मी सांगत असलेल्या सगळ्यां गोष्टी समजत असल्या आणि जरी सगळ्यांची वर्तमान, भूतकाळ आणि भविष्याबाबत विचार करण्याची इच्छा असली,तरी विचार करण्याची पद्धत बदलण्यासाठी - सखोल अंतर्गत बदल आवश्यक आहेत आणि गंभीर बाह्य बदल प्रामुख्यान सामाजिक बदल घडवून आणल्यानं यात मदत होईल.
…अपुरे राहिलेला भाग पुढील लेखामध्ये…!!